# XXV. Πώς ένα σύκο στάθηκε αφορμή να καταστραφεί η Καρχηδόνα

> Η προστακτική, η απαγόρευση και ο προσδιορισμός του χρόνου.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/fig-and-carthage

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXV για το σύκο του Κάτωνα.
- Να σχηματίζεις την προστακτική του ενεστώτα και του μέλλοντα, ενεργητική και παθητική, μαζί με τους ανώμαλους τύπους (fac, dic, duc, fer, es).
- Να εκφράζεις την απαγόρευση με noli/nolīte + απαρέμφατο και με ne + υποτακτική παρακειμένου.
- Να δηλώνεις τον χρόνο με ante και post + αιτιατική και να αναγνωρίζεις τα απαρέμφατα και τις προτάσεις του κειμένου.

## Το πλαίσιο

Ο Μάρκος Πόρκιος Κάτων ο τιμητής (234–149 π.Χ.) αγωνίστηκε με πάθος για να
αποφασίσουν οι Ρωμαίοι τρίτο πόλεμο εναντίον της Καρχηδόνας. Κάθε λόγος του,
όποιο κι αν ήταν το θέμα, έκλεινε με την ίδια φράση: *ceterum censeo
Carthaginem esse delendam*, «κατά τα άλλα προτείνω να καταστραφεί η
Καρχηδόνα». Το περιστατικό με το σύκο το διέσωσε ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος
(23–79 μ.Χ.) στη *Φυσική Ιστορία* του. Ο τρίτος Καρχηδονιακός πόλεμος
τελείωσε το 146 π.Χ. με την ολική καταστροφή της πόλης. Ο λόγος του Κάτωνα
στη σύγκλητο είναι μια σειρά από εντολές: γι' αυτό το κείμενο είναι γεμάτο
**προστακτικές** και **απαγορεύσεις**.

## Το κείμενο

> Cato attulit quodam die in curiam ficum praecocem ex Carthagine ostendensque
> patribus «Interrogo vos» inquit «quando hanc ficum decerptam esse putētis ex
> arbore». Cum omnes recentem esse dixissent, «Atqui ante tertium diem» inquit
> «**scitōte** decerptam esse Carthagine. Tam prope a muris habēmus hostem!
> Itaque **cavēte** periculum, **tutamini** patriam. Opibus urbis **nolīte**
> confidere. Fiduciam, quae nimia vobis est, **deponite**. Neminem
> **credideritis** patriae consultūrum esse, nisi vos ipsi patriae
> consulueritis. **Mementōte** rem publicam in extremo discrimine quondam
> fuisse!» Statimque sumptum est Punicum bellum tertium, quo Carthāgo delēta
> est.
>
> Πλίνιος ο πρεσβύτερος, *Φυσική Ιστορία* 15.74–75 (διασκευή)

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση
πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

| Λατινικά                                                                                           | Μετάφραση                                                                                                       |
| -------------------------------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Cato attulit quodam die in curiam ficum praecocem ex Carthagine                                    | Ο Κάτων έφερε κάποια μέρα στο βουλευτήριο ένα πρώιμο σύκο από την Καρχηδόνα                                     |
| ostendensque patribus «Interrogo vos» inquit «quando hanc ficum decerptam esse putētis ex arbore». | και, δείχνοντάς το στους συγκλητικούς, «Σας ρωτώ», είπε, «πότε νομίζετε ότι κόπηκε αυτό το σύκο από το δέντρο». |
| Cum omnes recentem esse dixissent,                                                                 | Όταν όλοι είπαν ότι ήταν φρέσκο,                                                                                |
| «Atqui ante tertium diem» inquit «scitōte decerptam esse Carthagine.                               | «Κι όμως», είπε, «να ξέρετε ότι κόπηκε στην Καρχηδόνα πριν από τρεις μέρες.                                     |
| Tam prope a muris habēmus hostem!                                                                  | Τόσο κοντά στα τείχη έχουμε τον εχθρό!                                                                          |
| Itaque cavēte periculum, tutamini patriam.                                                         | Επομένως να φυλάγεστε από τον κίνδυνο, να προστατεύετε την πατρίδα.                                             |
| Opibus urbis nolīte confidere.                                                                     | Μη στηρίζεστε στις δυνάμεις της πόλης.                                                                          |
| Fiduciam, quae nimia vobis est, deponite.                                                          | Την αυτοπεποίθηση, που την έχετε υπερβολική, να την αποβάλετε.                                                  |
| Neminem credideritis patriae consultūrum esse, nisi vos ipsi patriae consulueritis.                | Μην πιστέψετε ότι κάποιος θα φροντίσει για την πατρίδα, αν δεν φροντίσετε εσείς οι ίδιοι για την πατρίδα.       |
| Mementōte rem publicam in extremo discrimine quondam fuisse!»                                      | Να θυμάστε ότι κάποτε η πολιτεία βρέθηκε σε έσχατο κίνδυνο!»                                                    |
| Statimque sumptum est Punicum bellum tertium, quo Carthāgo delēta est.                             | Και αμέσως άρχισε ο τρίτος Καρχηδονιακός πόλεμος, με τον οποίο καταστράφηκε η Καρχηδόνα.                        |

Το *quondam* («κάποτε») εννοεί τον δεύτερο Καρχηδονιακό πόλεμο, όταν ο
Αννίβας έφτασε ως έξω από τη Ρώμη.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                    | Σημασία                                             |
| ------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- |
| affero, attuli, allātum, afferre                        | φέρνω                                               |
| curia, -ae (θηλ.)                                       | το βουλευτήριο, το κτίριο της συγκλήτου             |
| ficus, -i και ficus, -us (θηλ.)                         | σύκο                                                |
| praecox, -ocis                                          | πρώιμος                                             |
| Carthāgo, -inis (θηλ.)                                  | η Καρχηδόνα                                         |
| ostendo, ostendi, ostentum (ostensum), ostendĕre, 3     | δείχνω                                              |
| patres, -um (αρσ., πληθ.)                               | οι συγκλητικοί                                      |
| interrogo, interrogāvi, interrogātum, interrogāre, 1    | ρωτώ                                                |
| quando (επίρρ.)                                         | πότε;                                               |
| decerpo, decerpsi, decerptum, decerpĕre, 3              | κόβω                                                |
| arbor, -oris (θηλ.)                                     | δέντρο                                              |
| recens, -ntis                                           | φρέσκος, πρόσφατος                                  |
| atqui (σύνδ.)                                           | κι όμως                                             |
| ante + αιτ.                                             | πριν από· *ante tertium diem*: πριν από τρεις μέρες |
| scio, scīvi, scītum, scīre, 4                           | ξέρω                                                |
| prope ab + αφαιρ.                                       | κοντά σε                                            |
| murus, -i (αρσ.)                                        | τείχος                                              |
| caveo, cāvi, cautum, cavēre, 2                          | φυλάγομαι από                                       |
| tutor, tutātus sum, tutāri, αποθ. 1                     | προστατεύω                                          |
| opes, -um (θηλ., πληθ.)                                 | δυνάμεις, πλούτος                                   |
| nolo, nolui, nolle                                      | δεν θέλω                                            |
| confīdo, confīsus sum, confidĕre, ημιαποθ. 3 (+ αφαιρ.) | στηρίζομαι σε, εμπιστεύομαι                         |
| fiducia, -ae (θηλ.)                                     | εμπιστοσύνη, αυτοπεποίθηση                          |
| nimius, -a, -um                                         | υπερβολικός                                         |
| depōno, deposui, depositum, depōnĕre, 3                 | αποβάλλω                                            |
| nemo, neminis                                           | κανένας                                             |
| credo, credidi, creditum, credĕre, 3                    | πιστεύω                                             |
| consulo, consului, consultum, consulĕre, 3 (+ δοτ.)     | φροντίζω για                                        |
| nisi (σύνδ.)                                            | αν δεν                                              |
| memini, meminisse (ελλειπτικό)                          | θυμάμαι                                             |
| extrēmus, -a, -um                                       | έσχατος                                             |
| discrīmen, -inis (ουδ.)                                 | κίνδυνος                                            |
| quondam (επίρρ.)                                        | κάποτε                                              |
| statim (επίρρ.)                                         | αμέσως                                              |
| bellum sumo                                             | αρχίζω πόλεμο                                       |

## Γραμματική: η προστακτική

Η λατινική έχει προστακτική μόνο στον **ενεστώτα** και στον **μέλλοντα**, και
στις δύο φωνές.

### Ενεργητική φωνή

- **Ενεστώτας**: το β΄ ενικό είναι **σκέτο το ενεστωτικό θέμα** (*amā, delē,
  lege, audī*)· το β΄ πληθυντικό παίρνει **-te** (*amāte, delēte, legite,
  audīte*). Στη γ΄ συζυγία το συνδετικό φωνήεν γίνεται -i- μπροστά στο -te.
- **Μέλλοντας**: β΄ και γ΄ ενικό σε **-to**, β΄ πληθυντικό σε **-tōte**, γ΄
  πληθυντικό σε **-nto** (στη γ΄ και στη δ΄ συζυγία **-unto**).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Προστακτική ενεργητικού ενεστώτα*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Προστακτική ενεργητικού μέλλοντα*

Τέσσερα ρήματα χάνουν το τελικό -e στο β΄ ενικό του ενεστώτα: **dic** (dico),
**duc** (duco), **fac** (facio) και **fer** (fero, που είναι αθέματο: β΄
πληθυντικό *ferte*). Του *sum* είναι **es, este**.

### Παθητική φωνή

- **Ενεστώτας**: β΄ ενικό σε **-re** (*amāre, delēre, legere, audīre*), β΄
  πληθυντικό ίδιο με το β΄ πληθυντικό της οριστικής (*amāmini, delēmini,
  legimini, audīmini*).
- **Μέλλοντας**: β΄ και γ΄ ενικό σε **-tor** (*amātor, legitor, audītor*), γ΄
  πληθυντικό σε **-ntor** (*amantor, delentor*) ή **-untor** (*leguntor,
  audiuntor*). Β΄ πληθυντικό δεν έχει.

Η παθητική προστακτική χρησιμοποιείται κυρίως στα **αποθετικά**, που έχουν
ενεργητική σημασία: *tutāre* (προστάτευε), *tutamini* (προστατεύετε), *imitāre*
(μιμήσου), *sequere* (ακολούθησε).

### Πότε χρησιμοποιείται η προστακτική μέλλοντα

Συνήθως η προστακτική του ενεστώτα καλύπτει και τον μέλλοντα. Το γ΄ ενικό και
το γ΄ πληθυντικό του μέλλοντα εμφανίζονται μόνο σε **νόμους** και **συνθήκες**.
Η προστακτική μέλλοντα αναπληρώνει όμως την προστακτική ενεστώτα όπου αυτή
**λείπει**: το *memini* έχει μόνο *memento, mementōte*, και το *scio* λέγεται
στην προστακτική *scito, scitōte*. Έτσι εξηγούνται το *scitōte* και το
*mementōte* του κειμένου.

## Συντακτικό

### Η απαγόρευση

Η λατινική προστακτική κανονικά **δεν παίρνει άρνηση**, αντίθετα με την
ελληνική. Η απαγόρευση εκφράζεται με δύο τρόπους:

1. **noli** (προς έναν), **nolīte** (προς πολλούς) + **απαρέμφατο ενεστώτα**. Τα
   *noli, nolīte* είναι προστακτική του *nolo* (δεν θέλω): *Opibus urbis nolīte
   confidere*, μη στηρίζεστε.
2. **ne + υποτακτική παρακειμένου**: *ne credideritis*, μην πιστέψετε. Όταν
   υπάρχει άλλη αρνητική λέξη (*nemo, nihil, numquam*), αυτή παίρνει τη θέση του
   *ne*: *Neminem credideritis*.

> **Κλειδί**
>
> **Προστακτική ενεστώτα**: θέμα (*amā*) / θέμα + -te (*amāte*). Παθητική: -re /
> -mini.
> **Προστακτική μέλλοντα**: -to, -to, -tōte, -nto. Παθητική: -tor, -tor, —, -ntor.
>
> **Απαγόρευση**: *noli/nolīte* + απαρέμφατο ενεστώτα, ή *ne* + υποτακτική
> παρακειμένου. Ποτέ *ne* + προστακτική.

### Ο προσδιορισμός του χρόνου

- **ante + αιτιατική**: πριν από πόσο χρόνο: *ante tertium diem*, *ante paucos
  dies*.
- **post + αιτιατική**: μετά από πόσο χρόνο: *post paucos dies*.
- **αφαιρετική** χωρίς πρόθεση: πότε έγινε κάτι: *quodam die*, κάποια μέρα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την απαγόρευση*

### Άλλα σημεία του κειμένου

- *ostendens*: **χρονική** μετοχή ενεστώτα, συνημμένη στο *Cato*· *patribus*:
  έμμεσο αντικείμενο.
- *quando ... putētis*: **πλάγια ερωτηματική**, αντικείμενο του *interrogo*.
  Υποτακτική ενεστώτα: αρκτικός χρόνος (*interrogo*), σύγχρονο.
- *decerptam esse*: **ειδικό απαρέμφατο** παθητικού παρακειμένου, αντικείμενο
  του *putētis* (και πιο κάτω του *scitōte*)· υποκείμενο το *hanc ficum*.
- *Cum omnes ... dixissent*: **ιστορικός cum**, προτερόχρονο στο *inquit*·
  *recentem esse*: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *dixissent*, με
  υποκείμενο το εννοούμενο *eam* (*ficum*) και κατηγορούμενο το *recentem*.
- *Carthagine*: αφαιρετική της **στάσης σε τόπο** (όνομα πόλης).
- *Opibus*: **αντικείμενο** του *confidere*, που συντάσσεται με αφαιρετική.
- *quae nimia vobis est*: **αναφορική** πρόταση στο *Fiduciam*· *vobis*: δοτική
  **κτητική**· *nimia*: κατηγορούμενο στο *quae*.
- *consultūrum esse*: ειδικό απαρέμφατο μέλλοντα, υστερόχρονο.
- *nisi ... consulueritis*: **υποθετική** πρόταση, με οριστική συντελεσμένου
  μέλλοντα.
- *fuisse*: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *mementōte*· υποκείμενο το
  *rem publicam*.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) το β΄ ενικό της προστακτικής ενεστώτα των «cavēte», «deponite», «tutamini»· β) το β΄ ενικό της προστακτικής του «mementōte» και του «scitōte»· γ) το β΄ ενικό και πληθυντικό της προστακτικής ενεστώτα του «attulit».

1. **α)** *caveo* (β΄ συζυγία): **cavē**. *depōno* (γ΄): **depōne**. *tutor*
   (αποθετικό της α΄): **tutāre**.
2. **β)** Το *memini* έχει μόνο προστακτική μέλλοντα, και το *scio* τη χρησιμοποιεί
   στη θέση της προστακτικής ενεστώτα: **memento**, **scito**.
3. **γ)** Το *attulit* είναι του *affero*, σύνθετου του αθέματου *fero*: **affer**,
   **afferte**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να μετατρέψετε τις προστακτικές «cavēte periculum» και «deponite fiduciam» σε απαγορεύσεις, και με τους δύο τρόπους.

1. **Με nolīte + απαρέμφατο ενεστώτα**, στο β΄ πληθυντικό όπως οι προστακτικές:
   **nolīte cavēre periculum**, **nolīte depōnere fiduciam**.
2. **Με ne + υποτακτική παρακειμένου**: από τους παρακειμένους *cāvi* και
   *deposui*: **ne cāveritis periculum**, **ne deposueritis fiduciam**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ποτέ ne + προστακτική.** Η απαγόρευση είναι *noli* + απαρέμφατο ή *ne* +
>   υποτακτική **παρακειμένου**, όχι ενεστώτα.
> - **Αποθετικά:** το *tutāre* και το *sequere* μοιάζουν με απαρέμφατα, αλλά είναι
>   προστακτικές («προστάτευε», «ακολούθησε»). Το απαρέμφατο είναι *tutāri*,
>   *sequi*.
> - **Το tutamini** είναι και β΄ πληθυντικό της οριστικής. Το ξεχωρίζεις από το
>   νόημα: εδώ ο Κάτων δίνει εντολή.
> - **lege, legite, legunto:** στη γ΄ συζυγία το συνδετικό φωνήεν αλλάζει, όπως
>   στην οριστική (*legimus*, *legunt*).
> - **ante + αιτιατική** σημαίνει «πριν από» (πόσο χρόνο), όχι «μπροστά»: *ante
>   tertium diem* είναι χρόνος, όχι τόπος.

> **Θυμήσου**
>
> - Ενεστώτας: *amā, amāte*· *lege, legite*· *dic, duc, fac, fer*· *es, este*.
> - Μέλλοντας: *-to, -to, -tōte, -nto*· *memento*, *scito*.
> - Παθητική: *amāre, amāmini*· *amātor, amantor*.
> - Απαγόρευση: *noli/nolīte* + απαρέμφατο ή *ne* + υποτακτική παρακειμένου.
> - Χρόνος: *ante/post* + αιτιατική, αφαιρετική για το «πότε».

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το β΄ ενικό της προστακτικής ενεργητικού ενεστώτα του duco;
   - duce
   - ducito
   - duc
   - ducere
2. Τι εκφράζει το «Opibus urbis nolīte confidere»;
   - Προτροπή
   - Απαγόρευση
   - Ευχή
   - Υπόθεση
3. Στο «tutamini patriam», πώς αναγνωρίζεται ο τύπος tutamini;
   - β΄ πληθ. προστακτικής ενεστώτα αποθετικού
   - β΄ πληθ. οριστικής ενεστώτα αποθετικού
   - απαρέμφατο ενεστώτα αποθετικού
   - β΄ πληθ. προστακτικής μέλλοντα αποθετικού
4. Γιατί ο Κάτων λέει «mementōte» και όχι προστακτική ενεστώτα;
   - Η εντολή αφορά το μακρινό μέλλον
   - Μιλάει στη σύγκλητο, σαν σε νόμο
   - Θέλει να απαγορεύσει κάτι
   - Το memini δεν έχει προστακτική ενεστώτα
5. Τι σημαίνει το «ante tertium diem» στο κείμενο;
   - μετά από τρεις μέρες
   - πριν από τρεις μέρες
   - την τρίτη μέρα
   - για τρεις μέρες
6. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό της προστακτικής ενεργητικού μέλλοντα του lego;
   - legento
   - leguntor
   - legitōte
   - legunto
7. Πώς χαρακτηρίζεται το «Neminem credideritis»;
   - Απαγόρευση με υποτακτική παρακειμένου
   - Υπόθεση με συντελεσμένο μέλλοντα
   - Δυνητική υποτακτική παρακειμένου
   - Πλάγια ερώτηση με υποτακτική
8. Τι πρόταση είναι το «quando hanc ficum decerptam esse putētis ex arbore»;
   - Χρονική, με το quando
   - Αναφορική, στο ficum
   - Πλάγια ερωτηματική, αντικείμενο
   - Τελική, με υποτακτική

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις το β΄ ενικό και το β΄ πληθυντικό της προστακτικής ενεργητικού ενεστώτα του audio.
2. Γράψε το β΄ πληθυντικό της προστακτικής ενεργητικού ενεστώτα των ρημάτων dico, capio και sum.
3. Να γράψεις το β΄ ενικό της προστακτικής ενεστώτα των ρημάτων facio, fero, sum, sequor.
4. Μετάτρεψε την προστακτική «tutamini patriam» σε απαγόρευση, και με τους δύο τρόπους.
5. «Opibus urbis nolīte confidere. Fiduciam, quae nimia vobis est, deponite.»
   α) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το «Opibus».
   β) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το «vobis».
   γ) Να εκφράσεις την απαγόρευση «nolīte confidere» με τον άλλο τρόπο.
6. «Interrogo vos quando hanc ficum decerptam esse putētis ex arbore.»
   α) Να δικαιολογήσεις τον χρόνο του «putētis».
   β) Να ξαναγράψεις την περίοδο με το Interrogo σε Interrogābam.
   γ) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το «decerptam esse» και το «ficum».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/fig-and-carthage
