# XXXVIII. Η μοίρα της Καικιλίας

> Οι χρονικές προτάσεις και οι χρήσεις του cum.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/fate-of-caecilia

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά την ιστορία της Καικιλίας από τον Βαλέριο Μάξιμο.
- Να αναγνωρίζεις τις χρονικές προτάσεις ανάλογα με τη χρονική βαθμίδα: σύγχρονο, προτερόχρονο, υστερόχρονο.
- Να ξεχωρίζεις τις τρεις σημασίες του dum (ενώ, όσο, μέχρι να) και να εξηγείς την εκφορά της καθεμιάς.
- Να διακρίνεις τις χρήσεις του cum και να μετατρέπεις μια χρονική πρόταση σε μετοχή.

## Το πλαίσιο

Οι Ρωμαίοι πίστευαν ότι μια τυχαία κουβέντα μπορεί να αποδειχτεί
**οιωνός**, σημάδι για το μέλλον. Ο Βαλέριος Μάξιμος, στο κεφάλαιό του για
τους οιωνούς, διηγείται μια τέτοια ιστορία. Η Καικιλία, σύζυγος του
Μετέλλου, ξενυχτά σε ένα μικρό ιερό με την ανιψιά της, που είναι σε ηλικία
γάμου, περιμένοντας ένα σημάδι για τον μελλοντικό της άντρα. Το σημάδι ήρθε
από το ίδιο της το στόμα, και το κατάλαβαν μόνο όταν πραγματοποιήθηκε.

## Το κείμενο

> Caecilia, uxor Metelli, dum more prisco omen nuptiāle petit filiae sorōris,
> ipsa fēcit omen. Nam in sacello quodam nocte cum sorōris filiā persedēbat
> expectabatque dum aliqua vox congruens proposito audirētur. Tandem puella,
> longā morā standi fessa, rogāvit materteram, ut sibi paulisper loco cederet.
> Tum Caecilia puellae dixit: «ego libenter tibi meā sede cedo». Hoc dictum
> paulo post res ipsa confirmāvit. Nam mortua est Caecilia, quam Metellus, dum
> vixit, multum amāvit; postea is puellam in matrimonium duxit.
>
> Βαλέριος Μάξιμος 1.5.4 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                                                     | Μετάφραση                                                                                                                                                      |
| -------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Caecilia, uxor Metelli, dum more prisco omen nuptiāle petit filiae sorōris, ipsa fēcit omen. | Η Καικιλία, η σύζυγος του Μετέλλου, ενώ σύμφωνα με τα πατροπαράδοτα έθιμα αναζητούσε γαμήλιο οιωνό για την κόρη της αδελφής της, δημιούργησε η ίδια τον οιωνό. |
| Nam in sacello quodam nocte cum sorōris filiā persedēbat                                     | Καθόταν δηλαδή για πολλή ώρα τη νύχτα σε κάποιο μικρό ιερό μαζί με την κόρη της αδελφής της                                                                    |
| expectabatque dum aliqua vox congruens proposito audirētur.                                  | και περίμενε μέχρι να ακουστεί κάποια φωνή σύμφωνη με τον σκοπό τους.                                                                                          |
| Tandem puella, longā morā standi fessa, rogāvit materteram, ut sibi paulisper loco cederet.  | Στο τέλος η κοπέλα, κουρασμένη από την πολλή ορθοστασία, ζήτησε από τη θεία της να της παραχωρήσει για λίγο τη θέση της.                                       |
| Tum Caecilia puellae dixit: «ego libenter tibi meā sede cedo».                               | Τότε η Καικιλία είπε στην κοπέλα: «Εγώ ευχαρίστως σου παραχωρώ τη θέση μου».                                                                                   |
| Hoc dictum paulo post res ipsa confirmāvit.                                                  | Αυτά τα λόγια τα επιβεβαίωσαν λίγο αργότερα τα ίδια τα πράγματα.                                                                                               |
| Nam mortua est Caecilia, quam Metellus, dum vixit, multum amāvit;                            | Γιατί πέθανε η Καικιλία, την οποία ο Μέτελλος, όσο ζούσε εκείνη, αγάπησε πολύ·                                                                                 |
| postea is puellam in matrimonium duxit.                                                      | έπειτα εκείνος πήρε την κοπέλα για γυναίκα του.                                                                                                                |

Το *dum … petit* είναι ενεστώτας, αλλά το μεταφράζουμε με παρατατικό
(«αναζητούσε»), γιατί η πράξη ανήκει στο παρελθόν· θα δεις αμέσως γιατί. Το
*longā morā standi* κατά λέξη: «από τη μεγάλη διάρκεια του να στέκεται».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                     | Σημασία                                           |
| -------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------- |
| uxor, -ōris (θηλ.)                                       | σύζυγος                                           |
| mos, moris (αρσ.)                                        | έθιμο· *more prisco*: κατά τα πατροπαράδοτα έθιμα |
| priscus, -a, -um                                         | αρχαίος, παλιός                                   |
| omen, ominis (ουδ.)                                      | οιωνός· *omen peto*: αναζητώ οιωνό                |
| nuptiālis, -is, -e                                       | γαμήλιος                                          |
| peto, petīvi, petītum, petĕre, 3                         | ζητώ, αναζητώ                                     |
| soror, -ōris (θηλ.)                                      | αδελφή                                            |
| sacellum, -i (ουδ.)                                      | μικρό ιερό                                        |
| persedeo, persēdi, persessum, persedēre, 2               | κάθομαι για πολλή ώρα                             |
| expecto, expectāvi, expectātum, expectāre, 1             | περιμένω                                          |
| congruens, congruentis (+ δοτ.)                          | σύμφωνος, ταιριαστός                              |
| propositum, -i (ουδ.)                                    | σκοπός                                            |
| mora, -ae (θηλ.)                                         | χρονοτριβή, καθυστέρηση                           |
| sto, steti, statum, stare, 1                             | στέκομαι                                          |
| fessus, -a, -um                                          | κουρασμένος                                       |
| rogo, rogāvi, rogātum, rogāre, 1 (+ αιτ. και βουλητική)  | ζητώ                                              |
| matertera, -ae (θηλ.)                                    | θεία (αδελφή της μητέρας)                         |
| paulisper                                                | για λίγο                                          |
| cedo, cessi, cessum, cedĕre, 3 (+ δοτ. προσ. και αφαιρ.) | παραχωρώ                                          |
| sedes, -is (θηλ.)                                        | κάθισμα, θέση                                     |
| confirmo, confirmāvi, confirmātum, confirmāre, 1         | επιβεβαιώνω                                       |
| morior, mortuus sum, mori, 3 (αποθ.)                     | πεθαίνω                                           |
| matrimonium, -ii (ουδ.)                                  | γάμος· *in matrimonium duco*: παίρνω για σύζυγο   |

## Γραμματική: δύο τύποι του κειμένου

*Διαδραστικό στη σελίδα: vox, vocis (θηλ.)*

**Χρονική αντικατάσταση του audirētur** (υποτακτική, παθητική φωνή, γ΄ ενικό,
θηλυκό γιατί υποκείμενο είναι το *vox*): audiātur, audirētur, audīta sit,
audīta esset.

## Συντακτικό: οι χρονικές προτάσεις

Οι χρονικές είναι **επιρρηματικές** προτάσεις: προσδιορίζουν **χρονικά**
αυτό που λέει μια άλλη πρόταση, όπως οι χρονικές μετοχές. Συντακτικά είναι
**επιρρηματικοί προσδιορισμοί του χρόνου**.

**Η έγκλιση.** Εκφέρονται με **οριστική**, όταν λένε μόνο τον χρόνο. Με
**υποτακτική**, όταν ο χρόνος χρωματίζεται από κάτι άλλο, για παράδειγμα από
μια **προσδοκία** ή **επιδίωξη**· τότε ισχύει η ακολουθία των χρόνων.

### Τρεις χρονικές βαθμίδες

| Βαθμίδα                                                    | Σύνδεσμοι                                             | Εκφορά                                                               |
| ---------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------- |
| **Σύγχρονο: παράλληλη διάρκεια** (όσο)                     | dum, quoad, quamdiu                                   | οριστική                                                             |
| **Σύγχρονο: μια πράξη μέσα στη διάρκεια μιας άλλης** (ενώ) | μόνο dum                                              | **πάντα οριστική ενεστώτα**, όποιος κι αν είναι ο χρόνος της κύριας  |
| **Προτερόχρονο** (αφού, όταν, μόλις)                       | postquam, ubi, ut, simulac (simul atque), cum primum  | οριστική, για το παρελθόν συνήθως παρακειμένου                       |
| **Υστερόχρονο** (πριν, μέχρι)                              | antequam, priusquam (πριν)· dum, donec, quoad (μέχρι) | οριστική για τον απλό χρόνο· **υποτακτική** για προσδοκία ή επιδίωξη |

Παραδείγματα του βιβλίου για το υστερόχρονο: *expectābam, dum vox
audirētur* (περίμενα μέχρι να ακουστεί η φωνή, με την προσδοκία να
ακουστεί)· *discēdam, priusquam Caesar redeat* (θα φύγω πριν γυρίσει ο
Καίσαρας: θέλω να τον προλάβω).

> **Κλειδί**
>
> Το **dum** έχει τρεις σημασίες, και η εκφορά σού λέει ποια είναι:
>
> | dum          | Σημασία                                | Εκφορά                                     | Στο κείμενο                         |
> | ------------ | -------------------------------------- | ------------------------------------------ | ----------------------------------- |
> | **ενώ**      | μια πράξη συμβαίνει στη διάρκεια άλλης | οριστική **ενεστώτα**, και για το παρελθόν | *dum … omen petit, ipsa fēcit omen* |
> | **όσο**      | δύο πράξεις διαρκούν παράλληλα         | οριστική, στον χρόνο που χρειάζεται        | *dum vixit, multum amāvit*          |
> | **μέχρι να** | υστερόχρονο με προσδοκία               | **υποτακτική** (ακολουθία)                 | *expectabat dum vox audirētur*      |

### Οι χρονικές του κειμένου

| Πρόταση                             | Εισαγωγή       | Εκφορά                                                                     | Βαθμίδα                      | Θέση                    |
| ----------------------------------- | -------------- | -------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------- | ----------------------- |
| dum more prisco omen nuptiāle petit | dum (ενώ)      | οριστ. ενεστώτα, παρότι η κύρια (*fēcit*) είναι παρελθόν                   | σύγχρονο                     | χρόνος στο *fēcit*      |
| dum aliqua vox … audirētur          | dum (μέχρι να) | υποτ. παρατατικού: προσδοκία· εξάρτηση από το *expectabat*, ιστορικό χρόνο | υστερόχρονο                  | χρόνος στο *expectabat* |
| dum vixit                           | dum (όσο)      | οριστ. παρακειμένου                                                        | σύγχρονο, παράλληλη διάρκεια | χρόνος στο *amāvit*     |

### Οι χρήσεις του cum

Το βιβλίο συγκεντρώνει εδώ τις χρήσεις του *cum* που έχεις δει:

| cum                          | Εκφορά                                | Σημασία       | Παράδειγμα από τα μαθήματα                       |
| ---------------------------- | ------------------------------------- | ------------- | ------------------------------------------------ |
| **ιστορικός (διηγηματικός)** | υποτακτική, μόνο για το παρελθόν      | όταν, αφού    | *Cum Africānus in Literno esset* (XXXIV)         |
| **χρονικός**                 | οριστική, για παρόν, παρελθόν, μέλλον | όταν          | *Cum in venatiōnibus eris, pugillāres adporta*   |
| **επαναληπτικός**            | οριστική                              | κάθε φορά που | *Cum civitas bellum gerit, magistrātus creantur* |
| **αντίστροφος**              | οριστική                              | όταν ξαφνικά  | *vix … dederat, cum repente apparuit species*    |
| **αιτιολογικός**             | υποτακτική                            | αφού, επειδή  | *cum … tribūtum ipse exigeret* (XXXV)            |

Ο ιστορικός cum με υποτακτική δεν μπορεί να πάρει τη θέση του cum με
οριστική στις ειδικές χρήσεις του (επανάληψη, ξαφνικό γεγονός).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σύγχρονο, προτερόχρονο ή υστερόχρονο;*

### Τα άλλα δύσκολα σημεία

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι ζήτησε η κοπέλα*

- **ut sibi paulisper loco cederet**: δεν είναι τελική, ούτε χρονική. Είναι
  **βουλητική** (ουσιαστική) πρόταση, αντικείμενο του *rogāvit*, με
  υποτακτική παρατατικού γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο. Το *sibi*
  αναφέρεται στο υποκείμενο της κύριας (την κοπέλα): πλάγια αυτοπάθεια. Το
  *loco* είναι αφαιρετική του χωρισμού, όπως και το *meā sede*.
- **standi**: γενική του γερουνδίου του *sto*, γενική αντικειμενική στο
  *morā*.
- **filiae sorōris**: το *filiae* είναι δοτική χαριστική (για την κόρη)· το
  *sorōris* γενική κτητική.
- **nocte**: αφαιρετική του χρόνου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) την αφαιρετική ενικού του omen και του mos και τη γενική πληθυντικού του soror· β) τη χρονική αντικατάσταση του audirētur· γ) τα απαρέμφατα του mortua est (στο θηλυκό).

1. **α)** Τριτόκλιτα: *omen, ominis* → **omine**· *mos, moris* → **more** (όπως
   στο *more prisco*)· *soror, -ōris* → **sorōrum**.
2. **β)** Υποτακτική της παθητικής, θηλυκό: **audiātur, audirētur, audīta sit,
   audīta esset**.
3. **γ)** Το *morior* είναι αποθετικό (*morior, mortuus sum, mori*), με μετοχή
   μέλλοντα *moritūrus*. Ενεστώτας **mori**, παρακείμενος **mortuam esse**,
   μέλλοντας **moritūram esse**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να αναγνωριστούν οι τρεις προτάσεις του κειμένου που εισάγονται με dum: εισαγωγή, εκφορά, χρονική βαθμίδα.

1. **dum … omen nuptiāle petit.** Δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική, εισάγεται με
   τον χρονικό σύνδεσμο *dum* (ενώ). Οριστική ενεστώτα, γιατί το *dum* με αυτή τη
   σημασία παίρνει πάντα ενεστώτα, ακόμη κι όταν η κύρια (*fēcit*) είναι στο
   παρελθόν. Σύγχρονο. Επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο *fēcit*.
2. **dum aliqua vox … audirētur.** Χρονική με *dum* (μέχρι να). Υποτακτική,
   γιατί εκτός από τον χρόνο δηλώνει και την προσδοκία να ακουστεί φωνή·
   παρατατικού, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο (*expectabat*). Υστερόχρονο.
   Προσδιορισμός του χρόνου στο *expectabat*.
3. **dum vixit.** Χρονική με *dum* (όσο). Οριστική παρακειμένου, γιατί δηλώνει
   μόνο τον χρόνο. Σύγχρονο: παράλληλη διάρκεια με το *amāvit*. Προσδιορισμός του
   χρόνου στο *amāvit*.

> **Πρόσεχε**
>
> - **dum petit, αλλά «αναζητούσε».** Ο ενεστώτας μετά το *dum* (ενώ) δεν
>   σημαίνει ότι η πράξη γίνεται τώρα. Μεταφράζεις με τον χρόνο της κύριας.
> - **Η υποτακτική μετά το dum αλλάζει τη σημασία.** *dum* με υποτακτική είναι
>   σχεδόν πάντα «μέχρι να», με προσδοκία.
> - **Δεν είναι κάθε ut με υποτακτική τελικό.** Το *rogāvit, ut … cederet* είναι
>   βουλητική πρόταση, αντικείμενο του ρήματος.
> - **Ιστορικός cum μόνο για το παρελθόν.** Ένα cum με οριστική ενεστώτα ή
>   μέλλοντα είναι χρονικός ή επαναληπτικός, ποτέ ιστορικός.

> **Θυμήσου**
>
> - Χρονικές: οριστική για τον σκέτο χρόνο, υποτακτική όταν μπαίνει προσδοκία ή
>   άλλη απόχρωση.
> - **Σύγχρονο**: dum, quoad, quamdiu (όσο)· dum (ενώ) + οριστική ενεστώτα.
> - **Προτερόχρονο**: postquam, ubi, ut, simulac, cum primum + οριστική.
> - **Υστερόχρονο**: antequam, priusquam, dum, donec, quoad + οριστική ή
>   υποτακτική.
> - cum: ιστορικός και αιτιολογικός με υποτακτική· χρονικός, επαναληπτικός,
>   αντίστροφος με οριστική.

## Ερωτήσεις

1. «dum more prisco omen nuptiāle petit … ipsa fēcit omen»: γιατί το petit είναι οριστική ενεστώτα;
   - Γιατί το dum (ενώ) θέλει πάντα ενεστώτα
   - Γιατί η πράξη γίνεται τώρα
   - Γιατί εξαρτάται από ρήμα σε αρκτικό χρόνο
   - Γιατί δηλώνει προσδοκία
2. «expectabat dum aliqua vox … audirētur»: τι σημαίνει εδώ το dum;
   - ενώ
   - όσο
   - αφού, επειδή
   - μέχρι να
3. Γιατί το audirētur είναι υποτακτική;
   - Γιατί η πρόταση είναι τελική
   - Γιατί δηλώνει και προσδοκία
   - Γιατί είναι πλάγιος λόγος
   - Γιατί είναι ιστορικός cum
4. «quam Metellus, dum vixit, multum amāvit»: ποια χρονική βαθμίδα δηλώνει η πρόταση;
   - Προτερόχρονο
   - Υστερόχρονο
   - Σύγχρονο
   - Καμία, γιατί είναι αιτιολογική
5. «rogāvit materteram, ut sibi paulisper loco cederet»: τι πρόταση είναι η δευτερεύουσα;
   - Τελική, σκοπός στο rogāvit
   - Συμπερασματική, αποτέλεσμα
   - Χρονική με ut (μόλις)
   - Βουλητική, αντικείμενο
6. Σε ποιο πρόσωπο αναφέρεται το sibi στο «ut sibi paulisper loco cederet»;
   - Στην Καικιλία
   - Στην κοπέλα
   - Στον Μέτελλο
   - Στη μητέρα της
7. «Cum civitas bellum gerit, magistrātus creantur.» Τι cum είναι;
   - Ιστορικός
   - Αιτιολογικός
   - Επαναληπτικός
   - Αντίστροφος (cum inversum)
8. «longā morā standi fessa»: πώς αναγνωρίζεται το standi;
   - Απαρέμφατο ενεστώτα της παθητικής
   - Γερούνδιο, γενική αντικειμενική
   - Γερουνδιακό, γενική κτητική
   - Σουπίνο, δηλώνει σκοπό

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη γενική πληθυντικού του vox και του mos.
2. Γράψε τη δοτική ενικού των ουσιαστικών uxor, sedes και matertera.
3. Να συμπληρώσεις τον σωστό τύπο του dormio: «Dum milites …, hostes castra oppugnaverunt.» (δικό μας παράδειγμα)
4. Συμπλήρωσε τον τύπο του redeo, ώστε η πρόταση να δηλώνει υστερόχρονο με επιδίωξη: «Puella discessit, priusquam Metellus ….» (δικό μας παράδειγμα)
5. «Caecilia, dum omen nuptiale petit, ipsa fecit omen.»
   α) Να μετατρέψεις τη χρονική πρόταση σε μετοχή.
   β) Να γράψεις τη χρονική πρόταση με ιστορικό cum.
   γ) Αν το fecit γίνει facit, ποιος τύπος μπαίνει στη θέση του petit;
6. «Puella cum matertera expectabat, dum aliqua vox audiretur.»
   α) Αν το κύριο ρήμα γίνει expectat, ποιος τύπος μπαίνει στη θέση του audiretur;
   β) Αν η χρονική έλεγε μόνο τον χρόνο, χωρίς προσδοκία, σε ποια έγκλιση θα ήταν και με ποιον τύπο;
   γ) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το aliqua vox και το cum matertera.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/fate-of-caecilia
