# XXII. Προτροπές προς τους Ρωμαίους

> Η υποτακτική του ενεστώτα, ενεργητική και παθητική.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/exhortations-to-romans

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXII, τις προτροπές του Κικέρωνα προς τους Ρωμαίους.
- Να σχηματίζεις την υποτακτική του ενεστώτα, ενεργητική και παθητική, σε όλες τις συζυγίες, στα αποθετικά και στο sum.
- Να ξεχωρίζεις την υποτακτική ενεστώτα από τον μέλλοντα της οριστικής (amēmus, legēmus, legāmus).
- Να αναγνωρίζεις τα είδη της υποτακτικής στις κύριες προτάσεις: προτρεπτική, ευχετική, δυνητική, απορηματική, παραχωρητική.

## Το πλαίσιο

Το απόσπασμα είναι από τον λόγο του Κικέρωνα *Pro Sestio* (56 π.Χ.), με τον
οποίο υπερασπίστηκε στο δικαστήριο τον πολιτικό του φίλο Πόπλιο Σήστιο. Προς
το τέλος του λόγου ο Κικέρων στρέφεται στους νεότερους Ρωμαίους και τους δίνει
μια σειρά από προτροπές. Μέσα τους φαίνονται οι αξίες της ρωμαϊκής
αριστοκρατίας: ευλάβεια προς τους προγόνους, πατριωτισμός, καρτερία στις
δοκιμασίες και η δόξα (*gloria*) ως ανταμοιβή για την πολιτική και στρατιωτική
προσφορά. Κάθε προτροπή είναι ένα ρήμα σε **υποτακτική ενεστώτα**.

## Το κείμενο

> **Imitēmur** nostros Brutos, Camillos, Decios, Curios, Fabricios, Scipiōnes,
> innumerabiles alios qui hanc rem publicam stabilivērunt; quos equidem in
> deōrum immortalium coĕtu ac numero repōno. **Amēmus** patriam, **pareāmus**
> senatui, **consulāmus** bonis; praesentes fructus **neglegāmus**,
> posteritātis gloriae **serviāmus**; id esse optimum **putēmus**, quod est
> rectissimum; **sperēmus** quae volumus, sed **ferāmus** quod acciderit;
> **arbitrēmur** denique corpus virōrum fortium magnorumque hominum esse
> mortāle, animi vero motus et virtūtis gloriam sempiternam esse.
>
> Κικέρων, *Pro Sestio* 143

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α.

| Λατινικά                                                                                                                           | Μετάφραση                                                                                                                                       |
| ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Imitēmur nostros Brutos, Camillos, Decios, Curios, Fabricios, Scipiōnes, innumerabiles alios qui hanc rem publicam stabilivērunt;  | Ας μιμούμαστε τους δικούς μας Βρούτους, Καμίλλους, Δεκίους, Κουρίους, Φαβρικίους, Σκιπίωνες, αμέτρητους άλλους που στέριωσαν αυτή την πολιτεία· |
| quos equidem in deōrum immortalium coĕtu ac numero repōno.                                                                         | αυτούς εγώ βέβαια τους τοποθετώ στη χορεία και στον αριθμό των αθάνατων θεών.                                                                   |
| Amēmus patriam, pareāmus senatui, consulāmus bonis;                                                                                | Ας αγαπάμε την πατρίδα, ας υπακούμε στη σύγκλητο, ας φροντίζουμε για τους καλούς πολίτες·                                                       |
| praesentes fructus neglegāmus, posteritātis gloriae serviāmus;                                                                     | ας αδιαφορούμε για τα κέρδη της στιγμής, ας υπηρετούμε τη δόξα στους μεταγενέστερους·                                                           |
| id esse optimum putēmus, quod est rectissimum;                                                                                     | ας θεωρούμε ότι άριστο είναι αυτό που είναι το πιο σωστό·                                                                                       |
| sperēmus quae volumus, sed ferāmus quod acciderit;                                                                                 | ας ελπίζουμε όσα θέλουμε, αλλά ας υπομένουμε ό,τι συμβεί·                                                                                       |
| arbitrēmur denique corpus virōrum fortium magnorumque hominum esse mortāle, animi vero motus et virtūtis gloriam sempiternam esse. | ας πιστεύουμε τέλος ότι το σώμα των γενναίων και μεγάλων ανδρών είναι θνητό, ενώ οι δυνάμεις της ψυχής και η δόξα της αρετής είναι αιώνιες.     |

Τα ονόματα στον πληθυντικό (*Brutos, Camillos*) δεν σημαίνουν πολλά πρόσωπα με
το ίδιο όνομα: σημαίνουν «ανθρώπους σαν τον Βρούτο, σαν τον Κάμιλλο». Είναι οι
ήρωες της παλιάς δημοκρατίας: ο Λεύκιος Ιούνιος Βρούτος που έδιωξε τους
βασιλείς, ο Κάμιλλος του μαθήματος XXI, ο Δέκιος Μυς που θυσιάστηκε για την
πατρίδα, ο Κούριος και ο Φαβρίκιος που πολέμησαν τον Πύρρο, και οι δύο
Σκιπίωνες, οι νικητές της Καρχηδόνας.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                | Σημασία                                      |
| --------------------------------------------------- | -------------------------------------------- |
| imitor, imitātus sum, imitāri, αποθ. 1              | μιμούμαι                                     |
| innumerabilis, -is, -e                              | αμέτρητος                                    |
| stabilio, stabilīvi, stabilītum, stabilīre, 4       | στεριώνω                                     |
| equidem (επίρρ.)                                    | εγώ βέβαια                                   |
| immortālis, -is, -e                                 | αθάνατος                                     |
| coĕtus, -us (αρσ.)                                  | συνάθροιση, χορεία                           |
| repōno, reposui, repositum, repōnĕre, 3             | τοποθετώ                                     |
| pareo, parui, paritum, parēre, 2 (+ δοτ.)           | υπακούω                                      |
| senātus, -us (αρσ.)                                 | η σύγκλητος                                  |
| consulo, consului, consultum, consulĕre, 3 (+ δοτ.) | φροντίζω για                                 |
| boni, -ōrum (αρσ., πληθ.)                           | οι καλοί πολίτες                             |
| praesens, -ntis                                     | τωρινός, της στιγμής                         |
| neglego, neglexi, neglectum, neglegĕre, 3           | αδιαφορώ για                                 |
| fructus, -us (αρσ.)                                 | κέρδος, ωφέλεια                              |
| posteritas, -ātis (θηλ.)                            | οι μεταγενέστεροι, το μέλλον                 |
| servio, servīvi, servītum, servīre, 4 (+ δοτ.)      | υπηρετώ                                      |
| optimus, -a, -um                                    | άριστος (υπερθ. του bonus)                   |
| rectissimus, -a, -um                                | ο πιο σωστός (υπερθ. του rectus)             |
| puto, putāvi, putātum, putāre, 1                    | νομίζω, θεωρώ                                |
| spero, sperāvi, sperātum, sperāre, 1                | ελπίζω                                       |
| volo, volui, velle                                  | θέλω                                         |
| fero, tuli, lātum, ferre                            | (εδώ) υπομένω                                |
| accido, accidi, accidĕre, 3                         | συμβαίνει                                    |
| arbitror, arbitrātus sum, arbitrāri, αποθ. 1        | πιστεύω, νομίζω                              |
| fortis, -is, -e                                     | γενναίος                                     |
| mortālis, -is, -e                                   | θνητός                                       |
| motus, -us (αρσ.)                                   | κίνηση· *animi motus*: οι δυνάμεις της ψυχής |
| virtus, -ūtis (θηλ.)                                | αρετή, ανδρεία                               |
| sempiternus, -a, -um                                | αιώνιος                                      |

## Γραμματική: η υποτακτική του ενεστώτα

Η υποτακτική έχει δικό της **χαρακτηριστικό φωνήεν** ανάμεσα στο θέμα και στις
βασικές καταλήξεις:

- **α΄ συζυγία**: θέμα χωρίς το *-a-* + **-e-**: *am-e-m*.
- **β΄, γ΄ και δ΄ συζυγία**: ενεστωτικό θέμα + **-a-**: *dele-a-m*, *leg-a-m*,
  *capi-a-m*, *audi-a-m*.
- **sum**: **-i-**: *s-i-m*.

Στην **παθητική** βάζεις στο ίδιο θέμα τις βασικές καταλήξεις της παθητικής
φωνής: *am-e-r*, *dele-a-r*, *leg-a-r*, *audi-a-r*. Τα **αποθετικά** κλίνονται
με αυτούς τους τύπους και έχουν ενεργητική σημασία: *imitor* → *imitēmur*,
*arbitror* → *arbitrēmur*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Υποτακτική ενεργητικού ενεστώτα*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Υποτακτική παθητικού ενεστώτα*

Τα ανώμαλα ρήματα σχηματίζουν την υποτακτική ενεστώτα ως εξής: *possum* →
*possim*, *volo* → *velim*, *nolo* → *nolim*, *malo* → *malim* (με -i-, όπως το
*sim*)· *fero* → *feram*, *eo* → *eam* (με -a-, όπως η γ΄ συζυγία). Στο κείμενο:
*ferāmus*.

### Υποτακτική ή μέλλοντας;

Εδώ γίνονται τα περισσότερα λάθη, γιατί το ίδιο φωνήεν παίζει δύο ρόλους:

| Ρήμα       | Υποτακτική ενεστώτα | Μέλλοντας οριστικής |
| ---------- | ------------------- | ------------------- |
| amo (α΄)   | am**ē**mus          | amā**bi**mus        |
| deleo (β΄) | dele**ā**mus        | delē**bi**mus       |
| lego (γ΄)  | leg**ā**mus         | leg**ē**mus         |
| audio (δ΄) | audi**ā**mus        | audi**ē**mus        |

Στην α΄ συζυγία το *-e-* είναι υποτακτική· στη γ΄ και στη δ΄ το *-e-* είναι
μέλλοντας. Και το α΄ ενικό της γ΄ και της δ΄ (*legam*, *audiam*) είναι ίδιο
στην υποτακτική και στον μέλλοντα: εκεί αποφασίζει η σύνταξη.

> **Κλειδί**
>
> **Υποτακτική ενεστώτα = θέμα + χαρακτηριστικό φωνήεν + βασικές καταλήξεις.**
>
> - -e- στην α΄ συζυγία (*amem*), -a- στη β΄, γ΄, δ΄ (*deleam, legam, audiam*),
>   -i- στο *sum* (*sim*).
> - Παθητική: το ίδιο θέμα με παθητικές καταλήξεις (*amer, legar*).
> - Στην α΄ το -e- σημαίνει υποτακτική· στη γ΄ και στη δ΄ σημαίνει μέλλοντα.

## Συντακτικό: η υποτακτική στις κύριες προτάσεις

Τα λατινικά στηρίζουν όλο το σύστημα των εγκλίσεων στην αντίθεση **οριστική ↔
υποτακτική**. Η οριστική λέει το πραγματικό· η υποτακτική προσθέτει την
υποκειμενική ματιά του ομιλητή: μια κρίση που δεν τη βεβαιώνει ή μια επιθυμία.
Γι' αυτό η λατινική υποτακτική καλύπτει χρήσεις που στα αρχαία ελληνικά
μοιράζονται η υποτακτική, η ευκτική, η προστακτική και η οριστική.

| Είδος            | Τι εκφράζει                         | Παράδειγμα                                                              | Άρνηση    |
| ---------------- | ----------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------- | --------- |
| **προτρεπτική**  | προτροπή, συνήθως σε α΄ πληθυντικό  | *Amēmus patriam* (ας αγαπάμε την πατρίδα)                               | ne        |
| **ευχετική**     | ευχή, συνήθως με το *utinam*        | *Utinam errem* (μακάρι να κάνω λάθος)                                   | utinam ne |
| **δυνητική**     | κάτι πιθανό ή δυνατό                | *Quis hoc neget?* (ποιος θα το αρνιόταν;)                               | non       |
| **απορηματική**  | απορία για το τι πρέπει να γίνει    | *Quid agam?* (τι να κάνω;)                                              | non       |
| **παραχωρητική** | δέχομαι κάτι για χάρη της συζήτησης | *Sint sane superbi Rhodienses* (ας είναι, ας πούμε, αλαζόνες οι Ρόδιοι) | ne        |

Στο κείμενο όλες οι υποτακτικές είναι **προτρεπτικές**, σε α΄ πληθυντικό: ο
Κικέρων βάζει και τον εαυτό του μέσα στην προτροπή. Η υποτακτική του
απραγματοποίητου, που είναι μόνο παρατατικού ή υπερσυντελίκου, έρχεται με τους
υποθετικούς λόγους.

### Δύσκολα σημεία του κειμένου

- *qui ... stabilivērunt*: δευτερεύουσα **αναφορική** πρόταση, προσδιορίζει το
  *alios*.
- *quos*: **αναφορικός σύνδεσμος** (= *eos*), αντικείμενο του *repōno*.
- *senatui, bonis, gloriae*: **αντικείμενα** σε δοτική, των *pareāmus*,
  *consulāmus*, *serviāmus*. Το *consulo* με δοτική σημαίνει «φροντίζω για»· με
  αιτιατική σημαίνει «συμβουλεύομαι».
- *posteritātis*: γενική στο *gloriae*· η δόξα που θα δώσουν οι μεταγενέστεροι.
- *quae volumus*, *quod acciderit*: δευτερεύουσες **αναφορικές ουσιαστικές**,
  αντικείμενα του *sperēmus* και του *ferāmus*. Το *acciderit* είναι
  συντελεσμένος μέλλοντας: «ό,τι θα έχει συμβεί».
- *sempiternam*: κατηγορούμενο και στο *motus* και στο *gloriam*· συμφωνεί σε
  γένος και αριθμό με το πλησιέστερο, το *gloriam*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την προτροπή*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) το β΄ ενικό της υποτακτικής ενεστώτα του «amēmus» στην ίδια φωνή· β) τον ίδιο τύπο της άλλης φωνής του «neglegāmus»· γ) το β΄ πληθυντικό στον ίδιο χρόνο και στην ίδια έγκλιση του «imitēmur»· δ) τη γενική πληθυντικού του «coĕtu».

1. **α)** Α΄ συζυγία, χαρακτηριστικό φωνήεν -e-: **amēs**.
2. **β)** Γ΄ συζυγία, θέμα *negleg-* + -a- + παθητική κατάληξη του α΄ πληθυντικού:
   **neglegāmur**.
3. **γ)** Αποθετικό της α΄ συζυγίας, άρα παθητικές καταλήξεις με -e-:
   **imitēmini**.
4. **δ)** Το *coĕtus, -us* είναι τεταρτόκλιτο αρσενικό: **coetuum**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να χαρακτηρίσετε την υποτακτική «pareāmus» και να γράψετε την άρνησή της. Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «senatui». Να μετατρέψετε την πρόταση «praesentes fructus neglegāmus» σε παθητική σύνταξη.

1. **pareāmus**: υποτακτική ενεστώτα σε κύρια πρόταση, α΄ πληθυντικό, που
   εκφράζει προτροπή: **προτρεπτική υποτακτική**. Η άρνηση γίνεται με το **ne**:
   *ne pareāmus*.
2. **senatui**: δοτική ενικού του τεταρτόκλιτου *senātus*, **αντικείμενο** του
   *pareāmus* (το *pareo* συντάσσεται με δοτική).
3. Το αντικείμενο *praesentes fructus* γίνεται υποκείμενο σε ονομαστική
   (ίδια μορφή), το ρήμα πηγαίνει σε γ΄ πληθυντικό της παθητικής υποτακτικής, και
   το υποκείμενο *nos* γίνεται ποιητικό αίτιο: **Praesentes fructus a nobis
   neglegantur**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **amēmus ή legēmus;** Το ίδιο -e-, άλλη έγκλιση. Πρώτα βρες τη συζυγία, μετά
>   διάβασε το φωνήεν.
> - **Αποθετικά.** Το *imitēmur* και το *arbitrēmur* έχουν παθητικές καταλήξεις
>   αλλά ενεργητική σημασία: «ας μιμούμαστε», «ας πιστεύουμε». Δεν έχουν
>   παθητική σύνταξη, οπότε δεν μετατρέπονται σε παθητικά.
> - **Δοτική ως αντικείμενο.** Τα *pareo, servio* και το *consulo* (με τη σημασία
>   «φροντίζω για») παίρνουν δοτική. Όταν μετατρέπεις σε παθητική, η δοτική δεν
>   γίνεται υποκείμενο.
> - **Η άρνηση** της προτρεπτικής είναι *ne*, όχι *non*.

> **Θυμήσου**
>
> - Υποτακτική ενεστώτα: -e- (α΄), -a- (β΄, γ΄, δ΄), -i- (*sum*, *possum*,
>   *volo*).
> - Παθητική: το ίδιο θέμα με παθητικές καταλήξεις.
> - Στις κύριες προτάσεις: προτρεπτική, ευχετική (*utinam*), δυνητική,
>   απορηματική, παραχωρητική.
> - Στο κείμενο: προτρεπτική σε α΄ πληθυντικό, με άρνηση *ne*.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος από τους τύπους του amo είναι υποτακτική ενεστώτα;
   - amāmus
   - amābimus
   - amēmus
   - amāvimus
2. Τι είναι ο τύπος «legēmus»;
   - Υποτακτική ενεστώτα
   - Μέλλοντας οριστικής
   - Ενεστώτας οριστικής
   - Παρατατικός οριστικής
3. Τι είδους υποτακτική είναι το «Amēmus patriam»;
   - Ευχετική
   - Δυνητική
   - Απορηματική
   - Προτρεπτική
4. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό της υποτακτικής παθητικού ενεστώτα του audio;
   - audiantur
   - audiuntur
   - audientur
   - audirentur
5. Πώς αναγνωρίζεται ο τύπος «imitēmur»;
   - α΄ πληθ. οριστικής ενεστώτα
   - α΄ πληθ. υποτακτικής ενεστώτα
   - α΄ πληθ. οριστικής μέλλοντα
   - α΄ πληθ. υποτακτικής παρατατικού
6. Στο «pareāmus senatui», τι είναι συντακτικά το senatui;
   - Δοτική προσωπική χαριστική
   - Δοτική του σκοπού
   - Αντικείμενο του pareāmus
   - Έμμεσο αντικείμενο του amēmus
7. Τι υποτακτική έχει η ερώτηση «Quid agam?» (τι να κάνω;)
   - Παραχωρητική
   - Απορηματική
   - Ευχετική
   - Προτρεπτική
8. Ποια απόδοση του «ferāmus quod acciderit» είναι σωστή;
   - θα υπομείνουμε ό,τι συνέβη
   - υπομένουμε επειδή συνέβη
   - ας φέρουμε ό,τι έχει συμβεί
   - ας υπομένουμε ό,τι συμβεί

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις το γ΄ ενικό της υποτακτικής ενεργητικού ενεστώτα των ρημάτων amo, pareo, neglego, servio.
2. Γράψε το β΄ πληθυντικό της υποτακτικής παθητικού ενεστώτα των ρημάτων repōno, stabilio και neglego.
3. Να γράψεις το α΄ πληθυντικό της υποτακτικής ενεστώτα των ρημάτων sum, possum, volo, fero.
4. Βάλε τους τύπους pareāmus και serviāmus στον μέλλοντα της οριστικής, στο ίδιο πρόσωπο.
5. «sperēmus quae volumus, sed ferāmus quod acciderit»
   α) Να χαρακτηρίσεις την υποτακτική «sperēmus» και να γράψεις την άρνησή της.
   β) Να αναγνωρίσεις συντακτικά την πρόταση «quae volumus».
   γ) Να γράψεις το β΄ ενικό της υποτακτικής ενεστώτα του «ferāmus» και του «volumus».
6. «Amēmus patriam, consulāmus bonis; id esse optimum putēmus, quod est rectissimum; arbitrēmur denique corpus esse mortāle.»
   α) Να μετατρέψεις την πρόταση «Amēmus patriam» σε παθητική σύνταξη.
   β) Να γράψεις το γ΄ ενικό της υποτακτικής ενεστώτα του «arbitrēmur» και του «putēmus».
   γ) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το «bonis» και το «corpus».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/exhortations-to-romans
