# XLVI. Το γενικό συμφέρον μπαίνει πριν από το ατομικό

> Οι ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/common-good-first

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα του De finibus (κείμενο XLVI).
- Να αναγνωρίζεις τις ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία, συντακτική θέση.
- Να τις ξεχωρίζεις από τις επιρρηματικές συμπερασματικές, τις βουλητικές και τις παραβολικές με ut.
- Να κλίνεις το unusquisque και να αναγνωρίζεις την παθητική περιφραστική συζυγία και τον β΄ όρο σύγκρισης του κειμένου.

## Το πλαίσιο

Το απόσπασμα είναι από το φιλοσοφικό έργο του Κικέρωνα *De finibus bonorum et
malorum* («Για τα όρια του αγαθού και του κακού»), που γράφτηκε το 45 π.Χ. Στο
τρίτο βιβλίο εκτίθεται η ηθική των Στωικών. Η θεωρία είναι ότι ο κόσμος είναι
κάτι σαν κοινή πολιτεία θεών και ανθρώπων, και ο καθένας μας είναι μέρος της.
Από εκεί βγαίνει το συμπέρασμα που δίνει τον τίτλο: το κοινό καλό μπαίνει πριν
από το ατομικό, όπως το βάζουν οι νόμοι και όπως το βάζει όποιος πέφτει για την
πατρίδα.

## Το κείμενο

> Philosophi mundum censent regi numine deōrum; eum esse putant quasi commūnem
> urbem et civitātem hominum et deōrum, et unum quemque nostrum eius mundi esse
> partem; ex quo illud natūrā consequitur, **ut** commūnem utilitātem nostrae
> anteponāmus. Ut enim leges omnium salūtem singulōrum salūti antepōnunt, sic
> vir bonus et sapiens et legibus parens consulit utilitāti omnium plus quam
> unīus alicuius aut suae. Nec magis vituperandus est proditor patriae quam
> proditor commūnis utilitātis, aut commūnis salūtis desertor propter suam
> utilitātem et salūtem. Ex quo fit, **ut** laudandus is sit, qui pro re publicā
> cadat, quod decet cariōrem nobis esse patriam quam nosmet ipsos.
>
> Cicero, *De finibus* 3.64

Με έντονα είναι οι δύο ουσιαστικές συμπερασματικές. Το τρίτο *ut* του κειμένου
(*Ut enim leges…*) δεν είναι έντονο, και θα δεις παρακάτω γιατί.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικό                                                                                                                                         | Μετάφραση                                                                                                                                                                                                                 |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Philosophi mundum censent regi numine deōrum;                                                                                                    | Οι φιλόσοφοι πιστεύουν ότι ο κόσμος κυβερνιέται από τη βούληση των θεών·                                                                                                                                                  |
| eum esse putant quasi commūnem urbem et civitātem hominum et deōrum,                                                                             | νομίζουν ότι αυτός είναι κάτι σαν κοινή πόλη και πολιτεία των ανθρώπων και των θεών,                                                                                                                                      |
| et unum quemque nostrum eius mundi esse partem;                                                                                                  | και ότι ο καθένας από εμάς είναι μέρος αυτού του κόσμου·                                                                                                                                                                  |
| ex quo illud natūrā consequitur, ut commūnem utilitātem nostrae anteponāmus.                                                                     | από αυτό προκύπτει από τη φύση εκείνο: να βάζουμε το κοινό συμφέρον πάνω από το δικό μας.                                                                                                                                 |
| Ut enim leges omnium salūtem singulōrum salūti antepōnunt,                                                                                       | Γιατί, όπως οι νόμοι βάζουν τη σωτηρία όλων πάνω από τη σωτηρία του καθενός χωριστά,                                                                                                                                      |
| sic vir bonus et sapiens et legibus parens consulit utilitāti omnium plus quam unīus alicuius aut suae.                                          | έτσι ο καλός και σοφός άνθρωπος, που υπακούει στους νόμους, φροντίζει για το συμφέρον όλων περισσότερο παρά για το συμφέρον ενός οποιουδήποτε ή για το δικό του.                                                          |
| Nec magis vituperandus est proditor patriae quam proditor commūnis utilitātis, aut commūnis salūtis desertor propter suam utilitātem et salūtem. | Και δεν πρέπει να κατακρίνεται ο προδότης της πατρίδας περισσότερο από τον προδότη του κοινού συμφέροντος ή από εκείνον που εγκαταλείπει την κοινή σωτηρία για χάρη του δικού του συμφέροντος και της δικής του σωτηρίας. |
| Ex quo fit, ut laudandus is sit, qui pro re publicā cadat,                                                                                       | Από αυτό συμβαίνει να αξίζει έπαινο εκείνος που πέφτει για την πατρίδα,                                                                                                                                                   |
| quod decet cariōrem nobis esse patriam quam nosmet ipsos.                                                                                        | γιατί αρμόζει η πατρίδα να είναι πιο αγαπητή σε μας από εμάς τους ίδιους.                                                                                                                                                 |

Το *laudandus sit* είναι παθητική περιφραστική συζυγία. Η κατά λέξη απόδοση
είναι «να πρέπει να επαινείται εκείνος…»· το «να αξίζει έπαινο» λέει το ίδιο.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη        | Αρχικοί χρόνοι ή κλίση                | Σημασία                               |
| ----------- | ------------------------------------- | ------------------------------------- |
| philosophus | philosophi (αρσ.)                     | φιλόσοφος                             |
| mundus      | mundi (αρσ.)                          | κόσμος, σύμπαν                        |
| censeo      | censui, censum, censēre, 2            | πιστεύω, νομίζω (+ απαρ.)             |
| rego        | rexi, rectum, regĕre, 3               | κυβερνώ                               |
| numen       | numinis (ουδ.)                        | η βούληση της θεότητας                |
| puto        | 1                                     | νομίζω                                |
| civitas     | civitātis (θηλ.)                      | πολιτεία                              |
| unusquisque | unaquaeque, unumquidque (unumquodque) | ο καθένας χωριστά                     |
| consequitur | consecūtum est, consequi (απρόσ.)     | προκύπτει, συνεπάγεται                |
| utilitas    | utilitātis (θηλ.)                     | ωφέλεια, συμφέρον, καλό               |
| antepōno    | anteposui, antepositum, anteponĕre, 3 | βάζω κάτι (αιτ.) πάνω από κάτι (δοτ.) |
| lex         | legis (θηλ.)                          | νόμος                                 |
| singuli     | singulae, singula                     | ο καθένας χωριστά                     |
| pareo       | parui, paritum, parēre, 2             | υπακούω (+ δοτ.)                      |
| consulo     | consului, consultum, consulĕre, 3     | φροντίζω για (+ δοτ.)                 |
| vitupero    | 1                                     | επικρίνω, κατακρίνω                   |
| proditor    | proditōris (αρσ.)                     | προδότης                              |
| desertor    | desertōris (αρσ.)                     | λιποτάκτης, αυτός που εγκαταλείπει    |
| fit         | factum est, fieri (απρόσ.)            | συμβαίνει                             |
| laudo       | 1                                     | επαινώ                                |
| cado        | cecĭdi, casum, cadĕre, 3              | πέφτω                                 |
| decet       | decuit, decēre, 2 (απρόσ.)            | αρμόζει, πρέπει (+ απαρ.)             |
| carus       | cara, carum                           | αγαπητός                              |

## Γραμματική: το unusquisque και η σύγκριση

**1. unusquisque.** Σύνθετο από το *unus* και το *quisque*, και κλίνονται και
τα δύο μέρη. Στο κείμενο: *unum quemque* (αιτιατική ενικού αρσενικού, γραμμένο
χωριστά). Πληθυντικό δεν χρησιμοποιεί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: unusquisque, unaquaeque, unumquidque (unumquodque)*

**2. Τα παραθετικά και ο β΄ όρος σύγκρισης.** Το κείμενο συγκρίνει τρεις φορές:

| Σύγκριση                                                                              | Πώς γίνεται                                            |
| ------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------ |
| consulit utilitāti omnium **plus quam** unīus alicuius aut suae                       | με το επίρρημα *plus* (συγκρ. του *multum*) και *quam* |
| nec **magis** vituperandus est proditor patriae **quam** proditor commūnis utilitātis | με το *magis* + θετικό βαθμό                           |
| decet **cariōrem** nobis esse patriam **quam nosmet ipsos**                           | με συγκριτικό επιθέτου: *carus, carior, carissimus*    |

Στο τελευταίο, ο α΄ όρος (*patriam*) είναι σε αιτιατική, γιατί είναι
υποκείμενο απαρεμφάτου. Ο β΄ όρος με το *quam* παίρνει την ίδια πτώση:
*nosmet ipsos*. Επειδή ο α΄ όρος είναι αιτιατική, ο β΄ μπορεί να γίνει και
αφαιρετική χωρίς *quam*: *cariōrem nobis patriam nobismet ipsis*. Το *-met*
είναι μόριο που επιτείνει: «εμείς οι ίδιοι».

## Συντακτικό: οι ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις

Τις επιρρηματικές συμπερασματικές τις ξέρεις από το κείμενο XXXVII: λένε τι
**αποτέλεσμα** είχε μια πράξη (*tam … ut*). Οι **ουσιαστικές** συμπερασματικές
έχουν την ίδια μορφή, αλλά πιάνουν θέση ονόματος: υποκείμενο, αντικείμενο ή
επεξήγηση.

|               |                                                                                   |
| ------------- | --------------------------------------------------------------------------------- |
| **Εισαγωγή**  | με το **ut**· οι αρνητικές με το **ut non**, ut nemo, ut numquam, ut nihil        |
| **Εκφορά**    | με **υποτακτική**                                                                 |
| **Ακολουθία** | υποτακτική **ενεστώτα** μετά από αρκτικό χρόνο, **παρατατικού** μετά από ιστορικό |

Τι εκφράζουν και πού χρησιμεύουν:

| Εκφράζουν                                  | Θέση        | Ρήματα και εκφράσεις                                 |
| ------------------------------------------ | ----------- | ---------------------------------------------------- |
| **αποτέλεσμα, συνέπεια**                   | αντικείμενο | facio, efficio, perficio (κατορθώνω), obtineo        |
| **συμπέρασμα**                             | υποκείμενο  | efficitur, (con)sequitur (προκύπτει)                 |
| **γεγονός, συμβάν**                        | υποκείμενο  | fit, accĭdit, evenit, contingit (συμβαίνει)          |
| **κάτι που απομένει**                      | υποκείμενο  | restat, relinquitur, reliquum est                    |
| **κάτι που είναι καιρός, συνήθεια, νόμος** | υποκείμενο  | satis est, tempus est, mos (consuetūdo) est, lex est |

Στο κείμενο:

- **ut commūnem utilitātem nostrae anteponāmus**: εξαρτάται από το *consequitur*
  και είναι **επεξήγηση στο *illud***, που είναι το υποκείμενό του. Υποτακτική
  ενεστώτα, γιατί το *consequitur* είναι αρκτικός χρόνος.
- **ut laudandus is sit**: εξαρτάται από το απρόσωπο *fit* και είναι
  **υποκείμενό** του. Υποτακτική ενεστώτα, γιατί το *fit* είναι αρκτικός χρόνος.

> **Κλειδί**
>
> Το ut με υποτακτική είναι **ουσιαστική** συμπερασματική όταν εξαρτάται από ένα
> **ρήμα** που σημαίνει κατορθώνω, προκύπτει, συμβαίνει, απομένει, και πιάνει τη
> θέση του υποκειμένου ή του αντικειμένου του. Είναι **επιρρηματική**
> συμπερασματική όταν εξαρτάται από **ολόκληρη** την κύρια πρόταση, που έχει
> συνήθως ένα *tam, ita, sic, tantus, talis*, και λέει το αποτέλεσμά της. Η άρνηση
> και στις δύο είναι **ut non**, ποτέ nē.

**Το τρίτο ut.** Στο *Ut enim leges … antepōnunt, sic vir bonus … consulit* το
*ut* έχει **οριστική** και απέναντί του το *sic* της κύριας. Είναι **παραβολική**
πρόταση: «όπως … έτσι». Το *ut* με οριστική είναι παραβολικό ή χρονικό, ποτέ
συμπερασματικό.

### Τα άλλα δύσκολα σημεία του κειμένου

- **mundum ... regi**: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *censent*, με
  υποκείμενο το *mundum*· *numine* αφαιρετική του ποιητικού αιτίου.
- **eum esse ... urbem et civitātem**: αντικείμενο του *putant*· *urbem* και
  *civitātem* κατηγορούμενα στο *eum*.
- **unum quemque nostrum**: *nostrum* γενική διαιρετική («από εμάς»).
- **vituperandus est proditor**: παθητική περιφραστική, προσωπική σύνταξη. Το
  ποιητικό αίτιο, αν το έγραφες, θα ήταν σε δοτική (*nobis*).
- **qui pro re publicā cadat**: αναφορική προσδιοριστική στο *is*· έχει
  υποτακτική γιατί εξαρτάται από πρόταση που εκφέρεται με υποτακτική (έλξη).
- **quod decet ...**: αιτιολογική με οριστική, γιατί δίνει την αιτία ως
  αντικειμενική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η τελευταία πρόταση*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: τη δοτική ενικού του unum quemque στο ίδιο γένος· τη γενική πληθυντικού του re publicā· τα παραθετικά του carus· τον ίδιο τύπο του antepōnunt στην παθητική φωνή.

1. **unum quemque → unicuique.** Κλίνονται και τα δύο μέρη: *uni* + *cuique*.
   Η δοτική είναι ίδια και στα τρία γένη.
2. **re publicā → rerum publicārum.** Κλίνονται χωριστά το *res* (πέμπτη κλίση)
   και το *publica* (πρώτη κλίση).
3. **carus → carior, carissimus.** Ομαλά: συγκριτικός σε -ior, υπερθετικός σε
   -issimus.
4. **antepōnunt → anteponuntur.** Γ΄ πληθυντικό οριστικής ενεστώτα, τρίτη συζυγία,
   παθητική φωνή.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά την πρόταση «ut commūnem utilitātem nostrae anteponāmus» και να την ξαναγράψετε με το ρήμα εξάρτησης στον παρατατικό (consequebātur).

1. **Είδος, εξάρτηση.** Δευτερεύουσα ουσιαστική συμπερασματική. Εξαρτάται από το
   απρόσωπο *consequitur* (προκύπτει), ρήμα που σημαίνει συμπέρασμα.
2. **Εισαγωγή, εκφορά.** Εισάγεται με το *ut*, γιατί είναι καταφατική. Εκφέρεται
   με υποτακτική, όπως όλες οι συμπερασματικές.
3. **Ακολουθία.** Υποτακτική ενεστώτα (*anteponāmus*), γιατί εξαρτάται από αρκτικό
   χρόνο· δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν.
4. **Θέση.** Επεξήγηση στο *illud*, που είναι το υποκείμενο του *consequitur*.
5. **Η μετατροπή.** Με ιστορικό χρόνο η υποτακτική ενεστώτα γίνεται παρατατικού:
   *ex quo illud natūrā consequebātur, ut commūnem utilitātem nostrae
   **anteponerēmus***.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Τρία ut σε ένα κείμενο.** Πριν χαρακτηρίσεις, κοίτα την έγκλιση: με
>   οριστική (*antepōnunt*) είναι παραβολικό. Με υποτακτική, κοίτα από τι
>   εξαρτάται: από *consequitur* και *fit* είναι ουσιαστική συμπερασματική.
> - **Υποκείμενο, όχι αντικείμενο.** Τα *fit, accĭdit, consequitur, restat* είναι
>   απρόσωπα: δεν έχουν αντικείμενο, άρα η πρόταση είναι το **υποκείμενό** τους.
>   Με το *illud* μπροστά, η πρόταση γίνεται **επεξήγηση** σε αυτό.
> - **accĭdit, evenit.** Γράφονται ίδια σε ενεστώτα και παρακείμενο. Η ακολουθία
>   εξαρτάται από το ποιον χρόνο εννοεί το κείμενο, όχι από τη μορφή.
> - **Ποιητικό αίτιο στο γερουνδιακό.** Στο *vituperandus est* το ποιητικό αίτιο
>   είναι σε **δοτική** (*nobis*), όχι *a* + αφαιρετική.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η πρόταση «ut laudandus is sit» στο «Ex quo fit, ut laudandus is sit»;
   - Βουλητική, αντικείμενο του fit
   - Τελική, επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού
   - Ουσιαστική συμπερασματική, υποκείμενο του fit
   - Επιρρηματική συμπερασματική, αποτέλεσμα της κύριας
2. Ποια είναι η συντακτική θέση της «ut commūnem utilitātem nostrae anteponāmus»;
   - Υποκείμενο του consequitur
   - Επεξήγηση στο illud
   - Αντικείμενο του consequitur
   - Επιρρηματικός προσδιορισμός του αποτελέσματος
3. Αν η πρόταση «fit ut laudandus sit» γινόταν αρνητική, πώς θα εισαγόταν;
   - fit nē laudandus sit
   - fit quominus laudandus sit
   - fit quin laudandus sit
   - fit ut non laudandus sit
4. «Ut enim leges omnium salūtem singulōrum salūti antepōnunt, sic vir bonus … consulit». Τι είδους πρόταση είναι η «Ut … antepōnunt»;
   - Παραβολική, με οριστική
   - Χρονική, με οριστική
   - Ουσιαστική συμπερασματική, με υποτακτική
   - Τελική, με υποτακτική
5. Από ποιο ρήμα ή έκφραση ΔΕΝ μπορεί να εξαρτηθεί ουσιαστική συμπερασματική;
   - restat (απομένει)
   - efficit (κατορθώνει)
   - timet (φοβάται)
   - tempus est (είναι καιρός)
6. Τι είναι ο τύπος regi στο «Philosophi mundum censent regi numine deōrum»;
   - Δοτική ενικού του rex
   - Απαρέμφατο ενεστώτα παθητικό του rego
   - Γενική ενικού του regius
   - Απαρέμφατο ενεστώτα ενεργητικό του rego
7. Στο «decet cariōrem nobis esse patriam quam nosmet ipsos», γιατί ο β΄ όρος σύγκρισης είναι σε αιτιατική;
   - Είναι αντικείμενο του decet
   - Το quam συντάσσεται πάντα με αιτιατική
   - Είναι υποκείμενο του esse
   - Ο α΄ όρος, το patriam, είναι σε αιτιατική
8. Πώς μεταφράζεται το «Nec magis vituperandus est proditor patriae quam proditor commūnis utilitātis»;
   - Ούτε ο προδότης της πατρίδας ούτε ο προδότης του κοινού συμφέροντος πρέπει να κατακρίνεται
   - Και δεν πρέπει να κατακρίνεται ο προδότης της πατρίδας περισσότερο από τον προδότη του κοινού συμφέροντος
   - Και ο προδότης της πατρίδας κατακρίνει περισσότερο τον προδότη του κοινού συμφέροντος
   - Και ο προδότης της πατρίδας δεν κατακρίθηκε όσο ο προδότης του κοινού συμφέροντος

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις την αιτιατική ενικού του θηλυκού unaquaeque, τη γενική ενικού του numine και το legibus στον ίδιο τύπο του ενικού.
2. Γράψε τον συγκριτικό και τον υπερθετικό του bonus και του sapiens, στο αρσενικό.
3. Να μετατρέψεις την κύρια πρόταση «Patria nobis carior est» σε ουσιαστική συμπερασματική, εξαρτημένη από το «fiebat».
4. Εξάρτησε από το restat (= απομένει) την πρόταση «Patriae consulimus».
5. «Ex quo fit, ut laudandus is sit, qui pro re publicā cadat.»
   α) Ποια είναι η συντακτική θέση της πρότασης ut laudandus is sit;
   β) Σε ποιον χρόνο της υποτακτικής εκφέρεται, και τι δηλώνει;
   γ) Να γράψεις το laudandus sit στο ίδιο πρόσωπο της υποτακτικής παρατατικού.
6. «Nec magis vituperandus est proditor patriae quam proditor commūnis utilitātis. … quod decet cariōrem nobis esse patriam quam nosmet ipsos.»
   α) α΄ Να γράψεις την πρόταση vituperandus est proditor patriae με το debeo και παθητικό απαρέμφατο.
   β) β΄ Να γράψεις τον β΄ όρο σύγκρισης quam nosmet ipsos σε αφαιρετική.
   γ) γ΄ Ποια είναι η συντακτική θέση του esse;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/common-good-first
