# XXXVII. Η κατάρα των εμφύλιων πολέμων

> Οι επιρρηματικές συμπερασματικές προτάσεις.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/curse-of-civil-war

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα της επιστολής του Κικέρωνα για τους εμφύλιους πολέμους.
- Να αναγνωρίζεις τις επιρρηματικές συμπερασματικές προτάσεις: σύνδεσμο, εκφορά, ακολουθία των χρόνων και τις λέξεις που τις προαναγγέλλουν.
- Να ξεχωρίζεις τη συμπερασματική από την τελική πρόταση και τον χρονικό ut με οριστική.
- Να μετατρέπεις μια συμπερασματική σε άλλο χρόνο ή σε άρνηση, με τη σωστή ακολουθία.

## Το πλαίσιο

Οι τελευταίες δεκαετίες της ρωμαϊκής δημοκρατίας ήταν μια αλυσίδα εμφύλιων
πολέμων, που έκλεισε μόνο με τη νίκη του Οκταβιανού στο Άκτιο (31 π.Χ.). Ο
Κικέρων τους έζησε από μέσα. Το απόσπασμα είναι από μια επιστολή του προς
τον Μάρκελλο, τον εξόριστο αντίπαλο του Καίσαρα που ξέρεις από το μάθημα
XXXIII, γραμμένη μετά τη νίκη του Καίσαρα στον εμφύλιο. Ο Κικέρων θυμάται ότι
μάταια μιλούσε για ομόνοια, και εξηγεί γιατί η νίκη είναι το χειρότερο κομμάτι
ενός εμφύλιου: αλλάζει τον ίδιο τον νικητή.

## Το κείμενο

> In eum locum res deducta est, ut, nisi qui deus vel casus aliqui subvenerit,
> salvi esse nequeāmus. Equidem, ut vēni ad urbem, non destiti omnia et sentīre
> et dicere et facere, quae ad concordiam pertinērent; sed tantus furor omnes
> invaserat, ut pugnāre cuperent, etsi ego clamābam nihil esse bello civīli
> miserius. Omnia sunt misera in bellis civilibus, sed nihil miserius quam ipsa
> victoria: ea victōres ferociōres impotentioresque reddit, ut, etiamsi natūrā
> tales non sint, necessitāte esse cogantur. Bellōrum enim civilium exitus tales
> sunt semper, ut non solum ea fiant, quae velit victor, sed etiam ut victor
> obsequātur iis, quorum auxilio victoria parta sit.
>
> Κικέρων, *Ad familiares* 4.9.3 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                                                                      | Μετάφραση                                                                                                                                                            |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| In eum locum res deducta est, ut, nisi qui deus vel casus aliqui subvenerit, salvi esse nequeāmus.            | Σε τέτοιο σημείο έχουν φτάσει τα πράγματα, ώστε, αν δεν μας βοηθήσει κάποιος θεός ή κάποια τύχη, να μην μπορούμε να σωθούμε.                                         |
| Equidem, ut vēni ad urbem, non destiti omnia et sentīre et dicere et facere, quae ad concordiam pertinērent;  | Εγώ βέβαια, μόλις ήρθα στη Ρώμη, δεν σταμάτησα και να σκέφτομαι και να λέω και να κάνω όλα όσα θα συντελούσαν στην ομόνοια·                                          |
| sed tantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent, etsi ego clamābam nihil esse bello civīli miserius.    | αλλά τόσο μεγάλη μανία είχε κυριέψει όλους, ώστε ήθελαν να πολεμήσουν, παρόλο που εγώ φώναζα ότι τίποτα δεν είναι πιο αξιοθρήνητο από τον εμφύλιο πόλεμο.            |
| Omnia sunt misera in bellis civilibus, sed nihil miserius quam ipsa victoria:                                 | Όλα είναι αξιοθρήνητα στους εμφύλιους πολέμους, αλλά τίποτα πιο αξιοθρήνητο από την ίδια τη νίκη:                                                                    |
| ea victōres ferociōres impotentioresque reddit, ut, etiamsi natūrā tales non sint, necessitāte esse cogantur. | αυτή κάνει τους νικητές πιο άγριους και πιο αχαλίνωτους από ό,τι συνήθως, ώστε, ακόμη κι αν δεν είναι από τη φύση τους τέτοιοι, να αναγκάζονται από ανάγκη να είναι. |
| Bellōrum enim civilium exitus tales sunt semper, ut non solum ea fiant, quae velit victor,                    | Γιατί η έκβαση των εμφύλιων πολέμων είναι πάντα τέτοια, ώστε όχι μόνο να γίνονται όσα θέλει ο νικητής,                                                               |
| sed etiam ut victor obsequātur iis, quorum auxilio victoria parta sit.                                        | αλλά και ο νικητής να κάνει το χατίρι εκείνων με τη βοήθεια των οποίων κερδήθηκε η νίκη.                                                                             |

Κατά λέξη: *in eum locum res deducta est* = «σε αυτό το σημείο έχει οδηγηθεί
η κατάσταση», και *exitus tales sunt* = «οι εκβάσεις είναι τέτοιες»· στα
ελληνικά ο ενικός διαβάζεται φυσικότερα.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                | Σημασία                  |
| --------------------------------------------------- | ------------------------ |
| deduco, deduxi, deductum, deducĕre, 3               | οδηγώ                    |
| qui, qua (quae), quod (αόριστο επιθ.) = aliqui      | κάποιος                  |
| casus, -us (αρσ.)                                   | τύχη, τυχαίο περιστατικό |
| salvus, -a, -um                                     | σώος                     |
| nequeo, nequīvi (nequii), nequīre (όπως το eo)      | δεν μπορώ                |
| desisto, destiti, desistĕre, 3 (+ απαρ.)            | σταματώ                  |
| pertineo, pertinui, pertinēre, 2 (ad + αιτ.)        | αφορώ, συντελώ           |
| furor, -ōris (αρσ.)                                 | μανία                    |
| invado, invāsi, invāsum, invadĕre, 3                | κυριεύω                  |
| cupio, cupīvi, cupītum, cupĕre, 3                   | επιθυμώ                  |
| miser, misera, miserum                              | αξιοθρήνητος, δυστυχής   |
| ferox, ferōcis                                      | άγριος                   |
| impotens, impotentis                                | αχαλίνωτος               |
| reddo, reddidi, redditum, reddĕre, 3 (+ δύο αιτ.)   | καθιστώ, κάνω            |
| necessitas, -ātis (θηλ.)                            | ανάγκη                   |
| cogo, coēgi, coactum, cogĕre, 3 (+ απαρ.)           | αναγκάζω                 |
| exitus, -us (αρσ.)                                  | έκβαση                   |
| obsequor, obsecūtus sum, obsequi, 3 (αποθ., + δοτ.) | κάνω το χατίρι κάποιου   |
| auxilium, -ii (ουδ.)                                | βοήθεια                  |
| pario, peperi, partum, parĕre, 3                    | γεννώ· (εδώ) κερδίζω     |

## Γραμματική: δύο τύποι του κειμένου

*Διαδραστικό στη σελίδα: ferox, ferōcis: μονοκατάληκτο τριτόκλιτο*

Στο κείμενο το *ferociōres* είναι ο συγκριτικός (ferocior, ferocius), σε
αιτιατική πληθυντικού αρσενικού.

**Χρονική αντικατάσταση του parta sit** (υποτακτική, παθητική φωνή, γ΄ ενικό,
θηλυκό): pariātur, parerētur, parta sit, parta esset.

## Συντακτικό: οι επιρρηματικές συμπερασματικές προτάσεις

Οι συμπερασματικές δηλώνουν το **αποτέλεσμα** αυτού που λέει μια άλλη
πρόταση, συνήθως η κύρια. Οι **επιρρηματικές** συμπερασματικές, που
βλέπουμε εδώ, είναι **επιρρηματικοί προσδιορισμοί του αποτελέσματος** στο
ρήμα από το οποίο εξαρτώνται. (Υπάρχουν και ουσιαστικές συμπερασματικές, που
είναι υποκείμενο ή αντικείμενο ενός ρήματος· θα τις δεις στο μάθημα XLVI.)

- **Εισάγονται** με το **ut** (ώστε). Η άρνηση είναι **ut non, ut nemo, ut
  nihil, ut nullus, ut numquam**: ποτέ nē.
- **Εκφέρονται πάντα με υποτακτική.** Στα λατινικά το αποτέλεσμα θεωρείται
  κάτι που το κρίνει ο ομιλητής.
- **Στην κύρια** υπάρχει συνήθως μια λέξη που τις **προαναγγέλλει**: τα
  επιρρήματα *sic, ita, tam, adeo* (τόσο, έτσι) ή οι αντωνυμίες *talis,
  tantus, tot* (τέτοιος, τόσος). Και το *is* μπορεί να σημαίνει «τέτοιος»:
  *in eum locum* = σε τέτοιο σημείο.

> **Κλειδί**
>
> Η ακολουθία των χρόνων στις συμπερασματικές:
>
> - εξάρτηση από **αρκτικό** χρόνο → **υποτακτική ενεστώτα**:
>   *Tantus furor omnes invādit, ut pugnāre **cupiant**.*
> - εξάρτηση από **ιστορικό** χρόνο → **υποτακτική παρατατικού**:
>   *Tantus furor omnes invāsit, ut pugnāre **cuperent**.*
> - εξάρτηση από **ιστορικό** χρόνο, όταν ο ομιλητής βλέπει το αποτέλεσμα ως
>   **ολοκληρωμένο γεγονός** → **υποτακτική παρακειμένου**:
>   *Tantus terror omnes invāsit, ut nemo arma **cēperit*** (ώστε κανείς δεν
>   πήρε τα όπλα).
>
> Ο παρακείμενος της τρίτης περίπτωσης είναι η διαφορά από τις τελικές, που δεν
> τον παίρνουν ποτέ.

### Οι συμπερασματικές του κειμένου

| Πρόταση                        | Προαναγγελία                                   | Εκφορά            | Ακολουθία                                                                                         |
| ------------------------------ | ---------------------------------------------- | ----------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| ut … salvi esse nequeāmus      | in **eum** locum                               | υποτ. ενεστώτα    | εξάρτηση από το *deducta est*, παρακείμενο που δηλώνει μια κατάσταση στο παρόν, άρα αρκτικό χρόνο |
| ut pugnāre cuperent            | **tantus** furor                               | υποτ. παρατατικού | εξάρτηση από το *invaserat*, ιστορικό χρόνο· σύγχρονο                                             |
| ut … esse cogantur             | (καμία· το αποτέλεσμα βγαίνει από το *reddit*) | υποτ. ενεστώτα    | εξάρτηση από το *reddit*, αρκτικό χρόνο                                                           |
| ut non solum ea fiant          | **tales** exitus                               | υποτ. ενεστώτα    | εξάρτηση από το *sunt*, αρκτικό χρόνο                                                             |
| sed etiam ut victor obsequātur | **tales** exitus                               | υποτ. ενεστώτα    | εξάρτηση από το *sunt*, αρκτικό χρόνο                                                             |

Όλες είναι επιρρηματικοί προσδιορισμοί του αποτελέσματος στο ρήμα της
πρότασης από την οποία εξαρτώνται. Η πρώτη είναι στην ουσία αρνητική, αλλά η
άρνηση βρίσκεται μέσα στο ρήμα: *nequeo* = non queo, δεν μπορώ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο ut είναι;*

### Άλλα σημεία του κειμένου

- **non destiti … sentīre et dicere et facere**: τελικά απαρέμφατα,
  αντικείμενα του *destiti* (ταυτοπροσωπία).
- **quae ad concordiam pertinērent**: αναφορική πρόταση με υποτακτική, με
  σημασία συμπερασματική: «τέτοια που να συντελούν στην ομόνοια».
- **nihil esse bello civīli miserius**: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του
  *clamābam*, με υποκείμενο το *nihil*· το *miserius* είναι κατηγορούμενο,
  και το *bello civīli* αφαιρετική συγκριτική (β΄ όρος της σύγκρισης).
- **nihil miserius quam ipsa victoria**: εδώ ο β΄ όρος δίνεται με *quam* και
  μπαίνει στην πτώση του α΄ όρου (*nihil*), σε ονομαστική.
- **victōres ferociōres impotentioresque reddit**: το *reddo* παίρνει
  αντικείμενο (*victōres*) και κατηγορούμενο του αντικειμένου (*ferociōres
  impotentioresque*). Οι συγκριτικοί είναι απόλυτοι: «πιο άγριους από ό,τι
  συνήθως».
- **quorum auxilio**: το *auxilio* είναι αφαιρετική του μέσου, και το
  *quorum* γενική υποκειμενική σ' αυτό (αυτοί βοήθησαν).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) την αιτιατική ενικού και τη γενική πληθυντικού του ferox στα τρία γένη· β) τη χρονική αντικατάσταση του parta sit· γ) τη γενική ενικού του exitus και του furor.

1. **α)** Μονοκατάληκτο τριτόκλιτο: αιτιατική ενικού **ferōcem** (αρσ.),
   **ferōcem** (θηλ.), **ferox** (ουδ.)· γενική πληθυντικού **ferōcium** και
   στα τρία γένη.
2. **β)** Υποτακτική της παθητικής του *pario* (γ΄ σε -io), θηλυκό γιατί
   υποκείμενο είναι το *victoria*: **pariātur, parerētur, parta sit, parta
   esset**.
3. **γ)** *exitus, -us*, τέταρτη κλίση: **exitūs**. *furor, -ōris*, τρίτη
   κλίση: **furōris**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. «sed tantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent»: να αναγνωριστεί η δευτερεύουσα πρόταση και να γραφτεί ξανά με κύριο ρήμα το invādit· και ποιος σύνδεσμος θα χρειαζόταν, αν το αποτέλεσμα ήταν ότι «κανείς δεν ήθελε ειρήνη»;

1. **Αναγνώριση.** Δευτερεύουσα επιρρηματική συμπερασματική, εισάγεται με τον
   συμπερασματικό σύνδεσμο *ut*, που τον προαναγγέλλει το *tantus*. Επιρρηματικός
   προσδιορισμός του αποτελέσματος στο *invaserat*. Υποτακτική παρατατικού,
   γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο και δηλώνει το σύγχρονο στο παρελθόν.
2. **Με αρκτικό χρόνο.** **tantus furor omnes invādit, ut pugnāre cupiant**.
3. **Η άρνηση.** Η συμπερασματική δεν αρνείται με nē, αλλά με το ut και μια
   αρνητική λέξη: **ut nemo pacem vellet**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **ut non, όχι nē.** Η αρνητική συμπερασματική έχει **ut non, ut nemo, ut
>   nihil**. Το nē ανήκει στις τελικές.
> - **Ο παρακείμενος δεν είναι πάντα ιστορικός χρόνος.** Το *deducta est*
>   δηλώνει μια κατάσταση που ισχύει τώρα («έχουν φτάσει»), και γι' αυτό η
>   συμπερασματική έχει υποτακτική ενεστώτα (*nequeāmus*).
> - **Το ut με οριστική δεν είναι ποτέ συμπερασματικό.** Στο *ut vēni ad urbem*
>   είναι χρονικό: «μόλις ήρθα».
> - **Δεν χρειάζεται πάντα tam ή tantus.** Το *reddit … ut … cogantur* δεν έχει
>   λέξη που να το προαναγγέλλει· κρίνεις από το νόημα (αποτέλεσμα, όχι σκοπός).

> **Θυμήσου**
>
> - Επιρρηματικές συμπερασματικές: **ut** (άρνηση **ut non, ut nemo, ut
>   nihil**), πάντα με **υποτακτική**.
> - Προαναγγέλλονται με **sic, ita, tam, adeo, talis, tantus, tot, is**.
> - Ακολουθία: ενεστώτας μετά από αρκτικό, παρατατικός μετά από ιστορικό, και
>   **παρακείμενος** μετά από ιστορικό για ολοκληρωμένο αποτέλεσμα.
> - Επιρρηματικοί προσδιορισμοί του αποτελέσματος.

## Ερωτήσεις

1. Πώς γράφεται «ώστε κανείς να μην πολεμά»;
   - nē quis pugnet
   - ut nemo pugnet
   - ut nemo pugnat
   - nē nemo pugnet
2. Ποια λέξη του κειμένου ΔΕΝ προαναγγέλλει συμπερασματική πρόταση;
   - tantus (furor)
   - tales (exitus)
   - eum (locum)
   - equidem
3. Γιατί το nequeāmus είναι υποτακτική ενεστώτα, ενώ το deducta est είναι παρακείμενος;
   - Γιατί το deducta est ισχύει στο παρόν
   - Γιατί οι συμπερασματικές παίρνουν μόνο ενεστώτα
   - Γιατί δηλώνεται το προτερόχρονο
   - Γιατί υπάρχει η υπόθεση nisi … subvenerit
4. «tantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent»: ποια είναι η εκφορά της συμπερασματικής;
   - Υποτακτική ενεστώτα
   - Οριστική παρατατικού
   - Υποτακτική υπερσυντελίκου
   - Υποτακτική παρατατικού
5. «Tantus terror omnes invāsit, ut nemo arma cēperit.» Τι δείχνει η υποτακτική παρακειμένου;
   - Ότι η πρόταση είναι τελική
   - Ότι το αποτέλεσμα θεωρείται ολοκληρωμένο
   - Ότι το invāsit είναι αρκτικός χρόνος
   - Ότι το αποτέλεσμα προηγήθηκε χρονικά του φόβου
6. «nihil esse bello civīli miserius»: πώς αναγνωρίζεται το bello civīli;
   - Αφαιρετική συγκριτική
   - Αφαιρετική του χρόνου
   - Αφαιρετική του αιτίου
   - Δοτική προσωπική
7. «ea victōres ferociōres impotentioresque reddit»: τι είναι το ferociōres;
   - Επιθετικός προσδιορισμός στο victōres
   - Αντικείμενο του reddit
   - Κατηγορούμενο στο αντικείμενο
   - Κατηγορούμενο στο υποκείμενο ea
8. «non destiti omnia et sentīre et dicere et facere»: πώς αναγνωρίζεται το sentīre;
   - Ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του destiti
   - Τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του destiti
   - Τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο του destiti
   - Ιστορικό απαρέμφατο, κύριο ρήμα

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις την ονομαστική πληθυντικού του ferox στο ουδέτερο και τη δοτική πληθυντικού του exitus.
2. Γράψε την αιτιατική ενικού του impotens στα τρία γένη και τη γενική πληθυντικού του.
3. Να συμπληρώσεις το ρήμα της συμπερασματικής πρότασης: «Tanta erat victoris ferocitas, ut omnes eum … (timeo).»
4. Ξαναγράψε την πρόταση «tantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent» με κύριο ρήμα το invādet (μέλλοντας).
5. «Victoria victores tam feroces reddit, ut nemo eis resistat.» (δικό μας παράδειγμα)
   α) Να αναγνωρίσεις τη δευτερεύουσα πρόταση: είδος και λέξη που την προαναγγέλλει.
   β) Να τη γράψεις με κύριο ρήμα το reddidit.
   γ) Να τη γράψεις με κύριο ρήμα το reddidit, με το αποτέλεσμα ως ολοκληρωμένο γεγονός.
6. «Bellorum enim civilium exitus tales sunt semper, ut non solum ea fiant, quae velit victor, sed etiam ut victor obsequatur iis, quorum auxilio victoria parta sit.»
   α) Αν το sunt γίνει erant, ποιοι τύποι αντικαθιστούν το fiant και το obsequatur;
   β) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το iis και το victoria.
   γ) Να γράψεις τη γενική πληθυντικού του exitus και του victor.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/curse-of-civil-war
