# XVII. Φόβος μπροστά στο άγνωστο

> Παθητικός παρατατικός, η μετοχή του παθητικού παρακειμένου και τα σύνθετα του do.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/fear-of-the-unknown

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XVII, για τον πανικό του ρωμαϊκού στρατού μπροστά στους Γερμανούς.
- Να σχηματίζεις την οριστική του παθητικού παρατατικού σε όλες τις συζυγίες και στα αποθετικά.
- Να σχηματίζεις τη μετοχή του παθητικού παρακειμένου από το σουπίνο και να ξέρεις πότε έχει ενεργητική σημασία.
- Να ξεχωρίζεις τα σύνθετα του do που ακολουθούν τη γ΄ συζυγία και να αναγνωρίζεις το εσωτερικό αναγκαστικό αίτιο.

## Το πλαίσιο

Πάλι ο **Καίσαρ**, στο πρώτο βιβλίο του *De bello Gallico*, το 58 π.Χ., πριν από
την πρώτη του σύγκρουση με τους Γερμανούς του **Αριόβιστου**. Γαλάτες και έμποροι
λένε στους στρατιώτες τερατολογίες για το σώμα και την ανδρεία των Γερμανών, και
ο φόβος απλώνεται σε όλο το στρατόπεδο: όσοι μπορούν ζητούν να φύγουν, όσοι
μένουν κλαίνε στις σκηνές. Ο Καίσαρας περιγράφει τη σκηνή με κάποια ειρωνεία·
στη μάχη οι στρατιώτες του θα καταλάβουν την πλάνη τους.

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα οι παθητικοί παρατατικοί και οι μετοχές του παθητικού
παρακειμένου:

> Magnus timor exercitum occupāvit ex vocibus Gallōrum ac mercatōrum, qui
> Germānos ingenti magnitudine corporum et incredibili virtūte esse
> praedicābant. Alius aliā de causā discedere cupiēbat. Nonnulli pudōre
> **adducti** remanēbant. Hi neque vultum fingere neque lacrimas tenēre
> poterant; **abditi** in tabernaculis aut suum fatum **querebantur** aut cum
> familiaribus suis commūne periculum **miserabantur**. Totis castris testamenta
> **obsignabantur**. Horum vocibus ac timōre paulātim etiam ii, qui rei militāris
> perīti **habebantur**, **perturbabantur**.
>
> Καίσαρ, *De bello Gallico* 1.39

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικά                                                                                        | Μετάφραση                                                                                                               |
| ----------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Magnus timor exercitum occupāvit ex vocibus Gallōrum ac mercatōrum,                             | Μεγάλος φόβος κυρίεψε τον στρατό από τις διαδόσεις των Γαλατών και των εμπόρων,                                         |
| qui Germānos ingenti magnitudine corporum et incredibili virtūte esse praedicābant.             | οι οποίοι διακήρυσσαν ότι οι Γερμανοί είχαν πελώριο μέγεθος σωμάτων και απίστευτη ανδρεία.                              |
| Alius aliā de causā discedere cupiēbat.                                                         | Ο καθένας για διαφορετική αιτία επιθυμούσε να φύγει.                                                                    |
| Nonnulli pudōre adducti remanēbant.                                                             | Μερικοί, σπρωγμένοι από ντροπή, έμεναν.                                                                                 |
| Hi neque vultum fingere neque lacrimas tenēre poterant;                                         | Αυτοί ούτε να προσποιηθούν μπορούσαν ούτε να συγκρατήσουν τα δάκρυά τους·                                               |
| abditi in tabernaculis aut suum fatum querebantur                                               | κρυμμένοι στις σκηνές, είτε παραπονιούνταν για τη μοίρα τους                                                            |
| aut cum familiaribus suis commūne periculum miserabantur.                                       | είτε θρηνούσαν μαζί με τους φίλους τους τον κοινό κίνδυνο.                                                              |
| Totis castris testamenta obsignabantur.                                                         | Σε όλο το στρατόπεδο υπογράφονταν και σφραγίζονταν διαθήκες.                                                            |
| Horum vocibus ac timōre paulātim etiam ii, qui rei militāris perīti habebantur, perturbabantur. | Από τα λόγια και τον φόβο αυτών ταράζονταν σιγά σιγά ακόμη κι εκείνοι που θεωρούνταν έμπειροι στα στρατιωτικά πράγματα. |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη         | Τύποι                            | Σημασία                           |
| ------------ | -------------------------------- | --------------------------------- |
| timor        | -ōris (αρσ.)                     | φόβος                             |
| vox          | vocis (θηλ.)                     | φωνή, διάδοση                     |
| mercātor     | -ōris (αρσ.)                     | έμπορος                           |
| magnitūdo    | -ĭnis (θηλ.)                     | μέγεθος                           |
| virtus       | -ūtis (θηλ.)                     | ανδρεία                           |
| causa        | -ae (θηλ.)                       | αιτία                             |
| pudor        | -ōris (αρσ.)                     | ντροπή                            |
| vultus       | -us (αρσ.)                       | πρόσωπο                           |
| tabernacŭlum | -i (ουδ.)                        | σκηνή                             |
| fatum        | -i (ουδ.)                        | μοίρα                             |
| familiāris   | -is (αρσ.)                       | φίλος, γνωστός                    |
| castra       | -ōrum (ουδ., μόνο πληθ.)         | στρατόπεδο                        |
| testamentum  | -i (ουδ.)                        | διαθήκη                           |
| occupo       | 1                                | καταλαμβάνω, κυριεύω              |
| praedĭco     | 1                                | διακηρύσσω                        |
| cupio        | cupīvi, cupītum, cupĕre, 3       | επιθυμώ                           |
| addūco       | -duxi, -ductum, -ducĕre, 3       | παρασύρω, σπρώχνω                 |
| fingo        | finxi, fictum, fingĕre, 3        | πλάθω· vultum fingo: προσποιούμαι |
| abdo         | abdĭdi, abdĭtum, abdĕre, 3       | κρύβω                             |
| queror       | questus sum, queri, αποθ. 3      | παραπονιέμαι                      |
| miseror      | miserātus sum, miserāri, αποθ. 1 | θρηνώ, οικτίρω                    |
| obsigno      | 1                                | υπογράφω και σφραγίζω             |
| perturbo     | 1                                | ταράζω                            |
| perītus      | -a, -um (+ γεν.)                 | έμπειρος                          |

## Γραμματική

### Ο παθητικός παρατατικός

Σχηματίζεται όπως ο ενεργητικός, με τις παθητικές καταλήξεις:

- α΄ και β΄ συζυγία: **ενεστωτικό θέμα + ba + -r, -ris, -tur, -mur, -mini, -ntur**
- γ΄ και δ΄ συζυγία: μπαίνει **-ē-** ανάμεσα στο θέμα και στο -ba-

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παθητικός παρατατικός στις τέσσερις συζυγίες*

Τα ρήματα της ομάδας του **capio** κάνουν όπως το audio: **capiēbar**,
capiebāris… Το **fero** κάνει **ferēbar**. Τα **αποθετικά** σχηματίζουν τον
παρατατικό τους με τον ίδιο τρόπο, με ενεργητική σημασία. Από το κείμενο:

| Τύπος                         | Ρήμα              | Συζυγία       |
| ----------------------------- | ----------------- | ------------- |
| miserabantur                  | miseror           | α΄, αποθετικό |
| obsignabantur, perturbabantur | obsigno, perturbo | α΄            |
| habebantur                    | habeo             | β΄            |
| querebantur                   | queror            | γ΄, αποθετικό |

### Η μετοχή του παθητικού παρακειμένου

Σχηματίζεται από το **θέμα του σουπίνου** και κλίνεται σαν **δευτερόκλιτο
επίθετο** σε -us, -a, -um:

| Σουπίνο           | Μετοχή                |
| ----------------- | --------------------- |
| amātum            | amātus, -a, -um       |
| delētum           | delētus, -a, -um      |
| lectum            | lectus, -a, -um       |
| audītum           | audītus, -a, -um      |
| adductum (addūco) | **adductus**, -a, -um |
| abdĭtum (abdo)    | **abdĭtus**, -a, -um  |

Έχει **παθητική σημασία**: adducti = σπρωγμένοι, abditi = κρυμμένοι (κυριολεκτικά
«που έχουν κρυφτεί»). Η μεγάλη εξαίρεση είναι τα **αποθετικά**, που έχουν μετοχή
παθητικής μορφής με **ενεργητική** σημασία: questus = αφού παραπονέθηκε,
miserātus = αφού θρήνησε, pollicĭtus = αφού υποσχέθηκε.

Δηλώνει πράξη **προγενέστερη** από αυτή του ρήματος της πρότασης.

### Τα σύνθετα του do

Το **do, dedi, datum, dare** είναι α΄ συζυγίας. Τα σύνθετά του όμως:

- με **μονοσύλλαβη** πρόθεση περνούν στη **γ΄ συζυγία**: abdo (κρύβω), trado
  (παραδίδω), dedo (παραδίδω), reddo (αποδίδω), condo (ιδρύω), prodo (προδίδω),
  perdo (χάνω). Κλίση: **abdo, abdĭdi, abdĭtum, abdĕre**.
- με **δισύλλαβο** πρώτο συνθετικό μένουν στην **α΄**: **circumdo, circumdĕdi,
  circumdătum, circumdăre** (περικυκλώνω).

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **abditi** δεν είναι από το abeo ή το abdūco. Είναι από το **abdo**, σύνθετο
>   του do: γ΄ συζυγία, σουπίνο abditum.
> - Τα **querebantur** και **miserabantur** είναι παθητικοί τύποι, αλλά τα ρήματα
>   είναι **αποθετικά**: μεταφράζονται ενεργητικά (παραπονιούνταν, θρηνούσαν) και
>   τα suum fatum, commune periculum είναι **αντικείμενα**, όχι υποκείμενα.
> - Το **habebantur** σημαίνει εδώ «θεωρούνταν», και το perīti είναι
>   **κατηγορούμενο** στο qui, όχι μετοχή.

## Συντακτικό

### Το εσωτερικό αναγκαστικό αίτιο

Στη Β΄ Λυκείου (μάθημα XIII) είδες το **εξωτερικό** αναγκαστικό αίτιο, μια αιτία έξω από τον
άνθρωπο: **ob, per, propter + αιτιατική** (propter frumenti inopiam). Όταν η αιτία
είναι **εσωτερική**, ένα ψυχικό πάθος, μπαίνει **απλή αφαιρετική**, συχνά μαζί με
μια μετοχή παθητικού παρακειμένου που σημαίνει «σπρωγμένος, παρακινημένος»:

| Φράση                  | Μετάφραση                |
| ---------------------- | ------------------------ |
| **pudōre** adductus    | σπρωγμένος από ντροπή    |
| **dolōre** permōtus    | συγκινημένος από λύπη    |
| **irā** incensus       | ξαναμμένος από οργή      |
| **timōre** perterritus | τρομοκρατημένος από φόβο |

> **Κλειδί**
>
> Το **pudōre** στο «Nonnulli pudōre adducti remanēbant» είναι **αφαιρετική του
> εσωτερικού αναγκαστικού αιτίου** στο adducti. Το δείχνουν δύο πράγματα: η λέξη
> δηλώνει ψυχικό πάθος, και τη συνοδεύει μια μετοχή που σημαίνει «σπρωγμένος».
> Ρώτα: η αιτία είναι μέσα στον άνθρωπο ή έξω από αυτόν;

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την τελευταία περίοδο*

### Τα άλλα δύσκολα σημεία

| Φράση                                    | Ανάλυση                                                                                 |
| ---------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------- |
| ex vocibus                               | εμπρόθετος της αιτίας στο occupavit                                                     |
| qui … praedicābant                       | αναφορική πρόταση, προσδιορίζει τα Gallorum ac mercatorum                               |
| Germānos … esse                          | ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του praedicābant· υποκείμενο το Germānos (ετεροπροσωπία) |
| ingenti magnitudine, incredibili virtūte | αφαιρετικές της ιδιότητας, κατηγορούμενα στο Germānos μέσω του esse                     |
| aliā de causā                            | εμπρόθετος της αιτίας                                                                   |
| discedere                                | τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του cupiēbat                                             |
| adducti                                  | επιρρηματική αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο nonnulli                                 |
| fingere, tenēre                          | τελικά απαρέμφατα, αντικείμενα του poterant                                             |
| abditi                                   | επιρρηματική χρονική μετοχή, συνημμένη στο hi                                           |
| cum familiaribus suis                    | αφαιρετική της συνοδείας                                                                |
| Totis castris                            | αφαιρετική της στάσης σε τόπο, χωρίς πρόθεση λόγω του totus                             |

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε: τη γενική πληθυντικού του vox · το β΄ πληθυντικό του ίδιου χρόνου του querebantur · την ονομαστική πληθυντικού θηλυκού της μετοχής του παθητικού παρακειμένου του obsigno · το γ΄ ενικό του παθητικού παρατατικού του trado · τη μετοχή του παθητικού παρακειμένου του circumdo.

1. **vox, vocis** είναι τριτόκλιτο σε σύμφωνο: γενική πληθυντικού **vocum**.
2. **querebantur** → queror, αποθετικό γ΄ συζυγίας, παρατατικός: β΄ πληθυντικό
   **querebamĭni**.
3. **obsigno** → σουπίνο obsignatum → μετοχή obsignatus, -a, -um· ονομαστική
   πληθυντικού θηλυκού **obsignatae**.
4. **trado** είναι σύνθετο του do με μονοσύλλαβη πρόθεση, άρα γ΄ συζυγία:
   παρατατικός **tradebātur**.
5. **circumdo** έχει δισύλλαβο πρώτο συνθετικό, μένει στην α΄: σουπίνο circumdatum,
   μετοχή **circumdatus, -a, -um**.

### Παράδειγμα 2: Να αναγνωρίσετε συντακτικά τις λέξεις: pudōre, Germānos, virtūte, perīti. Να μετατρέψετε την πρόταση «testamenta obsignabantur» σε ενεργητική, με υποκείμενο το milites.

1. **pudōre**: αφαιρετική του εσωτερικού αναγκαστικού αιτίου στο adducti.
   **Germānos**: υποκείμενο του ειδικού απαρεμφάτου esse (ετεροπροσωπία).
   **virtūte**: αφαιρετική της ιδιότητας, κατηγορούμενο στο Germānos μέσω του esse.
   **perīti**: κατηγορούμενο στο qui μέσω του habebantur.
2. Το υποκείμενο **testamenta** γίνεται αντικείμενο· το milites γίνεται υποκείμενο,
   και το ρήμα μένει στον ίδιο χρόνο, στο γ΄ πληθυντικό της ενεργητικής:

   **Milites testamenta obsignabant.**

> **Θυμήσου**
>
> - Παθητικός παρατατικός: **-bar, -bāris, -bātur, -bāmur, -bamĭni, -bantur**· στη
>   γ΄ και δ΄ με **-ē-** μπροστά (legēbar, audiēbar).
> - Μετοχή παθητικού παρακειμένου: **θέμα σουπίνου + -us, -a, -um**· παθητική
>   σημασία, εκτός από τα αποθετικά.
> - Σύνθετα του do: με μονοσύλλαβη πρόθεση **γ΄** (abdo, trado, dedo), με
>   δισύλλαβο **α΄** (circumdo).
> - Ψυχικό πάθος ως αιτία: **απλή αφαιρετική** (pudore adductus).

## Ερωτήσεις

1. Ποιος τύπος είναι γ΄ πληθυντικό του παθητικού παρατατικού του lego;
   - legebantur
   - legabantur
   - legentur
   - legebant
2. Πώς μεταφράζεται το «suum fatum querebantur»;
   - η μοίρα τους τούς παραπονιόταν
   - παραπονιούνταν για τη μοίρα τους
   - παραπονέθηκαν για τη μοίρα τους
   - η μοίρα τους κλαιγόταν από αυτούς
3. Από ποιο ρήμα και τι τύπος είναι το «adducti»;
   - Από το adduco, ενεργητικός παρακείμενος
   - Από το adeo, μετοχή του ενεστώτα
   - Από το adduco, μετοχή παθητικού παρακειμένου
   - Από το addo, μετοχή παθητικού παρακειμένου
4. Ποια μετοχή έχει ενεργητική σημασία;
   - abditus
   - missus
   - adductus
   - questus
5. Ποιο σύνθετο του do ακολουθεί την α΄ συζυγία;
   - circumdo
   - abdo
   - trado
   - dedo
6. Τι είναι συντακτικά το «pudōre» στο «Nonnulli pudōre adducti remanēbant»;
   - Αφαιρετική του τρόπου
   - Αφαιρετική του εσωτερικού αναγκαστικού αιτίου
   - Ποιητικό αίτιο στο adducti
   - Αφαιρετική του εξωτερικού αιτίου
7. Στο «qui rei militāris perīti habebantur», τι είναι το perīti;
   - Κατηγορούμενο στο qui
   - Μετοχή συνημμένη στο qui
   - Υποκείμενο του habebantur
   - Επιθετικός προσδιορισμός στο rei
8. Γιατί το «Totis castris» είναι χωρίς πρόθεση, ενώ λέει «σε όλο το στρατόπεδο»;
   - Το castra είναι όνομα πόλης
   - Η αφαιρετική εδώ είναι του χρόνου
   - Το συνοδεύει το επίθετο totus
   - Είναι ποιητικό αίτιο του obsignabantur

## Ασκήσεις

1. Γράψε το γ΄ ενικό του παθητικού παρατατικού των ρημάτων occupo, fingo και capio.
2. Γράψε το β΄ ενικό του παθητικού παρατατικού των ρημάτων habeo, cupio και fero.
3. Γράψε τη μετοχή του παθητικού παρακειμένου των ρημάτων fingo, trado και miseror, και σημείωσε ποια έχει ενεργητική σημασία.
4. Μετάτρεψε σε παθητική σύνταξη την πρόταση «Horum voces etiam peritos perturbabant».
5. Από το κείμενο XVII:
   α) Γράψε την αφαιρετική ενικού του exercitum.
   β) Γράψε τη γενική πληθυντικού του commune periculum.
   γ) Γράψε το α΄ ενικό του ίδιου χρόνου του perturbabantur.
   δ) Γράψε την αιτιατική ενικού αρσενικού της μετοχής abditi.
6. «Galli ac mercatores Germanos ingenti magnitudine corporum esse praedicabant; milites irā incensi castra relinquebant.» (δικό μας παράδειγμα· relinquo = εγκαταλείπω)
   α) Τι είναι συντακτικά το irā;
   β) Μετάτρεψε τη δεύτερη πρόταση σε παθητική σύνταξη.
   γ) Τι είναι συντακτικά το magnitudine;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/fear-of-the-unknown
