# XX. Πίσω από τις κουρτίνες ή πώς ο Κλαύδιος έγινε αυτοκράτορας

> Μετοχές ενεστώτα και μέλλοντα, η ενεργητική περιφραστική συζυγία και το dum.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/claudius-emperor

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XX, για το πώς ο Κλαύδιος έγινε αυτοκράτορας.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις τη μετοχή του ενεστώτα και τη μετοχή του μέλλοντα.
- Να σχηματίζεις την ενεργητική περιφραστική συζυγία, την υποτακτική του μέλλοντα και το απαρέμφατο του μέλλοντα.
- Να αναγνωρίζεις τις μετοχές συντακτικά (χρόνος, είδος, υποκείμενο), τη δοτική κτητική και το dum με οριστική ενεστώτα.

## Το πλαίσιο

Ο **Τιβέριος Κλαύδιος Νέρων**, ανιψιός του αυτοκράτορα Τιβερίου, που η οικογένειά
του τον περιφρονούσε, έγινε αυτοκράτορας το **41 μ.Χ.** με τρόπο πρωτοφανή και
κωμικό. Μετά τη δολοφονία του **Καλιγούλα** κρύφτηκε τρομαγμένος πίσω από μια
κουρτίνα· ένας στρατιώτης τον ανακάλυψε, τον χαιρέτησε αυτοκράτορα και τον πήγε
στο στρατόπεδο της φρουράς, ενώ η Σύγκλητος συζητούσε ακόμη την επαναφορά της
δημοκρατίας. Η ιστορία είναι από τους *Βίους των Καισάρων* του **Σουητωνίου**
(*Divus Claudius* 10), που σημειώνει ότι ο Κλαύδιος ήταν ο πρώτος αυτοκράτορας
που αγόρασε με χρήματα την αφοσίωση του στρατού.

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα οι μετοχές:

> Claudius quinquagesimo anno aetātis suae imperium cēpit mirabili quodam casu.
> **Exclūsus** ab insidiatōribus Caligulae, recesserat in diaetam, cui nomen est
> Hermaeum. Paulo post rumōre caedis **exterritus** prorepsit ad solarium
> proximum et inter vela **praetenta** foribus se abdidit. **Discurrens** miles
> pedes eius animadvertit; eum **latentem** adgnōvit; **extractum** imperatōrem eum
> salutāvit. Hinc ad commilitōnes suos eum adduxit. Ab his in castra delātus est
> tristis et trepidus, dum obvia turba quasi **moritūrum** eum miserātur. Postero
> die Claudius imperātor factus est.
>
> Σουητώνιος, *Divus Claudius* 10

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικά                                                                             | Μετάφραση                                                                                                       |
| ------------------------------------------------------------------------------------ | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Claudius quinquagesimo anno aetātis suae imperium cēpit mirabili quodam casu.        | Ο Κλαύδιος πήρε την εξουσία στο πεντηκοστό έτος της ηλικίας του, με ένα κάποιο παράδοξο συμβάν.                 |
| Exclūsus ab insidiatōribus Caligulae, recesserat in diaetam, cui nomen est Hermaeum. | Επειδή τον είχαν διώξει οι δολοφόνοι του Καλιγούλα, είχε αποσυρθεί σε ένα θερινό διαμέρισμα που λέγεται Ερμαίο. |
| Paulo post rumōre caedis exterritus prorepsit ad solarium proximum                   | Λίγο αργότερα, τρομοκρατημένος από τα νέα της σφαγής, σύρθηκε ως το διπλανό λιακωτό                             |
| et inter vela praetenta foribus se abdidit.                                          | και κρύφτηκε ανάμεσα στις κουρτίνες που κρέμονταν μπροστά στην πόρτα.                                           |
| Discurrens miles pedes eius animadvertit;                                            | Ένας στρατιώτης που έτρεχε εδώ κι εκεί πρόσεξε τα πόδια του·                                                    |
| eum latentem adgnōvit;                                                               | τον αναγνώρισε να κρύβεται·                                                                                     |
| extractum imperatōrem eum salutāvit.                                                 | αφού τον τράβηξε έξω, τον προσαγόρευσε αυτοκράτορα.                                                             |
| Hinc ad commilitōnes suos eum adduxit.                                               | Από εκεί τον οδήγησε στους συστρατιώτες του.                                                                    |
| Ab his in castra delātus est tristis et trepidus,                                    | Από αυτούς μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο λυπημένος και έντρομος,                                                   |
| dum obvia turba quasi moritūrum eum miserātur.                                       | ενώ το πλήθος που τον συναντούσε τον λυπόταν σαν να επρόκειτο να πεθάνει.                                       |
| Postero die Claudius imperātor factus est.                                           | Την επόμενη μέρα ο Κλαύδιος έγινε αυτοκράτορας.                                                                 |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη        | Τύποι                                             | Σημασία                |
| ----------- | ------------------------------------------------- | ---------------------- |
| aetas       | -ātis (θηλ.)                                      | ηλικία                 |
| casus       | -us (αρσ.)                                        | απρόσμενο γεγονός      |
| insidiātor  | -ōris (αρσ.)                                      | συνωμότης, δολοφόνος   |
| diaeta      | -ae (θηλ.)                                        | (θερινή) κατοικία      |
| rumor       | -ōris (αρσ.)                                      | φήμη, νέα              |
| caedes      | -is (θηλ.)                                        | σφαγή, φόνος           |
| solarium    | -ii (ουδ.)                                        | λιακωτό                |
| velum       | -i (ουδ.)                                         | κουρτίνα, παραπέτασμα  |
| foris       | -is (θηλ., συνήθως πληθ. fores, -ium)             | πόρτα                  |
| pes         | pedis (αρσ.)                                      | πόδι                   |
| commilĭto   | -ōnis (αρσ.)                                      | συστρατιώτης           |
| turba       | -ae (θηλ.)                                        | πλήθος                 |
| mirabĭlis   | -is, -e                                           | παράδοξος              |
| trepĭdus    | -a, -um                                           | έντρομος               |
| obvius      | -a, -um                                           | που συναντά κάποιον    |
| exclūdo     | -clusi, -clusum, -cludĕre, 3                      | κλείνω απέξω, διώχνω   |
| recēdo      | -cessi, -cessum, -cedĕre, 3                       | αποσύρομαι             |
| exterreo    | -terrui, -territum, -terrēre, 2                   | τρομοκρατώ             |
| prorēpo     | -repsi, -reptum, -repĕre, 3                       | σέρνομαι προς          |
| praetendo   | -tendi, -tentum, -tendĕre, 3                      | τεντώνω, κρεμώ μπροστά |
| discurro    | -curri (-cucurri), -cursum, -currĕre, 3           | τρέχω εδώ κι εκεί      |
| animadverto | -verti, -versum, -vertĕre, 3                      | προσέχω                |
| lateo       | latui, —, latēre, 2                               | κρύβομαι               |
| adgnosco    | -gnovi, -gnĭtum, -gnoscĕre, 3                     | αναγνωρίζω             |
| extraho     | -traxi, -tractum, -trahĕre, 3                     | τραβώ έξω              |
| salūto      | 1                                                 | προσαγορεύω, χαιρετίζω |
| defĕro      | -tuli, -latum, -ferre                             | μεταφέρω               |
| miseror     | miserātus sum, miserāri, αποθ. 1                  | λυπάμαι κάποιον        |
| morior      | mortuus sum, mori, αποθ. 3 (μτχ. μέλλ. moritūrus) | πεθαίνω                |

## Γραμματική

### Η μετοχή του ενεστώτα

| Συζυγία   | Σχηματισμός                 | Παράδειγμα                                     |
| --------- | --------------------------- | ---------------------------------------------- |
| α΄ και β΄ | ενεστωτικό θέμα + **-ns**   | ama-ns (ama-ntis), dele-ns (dele-ntis)         |
| γ΄ και δ΄ | ενεστωτικό θέμα + **-e-ns** | leg-e-ns (leg-e-ntis), audi-e-ns (audi-e-ntis) |

Τα ρήματα σε -io της γ΄ κάνουν όπως το audio: **capi-e-ns**. Θυμίσου τα ελληνικά:
λύ-ων, λύ-ο-ντ-ος.

Έχει **ενεργητική** σημασία. Μετοχή ενεστώτα έχουν και τα **αποθετικά**, αφού η
σημασία τους είναι ενεργητική: miseror → **miserans**. Κλίνεται σαν
**μονοκατάληκτο τριτόκλιτο επίθετο**, με τη διαφορά ότι η αφαιρετική ενικού λήγει
σε **-e** (σε -i μόνο όταν η μετοχή χρησιμοποιείται σαν επίθετο).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η κλίση της μετοχής του ενεστώτα: amans*

Στο κείμενο: **discurrens** (discurro, γ΄) και **latentem** (lateo, β΄,
αιτιατική ενικού αρσενικού).

### Η μετοχή του μέλλοντα

Σχηματίζεται από το **θέμα του σουπίνου + -ūrus, -ūra, -ūrum** και κλίνεται σαν
**δευτερόκλιτο** επίθετο. Έχει κι αυτή **ενεργητική** σημασία, και την έχουν και
τα αποθετικά.

| Σουπίνο    | Μετοχή μέλλοντα        |
| ---------- | ---------------------- |
| amātum     | amatūrus, -a, -um      |
| delētum    | deletūrus, -a, -um     |
| lectum     | lectūrus, -a, -um      |
| audītum    | auditūrus, -a, -um     |
| captum     | captūrus, -a, -um      |
| — (sum)    | **futūrus**, -a, -um   |
| — (morior) | **moritūrus**, -a, -um |

Το **moritūrus** του κειμένου είναι από τις εξαιρέσεις: δεν σχηματίζεται από το
mortuus.

### Ο χρόνος των μετοχών

Ο χρόνος μιας μετοχής είναι **σχετικός**: μετριέται από το ρήμα της πρότασης.

| Μετοχή                 | Σχέση με το ρήμα | Παράδειγμα                                            |
| ---------------------- | ---------------- | ----------------------------------------------------- |
| ενεστώτα               | **σύγχρονη**     | pugnans cecĭdit = έπεσε πολεμώντας                    |
| παθητικού παρακειμένου | **προτερόχρονη** | vulnerātus cecĭdit = έπεσε αφού πληγώθηκε             |
| μέλλοντα               | **υστερόχρονη**  | moritūrus tremuit = έτρεμε, αφού επρόκειτο να πεθάνει |

### Η ενεργητική περιφραστική συζυγία

**Μετοχή μέλλοντα + sum** σε όλους τους χρόνους. Δηλώνει πράξη που **επίκειται**,
**πρόθεση** ή αναπόφευκτη εξέλιξη:

| Χρόνος       | Τύπος         | Μετάφραση               |
| ------------ | ------------- | ----------------------- |
| Ενεστώτας    | amatūrus sum  | πρόκειται να αγαπήσω    |
| Παρατατικός  | amatūrus eram | επρόκειτο να αγαπήσω    |
| Μέλλοντας    | amatūrus ero  | θα πρόκειται να αγαπήσω |
| Παρακείμενος | amatūrus fui  | επρόκειτο να αγαπήσω    |

Στην ενεργητική περιφραστική ανήκει και η **υποτακτική του μέλλοντα**, που τη
χρειάζεσαι στις πλάγιες ερωτήσεις: **amatūrus sim, sis, sit…** (εξάρτηση από
αρκτικό χρόνο) και **amatūrus essem** (εξάρτηση από ιστορικό χρόνο).

### Το απαρέμφατο του μέλλοντα

**Αιτιατική της μετοχής του μέλλοντα + esse**: amatūrum, -am, -um esse·
amatūros, -as, -a esse. Είναι **ειδικό** και **υστερόχρονο**, και η μετοχή
συμφωνεί με το υποκείμενό του: Dicit Claudium imperium **captūrum esse** = λέει
ότι ο Κλαύδιος θα πάρει την εξουσία.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **moritūrus** δεν είναι μετοχή παθητικού παρακειμένου. Η κατάληξη -ūrus
>   δείχνει μέλλοντα, ενεργητικό: «που θα πεθάνει».
> - Η αφαιρετική ενικού της μετοχής του ενεστώτα είναι **-e** (amante). Το -i
>   μόνο σε επιθετική χρήση.
> - Στην περιφραστική συζυγία η μετοχή συμφωνεί με το υποκείμενο: femina
>   **amatūra** est· nos **amatūri** sumus.
> - Το **dum** με οριστική **ενεστώτα** μεταφράζεται με τον χρόνο της κύριας: dum
>   miserātur = **ενώ** (το πλήθος) τον **λυπόταν**, όχι «τον λυπάται».

## Συντακτικό

### Η μετοχή συντακτικά

Για κάθε μετοχή απαντάς σε τρία ερωτήματα:

1. **Χρόνος**: σύγχρονη, προτερόχρονη ή υστερόχρονη.
2. **Είδος**: **επιθετική** (= αναφορική πρόταση), **επιρρηματική** (χρονική,
   αιτιολογική, εναντιωματική, υποθετική, τροπική) ή **κατηγορηματική** (από ρήματα
   αισθήσεως, όπως video, audio).
3. **Υποκείμενο**: η **συνημμένη** μετοχή έχει υποκείμενο έναν όρο της πρότασης
   (υποκείμενο ή αντικείμενο του ρήματος) και συμφωνεί μαζί του σε γένος, αριθμό
   και πτώση.

| Μετοχή     | Χρόνος       | Είδος                                                | Υποκείμενο           |
| ---------- | ------------ | ---------------------------------------------------- | -------------------- |
| Exclūsus   | προτερόχρονη | επιρρηματική αιτιολογική, συνημμένη                  | Claudius (εννοείται) |
| exterritus | προτερόχρονη | επιρρηματική αιτιολογική, συνημμένη                  | Claudius (εννοείται) |
| praetenta  | προτερόχρονη | επιθετική στο vela (= quae praetenta erant)          | vela                 |
| Discurrens | σύγχρονη     | επιρρηματική χρονική, συνημμένη                      | miles                |
| latentem   | σύγχρονη     | κατηγορηματική από το adgnōvit                       | eum                  |
| extractum  | προτερόχρονη | επιρρηματική χρονική, συνημμένη                      | eum                  |
| moritūrum  | υστερόχρονη  | επιρρηματική υποθετική-παραβολική (quasi), συνημμένη | eum                  |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε τι έκανε ο στρατιώτης*

### Η δοτική κτητική

Στη φράση **cui nomen est Hermaeum** το cui είναι **δοτική κτητική**: το sum με
δοτική δηλώνει ότι κάτι **ανήκει** σε κάποιον (cui nomen est = που έχει όνομα,
που λέγεται). Το ίδιο το όνομα μπαίνει σε **ονομαστική** (Hermaeum), ως υποκείμενο
του est, ή σε **δοτική** (Hermaeo), με έλξη από το cui.

### Το dum με οριστική ενεστώτα

Όταν το **dum** (ενώ, την ώρα που) δηλώνει πράξη **σύγχρονη** με την κύρια,
παίρνει **οριστική ενεστώτα**, όποιος κι αν είναι ο χρόνος της κύριας. Είναι
**λατινισμός**· τον μεταφράζεις με τον χρόνο της κύριας:

- in castra delātus est …, **dum** obvia turba eum **miserātur** = μεταφέρθηκε
  …, **ενώ** το πλήθος τον **λυπόταν**.

> **Κλειδί**
>
> Στο κείμενο XX ο χρόνος κάθε μετοχής είναι σχετικός με το ρήμα της, όχι με το
> «τώρα»:
>
> - **-ns, -ntis** (ενεστώτα): ενεργητική, **σύγχρονη**
> - **-tus, -sus** (παθ. παρακειμένου): συνήθως παθητική, **προτερόχρονη**
> - **-tūrus, -sūrus** (μέλλοντα): ενεργητική, **υστερόχρονη**
>
> Μετοχή μέλλοντα + sum = **περιφραστική συζυγία**· μετοχή μέλλοντα + esse =
> **απαρέμφατο μέλλοντα**.

### Τα άλλα δύσκολα σημεία

| Φράση                | Ανάλυση                                              |
| -------------------- | ---------------------------------------------------- |
| quinquagesimo anno   | αφαιρετική του χρόνου                                |
| mirabili quodam casu | αφαιρετική του τρόπου                                |
| ab insidiatōribus    | ποιητικό αίτιο στο Exclūsus                          |
| Caligulae            | γενική αντικειμενική στο insidiatoribus              |
| Paulo                | αφαιρετική του μέτρου ή της διαφοράς                 |
| rumōre               | αφαιρετική του αναγκαστικού αιτίου στο exterritus    |
| caedis               | γενική αντικειμενική στο rumore                      |
| foribus              | δοτική, αντικείμενο του praetenta (σύνθετο με prae)  |
| imperatōrem          | κατηγορούμενο του αντικειμένου eum                   |
| Ab his               | ποιητικό αίτιο στο delātus est                       |
| tristis et trepidus  | επιρρηματικά κατηγορούμενα του τρόπου στο υποκείμενο |
| imperātor            | κατηγορούμενο στο Claudius                           |

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε: τη μετοχή του ενεστώτα και του μέλλοντα των ρημάτων recēdo και salūto · την αφαιρετική ενικού του latentem · το απαρέμφατο του μέλλοντα του animadverto, με υποκείμενο milites · το γ΄ ενικό του παρατατικού της ενεργητικής περιφραστικής του capio.

1. **recēdo** (γ΄): recedens, recedentis · σουπίνο recessum → **recessūrus**.
   **salūto** (α΄): **salutans**, salutantis · σουπίνο salutatum → **salutatūrus**.
2. **latentem** → αφαιρετική ενικού, σε μετοχική χρήση: **latente**.
3. **animadverto**, σουπίνο animadversum: μετοχή μέλλοντα animadversūrus, σε
   αιτιατική πληθυντικού που συμφωνεί με το milites: **animadversuros esse**.
4. **capio**, σουπίνο captum: **captūrus erat**.

### Παράδειγμα 2: Να αναλύσετε σε δευτερεύουσες προτάσεις τις μετοχές discurrens και extractum, και να εξηγήσετε γιατί στο «dum obvia turba eum miserātur» το ρήμα είναι σε ενεστώτα.

1. **Discurrens** είναι χρονική, σύγχρονη, με υποκείμενο το miles. Η σύγχρονη πράξη
   στο παρελθόν αποδίδεται με **dum + οριστική ενεστώτα**:

   **Miles, dum discurrit, pedes eius animadvertit.**
2. **extractum** είναι χρονική, προτερόχρονη, με υποκείμενο το eum. Γίνεται χρονική
   πρόταση με **postquam + οριστική παρακειμένου**, και η μετοχή, παθητική, γίνεται
   ενεργητικό ρήμα με υποκείμενο τον στρατιώτη:

   **Postquam eum extraxit, imperatorem eum salutavit.**
3. Το **dum** που δηλώνει πράξη σύγχρονη με την κύρια παίρνει οριστική ενεστώτα,
   όποιος κι αν είναι ο χρόνος της κύριας (εδώ delātus est, παρακείμενος). Το
   miserātur μεταφράζεται «λυπόταν».

> **Θυμήσου**
>
> - Μετοχή ενεστώτα: **-ns, -ntis** (α΄/β΄), **-ens, -entis** (γ΄/δ΄)·
>   αφαιρετική σε -e.
> - Μετοχή μέλλοντα: **θέμα σουπίνου + -ūrus**· futūrus, moritūrus.
> - Περιφραστική: **-ūrus + sum**· υποτακτική μέλλοντα **-ūrus sim / essem**·
>   απαρέμφατο μέλλοντα **-ūrum esse**.
> - Μετοχές: χρόνος, είδος, υποκείμενο. **cui nomen est**: δοτική κτητική. **dum +
>   οριστική ενεστώτα** για σύγχρονη πράξη.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η μετοχή του ενεστώτα του audio;
   - audins
   - audiens
   - auditurus
   - auditus
2. Ποια είναι η αφαιρετική ενικού της μετοχής discurrens, όταν λειτουργεί ως μετοχή;
   - discurrenti
   - discurrento
   - discurrente
   - discurrentis
3. Τι δηλώνει χρονικά το «moritūrum» στο «quasi moritūrum eum miserātur»;
   - Πράξη υστερόχρονη: σαν να επρόκειτο να πεθάνει
   - Πράξη προτερόχρονη: σαν να είχε πεθάνει
   - Πράξη σύγχρονη: σαν να πέθαινε εκείνη τη στιγμή
   - Πράξη παθητική: σαν να τον σκότωναν
4. Τι είδους μετοχή είναι το «latentem» στο «eum latentem adgnōvit»;
   - Επιθετική στο eum
   - Κατηγορηματική από το adgnōvit
   - Απόλυτη αφαιρετική
   - Τελική, συνημμένη στο eum
5. Πώς μεταφράζεται το «imperium capturus erat»;
   - Είχε πάρει την εξουσία
   - Θα πάρει την εξουσία
   - Του πήραν την εξουσία
   - Επρόκειτο να πάρει την εξουσία
6. «Turba putabat Claudium ___.» Ποιος τύπος σημαίνει «ότι θα πεθάνει»;
   - moriturum esse
   - moriturus esse
   - mortuum esse
   - mori
7. Τι είναι συντακτικά το «cui» στο «cui nomen est Hermaeum»;
   - Δοτική προσωπική χαριστική
   - Αντικείμενο του est
   - Δοτική κτητική
   - Υποκείμενο του est
8. Γιατί το «miserātur» είναι ενεστώτας, αφού όλη η αφήγηση είναι στο παρελθόν;
   - Είναι ιστορικός ενεστώτας για ζωντάνια
   - Το dum με σύγχρονη πράξη θέλει οριστική ενεστώτα
   - Το πλήθος τον λυπάται ακόμη και σήμερα
   - Τα αποθετικά δεν έχουν παρατατικό

## Ασκήσεις

1. Γράψε τη μετοχή του ενεστώτα και τη μετοχή του μέλλοντα του adduco.
2. Γράψε τη δοτική ενικού και την αιτιατική πληθυντικού ουδετέρου της μετοχής του ενεστώτα του miseror.
3. Βάλε την πρόταση «Claudius imperium capit» στον ενεστώτα και στον μέλλοντα της ενεργητικής περιφραστικής συζυγίας.
4. Γράψε το απαρέμφατο του μέλλοντα του sum και του morior, με υποκείμενο turbam.
5. Από το κείμενο XX:
   α) Γράψε τη γενική πληθυντικού του discurrens miles.
   β) Γράψε το απαρέμφατο του μέλλοντα του recesserat, με υποκείμενο Claudium.
   γ) Γράψε την ονομαστική πληθυντικού ουδετέρου της μετοχής moriturum.
   δ) Γράψε την αιτιατική πληθυντικού του obvia turba.
6. «Paulo post rumōre caedis exterritus prorepsit ad solarium proximum et inter vela praetenta foribus se abdidit.»
   α) Τι είναι συντακτικά η μετοχή praetenta;
   β) Μετάτρεψε τη μετοχή praetenta σε αναφορική πρόταση.
   γ) Τι είναι συντακτικά το rumōre;
   δ) Γράψε τη δοτική ενικού του foribus.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/claudius-emperor
