# XL. Ακλόνητη αποφασιστικότητα μπροστά στις απειλές του δικτάτορα

> Οι εναντιωματικές και οι παραχωρητικές προτάσεις.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/defying-the-dictator

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XL για την άρνηση του Σκαιόλα να κηρύξει τον Μάριο εχθρό.
- Να ξεχωρίζεις την εναντιωματική πρόταση (πραγματική κατάσταση) από την παραχωρητική (υποθετική κατάσταση) με βάση τον σύνδεσμο και την εκφορά.
- Να εφαρμόζεις την ακολουθία των χρόνων στις παραχωρητικές προτάσεις με υποτακτική.
- Να κλίνεις το ανώμαλο senex και να αναγνωρίζεις τους τύπους του ελλειπτικού memini και του nolo.

## Το πλαίσιο

Ο Σύλλας κυβέρνησε τη Ρώμη ως δικτάτορας από το 82 ως το 79 π.Χ. και
εξόντωσε με προγραφές χιλιάδες αντιπάλους του. Το επεισόδιο του κειμένου
συμβαίνει όταν κατέλαβε την πόλη με τον στρατό του, το 88 π.Χ.: ζήτησε από
τη Σύγκλητο να κηρύξει «εχθρό του κράτους» (*hostis*) τον μεγάλο αντίπαλό του,
τον Γάιο Μάριο. Μόνος του αρνήθηκε, παρά τη μεγάλη του ηλικία, ο νομομαθής
Κόιντος Μούκιος Σκαιόλας ο οιωνοσκόπος. Η ιστορία σώζεται στον Βαλέριο
Μάξιμο, συγγραφέα συλλογής από «αξιομνημόνευτα έργα και λόγια» του 1ου αι.
μ.Χ.

## Το κείμενο

> Sulla, occupāta urbe, senātum armātus coegerat ut C. Marius quam celerrime
> hostis iudicarētur. Cuius voluntāti nemo obviam ire audēbat; solus Quintus
> Mucius Scaevola augur de hac re interrogātus sententiam dicere noluit. Quin
> etiam cum Sulla minitans ei instāret, dixit is Sullae: «Licet mihi ostendas
> agmina militum, quibus curiam circumsedisti; licet mortem minitēris,
> numquam tamen ego hostem iudicābo Marium. Etsi senex et corpore infirmo sum,
> semper tamen meminero urbem Rōmam et Italiam a Mario conservātam esse».
>
> Βαλέριος Μάξιμος 3, 8, 5

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                                                                   | Μετάφραση                                                                                                                                |
| ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Sulla, occupāta urbe, senātum armātus coegerat ut C. Marius quam celerrime hostis iudicarētur.             | Ο Σύλλας, αφού κατέλαβε την πόλη, είχε συγκαλέσει οπλισμένος τη Σύγκλητο, για να κηρυχθεί ο Γάιος Μάριος εχθρός όσο γίνεται γρηγορότερα. |
| Cuius voluntāti nemo obviam ire audēbat;                                                                   | Στη θέλησή του κανένας δεν τολμούσε να αντισταθεί·                                                                                       |
| solus Quintus Mucius Scaevola augur de hac re interrogātus sententiam dicere noluit.                       | μόνο ο οιωνοσκόπος Κόιντος Μούκιος Σκαιόλας, όταν ρωτήθηκε γι' αυτό το ζήτημα, δεν θέλησε να πει τη γνώμη του.                           |
| Quin etiam cum Sulla minitans ei instāret, dixit is Sullae:                                                | Και μάλιστα, όταν ο Σύλλας τον πίεζε απειλητικά, εκείνος είπε στον Σύλλα:                                                                |
| «Licet mihi ostendas agmina militum, quibus curiam circumsedisti;                                          | «Και αν μου δείχνεις τα αγήματα των στρατιωτών, με τα οποία περικύκλωσες το βουλευτήριο·                                                 |
| licet mortem minitēris, numquam tamen ego hostem iudicābo Marium.                                          | και αν με απειλείς με θάνατο, ποτέ εντούτοις εγώ δεν θα κηρύξω τον Μάριο εχθρό.                                                          |
| Etsi senex et corpore infirmo sum, semper tamen meminero urbem Rōmam et Italiam a Mario conservātam esse». | Αν και είμαι γέρος και με αδύναμο σώμα, πάντα εντούτοις θα θυμάμαι ότι η πόλη της Ρώμης και η Ιταλία σώθηκαν από τον Μάριο».             |

## Λεξιλόγιο

**Ρήματα**

| Ρήμα        | Αρχικοί χρόνοι                             | Σημασία                                 |
| ----------- | ------------------------------------------ | --------------------------------------- |
| occupo      | occupavi, occupatum, occupāre, 1           | καταλαμβάνω                             |
| cogo        | coegi, coactum, cogĕre, 3                  | συγκαλώ (και: αναγκάζω)                 |
| iudico      | iudicavi, iudicatum, iudicāre, 1           | κρίνω, κηρύσσω                          |
| obviam eo   | obviam ii (ivi), obviam itum, obviam ire   | πηγαίνω αντίθετα, αντιστέκομαι (+ δοτ.) |
| audeo       | ausus sum, audēre, 2 (ημιαποθ.)            | τολμώ                                   |
| interrogo   | interrogavi, interrogatum, interrogāre, 1  | ζητώ τη γνώμη κάποιου                   |
| dico        | dixi, dictum, dicĕre, 3                    | λέω· *sententiam dico* ψηφίζω           |
| nolo        | nolui, —, nolle                            | δεν θέλω                                |
| minitor     | minitatus sum, minitāri, 1 (αποθ.)         | απειλώ                                  |
| insto       | institi, —, instāre, 1 (+ δοτ.)            | πιέζω κάποιον                           |
| ostendo     | ostendi, ostentum (ostensum), ostendĕre, 3 | δείχνω                                  |
| circumsedeo | circumsedi, circumsessum, circumsedēre, 2  | περικυκλώνω                             |
| memini      | meminisse (ελλειπτικό)                     | θυμάμαι                                 |
| conservo    | conservavi, conservatum, conservāre, 1     | σώζω                                    |

**Ονόματα**

| Λέξη              | Γενική, γένος          | Σημασία        |
| ----------------- | ---------------------- | -------------- |
| urbs              | urbis, θηλ.            | πόλη           |
| senatus           | senatus, αρσ. (δ΄ κλ.) | Σύγκλητος      |
| hostis            | hostis, αρσ.           | εχθρός         |
| voluntas          | voluntātis, θηλ.       | θέληση         |
| augur             | auguris, αρσ.          | οιωνοσκόπος    |
| sententia         | sententiae, θηλ.       | γνώμη          |
| agmen             | agminis, ουδ.          | άγημα, στρατός |
| curia             | curiae, θηλ.           | βουλευτήριο    |
| mors              | mortis, θηλ.           | θάνατος        |
| senex             | senis, αρσ.            | γέρος          |
| corpus            | corporis, ουδ.         | σώμα           |
| solus, -a, -um    | γεν. solius, δοτ. soli | μόνος          |
| infirmus, -a, -um |                        | αδύναμος       |

## Γραμματική: senex, memini, nolo

Το βιβλίο ζητά την κλίση του **senex**, ανώμαλου τριτόκλιτου: η ονομαστική
και η κλητική ενικού έχουν άλλο θέμα (*senex*) από τις άλλες πτώσεις
(*sen-*), και η γενική πληθυντικού είναι **senum**, όχι «senium».

*Διαδραστικό στη σελίδα: senex, senis (αρσ.)*

Το **memini** είναι **ελλειπτικό**: έχει μόνο τους χρόνους του θέματος του
παρακειμένου, με σημασία ενεστώτα.

| Τύπος                   | Χρόνος στη μορφή                   | Σημασία                |
| ----------------------- | ---------------------------------- | ---------------------- |
| *memini*                | παρακείμενος                       | θυμάμαι                |
| *memineram*             | υπερσυντέλικος                     | θυμόμουν               |
| *meminero*              | συντελεσμένος μέλλοντας            | θα θυμάμαι             |
| *meminerim, meminissem* | υποτ. παρακειμένου, υπερσυντελίκου |                        |
| *memento, mementote*    | προστακτική                        | να θυμάσαι, να θυμάστε |
| *meminisse*             | απαρέμφατο                         | το να θυμάμαι          |

Το **nolo** (*ne* + *volo*) κλίνεται κατά το *volo*. Οριστική ενεστώτα: *nolo,
non vis, non vult, nolumus, non vultis, nolunt*. Υποτακτική ενεστώτα *nolim*,
παρατατικού *nollem*· προστακτική *noli, nolite*. Ο **noluit** του κειμένου
είναι γ΄ ενικό οριστικής παρακειμένου.

Τέλος, το **quam celerrime**: το *quam* μπροστά σε υπερθετικό δηλώνει τον
μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, «όσο γίνεται γρηγορότερα».

## Συντακτικό: εναντιωματικές και παραχωρητικές προτάσεις

Και τα δύο είδη είναι **δευτερεύουσες επιρρηματικές** προτάσεις. Λένε κάτι
παρά το οποίο ισχύει η κύρια πρόταση, όπου συχνά βρίσκεις το **tamen**
(εντούτοις). Η διαφορά είναι στο περιεχόμενο.

|               | Εναντιωματικές                          | Παραχωρητικές                                                     |
| ------------- | --------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| Τι εκφράζουν  | **πραγματική** κατάσταση                | **υποθετική** κατάσταση, που κι αν αληθεύει δεν αναιρεί την κύρια |
| Μετάφραση     | αν και, παρόλο που, μολονότι (*εἰ καί*) | και αν, ακόμη και αν (*καὶ εἰ*)                                   |
| Με οριστική   | *etsi, tametsi, quamquam*               | *etiamsi*                                                         |
| Με υποτακτική | *cum, licet*                            | *etiamsi, licet, quamvis, ut*                                     |
| Παράδειγμα    | *Etsi hoc negat, verum tamen est.*      | *Etiamsi hoc neget, verum tamen est.*                             |

Το **licet** συντάσσεται πάντα με υποτακτική: προήλθε από το απρόσωπο *licet*
(επιτρέπεται), με παράλειψη του *ut*. Το **quamvis** προτιμάται μπροστά σε
επίθετα και επιρρήματα (*quamvis ille felix sit*, όσο ευτυχισμένος κι αν είναι).

> **Κλειδί**
>
> Όταν η παραχωρητική πρόταση έχει **υποτακτική**, ακολουθεί την **ακολουθία
> των χρόνων**. Ρήμα αρκτικού χρόνου στην κύρια (*iudicābo*, μέλλοντας) και
> σύγχρονη πράξη: υποτακτική **ενεστώτα** (*ostendas, minitēris*). Αν η κύρια
> ήταν σε ιστορικό χρόνο, θα είχαμε υποτακτική **παρατατικού**: *licet mihi
> ostenderes…, numquam tamen iudicāvi*.

### Οι προτάσεις του κειμένου

| Πρόταση                              | Είδος         | Εισαγωγή, εκφορά           | Ακολουθία                                     |
| ------------------------------------ | ------------- | -------------------------- | --------------------------------------------- |
| *Licet mihi ostendas agmina militum* | παραχωρητική  | *licet* + υποτ. ενεστώτα   | εξαρτάται από *iudicābo* (αρκτικός), σύγχρονο |
| *licet mortem minitēris*             | παραχωρητική  | *licet* + υποτ. ενεστώτα   | εξαρτάται από *iudicābo*, σύγχρονο            |
| *Etsi senex et corpore infirmo sum*  | εναντιωματική | *etsi* + οριστική ενεστώτα | με οριστική δεν μιλάμε για ακολουθία          |

Το *licet* ανήκει και στα δύο είδη· εδώ ο Σκαιόλας δεν λέει ότι ο Σύλλας του
δείχνει πράγματι τον στρατό, αλλά «και να μου τον δείξεις». Το *etsi* με
οριστική λέει γεγονός: είναι πράγματι γέρος. Σε όλες, η κύρια έχει το *tamen*.

### Τα δύσκολα σημεία

- *occupāta urbe*: αφαιρετική απόλυτη, χρονική (προτερόχρονη).
- *armātus*, *minitans*: επιρρηματικές μετοχές, τροπικές, συνημμένες στο
  *Sulla*.
- *ut C. Marius … hostis iudicarētur*: κατά το βιβλίο **τελική** πρόταση (το
  *cogo* εδώ σημαίνει «συγκαλώ»): *ut* + υποτ. παρατατικού, εξάρτηση από το
  *coegerat* (ιστορικός χρόνος), σύγχρονο. Το *hostis* είναι κατηγορούμενο στο
  *Marius*.
- *Cuius*: ισοδυναμεί με *eius* (= *Sullae*)· η πρόταση είναι κύρια.
- *obviam ire*: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *audēbat*· *voluntāti*
  αντικείμενο του *obviam ire*.
- *interrogātus*: χρονική μετοχή, συνημμένη στο *Scaevola*.
- *cum Sulla … instāret*: ιστορικός-διηγηματικός *cum* + υποτ. παρατατικού,
  σύγχρονο προς το *dixit*.
- *quibus curiam circumsedisti*: αναφορική προσδιοριστική στο *agmina*· το
  *quibus* είναι αφαιρετική του οργάνου.
- *hostem … Marium*: το *hostem* κατηγορούμενο στο αντικείμενο *Marium*.
- *corpore infirmo*: αφαιρετική της ιδιότητας· *senex* κατηγορούμενο.
- *urbem Rōmam et Italiam … conservātam esse*: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο
  του *meminero*· *a Mario* ποιητικό αίτιο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η απάντηση του Σκαιόλα*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Εναντιωματική ή παραχωρητική;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: τη γενική πληθυντικού του «senex»· την αφαιρετική ενικού του «agmina»· το β΄ ενικό της προστακτικής ενεστώτα του «noluit»· τον ίδιο τύπο του «minitēris» στην υποτακτική παρατατικού.

1. *senex* → **senum**. Ανώμαλο τριτόκλιτο, με γενική πληθυντικού σε *-um*.
2. *agmina* (ουδ. πληθ.) → **agmine**. Ενικός *agmen, agminis*, αφαιρετική
   *agmine*.
3. *noluit* → **noli**. Η προστακτική του *nolo* είναι *noli, nolite* (και
   χρησιμοποιείται με απαρέμφατο για απαγόρευση: *noli timēre*).
4. *minitēris* (β΄ ενικό, υποτ. ενεστώτα αποθετικού) → **minitarēris**. Η
   υποτακτική παρατατικού σχηματίζεται από το απαρέμφατο ενεργητικού τύπου
   *minitāre* + *-ris*.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. «Licet mihi ostendas agmina militum, … numquam tamen ego hostem iudicābo Marium»: να αναγνωρίσετε συντακτικά την πρώτη πρόταση και να τη μετατρέψετε σε εναντιωματική με το «quamquam».

1. **Αναγνώριση.** Δευτερεύουσα επιρρηματική **παραχωρητική** πρόταση.
   Εισάγεται με τον σύνδεσμο *licet* και εκφέρεται με υποτακτική, γιατί το
   *licet* συντάσσεται πάντα με υποτακτική. Είναι σε ενεστώτα, γιατί εξαρτάται από
   ρήμα αρκτικού χρόνου (*iudicābo*) και δηλώνει το σύγχρονο. Λειτουργεί ως
   επιρρηματικός προσδιορισμός της παραχώρησης στο *iudicābo*.
2. **Μετατροπή.** Το *quamquam* παίρνει **οριστική**, γιατί η εναντιωματική λέει
   πραγματικό γεγονός: *ostendas* → *ostendis*.
3. **Quamquam mihi ostendis agmina militum, … numquam tamen ego hostem iudicābo
   Marium.** Τώρα ο Σκαιόλας λέει ότι ο Σύλλας του δείχνει πράγματι τον στρατό.

> **Πρόσεχε**
>
> - Ο σύνδεσμος δεν αρκεί πάντα: το *licet* εισάγει και εναντιωματικές και
>   παραχωρητικές. Το είδος το κρίνεις από το **περιεχόμενο**: γεγονός ή υπόθεση;
> - Μην ξεχνάς την **ακολουθία των χρόνων** όταν μεταφέρεις παραχωρητική σε
>   παρελθόν: *licet ostendas, … iudicābo* αλλά *licet ostenderes, …
>   iudicāvi*.
> - *quamquam*, *etsi*, *tametsi* θέλουν **οριστική**· αν γράψεις υποτακτική σε
>   μετατροπή, η απάντηση είναι λάθος.
> - *meminero* σημαίνει «θα θυμάμαι», όχι «θα έχω θυμηθεί»: ο συντελεσμένος
>   μέλλοντας του *memini* έχει σημασία απλού μέλλοντα.

> **Θυμήσου**
>
> - Εναντιωματικές: πραγματικό· *etsi, tametsi, quamquam* + οριστική, *cum,
>   licet* + υποτακτική· «αν και».
> - Παραχωρητικές: υποθετικό· *etiamsi* + οριστική ή υποτακτική, *licet,
>   quamvis, ut* + υποτακτική· «και αν».
> - Στην κύρια συχνά το *tamen*.
> - Με υποτακτική ισχύει η ακολουθία των χρόνων.

## Ερωτήσεις

1. Τι είδους πρόταση είναι η «Etsi senex et corpore infirmo sum»;
   - Παραχωρητική, με etsi και υποτακτική
   - Υποθετική, με etsi και οριστική
   - Εναντιωματική, με etsi και οριστική
   - Χρονική, με etsi και οριστική
2. Γιατί το «ostendas» είναι σε υποτακτική;
   - Γιατί η πρόταση είναι πλάγια ερώτηση
   - Γιατί το licet συντάσσεται πάντα με υποτακτική
   - Γιατί εξαρτάται από ρήμα ιστορικού χρόνου (dixit)
   - Γιατί είναι προτρεπτική υποτακτική
3. Αν η κύρια πρόταση γίνει «numquam tamen ego hostem iudicāvi Marium», πώς γίνεται το «licet mortem minitēris»;
   - licet mortem minitarēris
   - licet mortem minitāris
   - licet mortem minitātus sis
   - licet mortem minitēris
4. Ποια είναι η γενική πληθυντικού του «senex»;
   - senium
   - senicum
   - senum
   - senorum
5. Πώς μεταφράζεται το «meminero» του κειμένου;
   - θα έχω θυμηθεί
   - θα θυμάμαι
   - θυμόμουν
   - να θυμάσαι
6. Πώς χαρακτηρίζει το βιβλίο την πρόταση «ut C. Marius quam celerrime hostis iudicarētur»;
   - Παραχωρητική, με ut και υποτακτική
   - Συμπερασματική, με ut και υποτακτική
   - Ειδική, με ut και υποτακτική
   - Τελική, με ut και υποτακτική
7. Ποια είναι η συντακτική θέση του «hostem» στο «numquam tamen ego hostem iudicābo Marium»;
   - Κατηγορούμενο στο αντικείμενο Marium
   - Αντικείμενο του iudicābo
   - Παράθεση στο υποκείμενο ego
   - Επιθετικός προσδιορισμός στο ουσιαστικό Marium
8. Τι είναι συντακτικά το «corpore infirmo» στο «senex et corpore infirmo sum»;
   - Αφαιρετική του οργάνου
   - Αφαιρετική της αιτίας
   - Αφαιρετική της ιδιότητας
   - Αφαιρετική απόλυτη

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη δοτική ενικού και την αφαιρετική πληθυντικού του «urbe» και του «voluntāti».
2. Γράψε το α΄ και το γ΄ πληθυντικό της οριστικής ενεστώτα του nolo, και το β΄ πληθυντικό της προστακτικής του.
3. Να ξαναγράψεις την πρόταση «Etsi senex et corpore infirmo sum» ως παραχωρητική με τον σύνδεσμο «licet».
4. Ξαναγράψε την εναντιωματική «Etsi senex et corpore infirmo sum» με τον σύνδεσμο cum.
5. «Solus Quintus Mucius Scaevola augur de hac re interrogātus sententiam dicere noluit.»
   α) Να γράψεις το «noluit» στο ίδιο πρόσωπο της οριστικής ενεστώτα και της υποτακτικής παρατατικού.
   β) Να αναλύσεις τη μετοχή «interrogātus» σε δευτερεύουσα χρονική πρόταση με τον σύνδεσμο «cum».
   γ) Ποια είναι η συντακτική θέση του «dicere»;
6. «Licet mihi ostendas agmina militum, quibus curiam circumsedisti; licet mortem minitēris, numquam tamen ego hostem iudicābo Marium.»
   α) Να γράψεις την ονομαστική ενικού του «agmina» και τη γενική ενικού του «mortem».
   β) Να αναγνωρίσεις συντακτικά την πρόταση «quibus curiam circumsedisti» (είδος, εισαγωγή, εκφορά).
   γ) Να μετατρέψεις την περίοδο ώστε το «iudicābo» να γίνει «iudicāvi».
   δ) Να μετατρέψεις την παραχωρητική «licet mortem minitēris» σε εναντιωματική με «quamquam».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/defying-the-dictator
