# XIX. Η συνωμοσία του Κατιλίνα

> Οι συντελεσμένοι χρόνοι της παθητικής, ο υπερθετικός, cado/caedo και η απόλυτη αφαιρετική.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/catiline-conspiracy

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XIX, για τη συνωμοσία του Κατιλίνα.
- Να σχηματίζεις περιφραστικά τον παθητικό παρακείμενο, υπερσυντέλικο και συντελεσμένο μέλλοντα, και το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου.
- Να σχηματίζεις τον υπερθετικό των επιθέτων και να ξεχωρίζεις τα cado και caedo και τα σύνθετά τους.
- Να αναγνωρίζεις τη γενική και την αφαιρετική της ιδιότητας και την ονοματική απόλυτη αφαιρετική.

## Το πλαίσιο

Το **63 π.Χ.** ύπατοι στη Ρώμη είναι ο **Κικέρων** και ο **Γάιος Αντώνιος**. Ο
**Λεύκιος Σέργιος Κατιλίνας**, ευγενής που είχε αποτύχει στις υπατικές εκλογές του
64 π.Χ., οργανώνει με ξεπεσμένους αριστοκράτες και χρεωμένους νέους συνωμοσία για
να πάρει την εξουσία με τη βία. Ο Κικέρων την αποκαλύπτει (με τους τέσσερις
«κατιλινικούς» λόγους του) και αναγκάζει τον Κατιλίνα να φύγει από τη Ρώμη· η
τελική μάχη δίνεται στην ετρουσκική πόλη **Pistorium**, στις αρχές του 62 π.Χ. Το
κείμενο είναι διασκευή από τη σύντομη ρωμαϊκή ιστορία του **Ευτρόπιου** (6.15),
που επικαλείται τον **Σαλλούστιο**, τον ιστορικό της συνωμοσίας.

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα οι συντελεσμένοι χρόνοι και τα απαρέμφατα της παθητικής:

> Marco Tullio Cicerōne et Gaio Antōnio consulibus, Lucius Sergius Catilīna,
> nobilissimi generis vir sed ingenii pravissimi, contra rem publicam
> coniurāvit. Eum clari quidam sed improbi viri **consecūti erant**. Catilīna a
> Cicerōne ex urbe **expulsus est**. Socii eius **deprehensi sunt** et in carcere
> **strangulāti sunt**. Ab Antōnio, altero consule, Catilīna ipse cum exercitu
> suo, proelio victus, **interfectus est**. Gaius Sallustius tradit multos etiam
> milites Rōmānos in eādem cruentissimā pugnā **occīsos esse**, multos autem
> graviter **vulnerātos esse**.
>
> Ευτρόπιος, *Breviarium* 6.15 (διασκευή)

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικά                                                                                                 | Μετάφραση                                                                                                                             |
| -------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Marco Tullio Cicerōne et Gaio Antōnio consulibus,                                                        | Όταν ήταν ύπατοι ο Μάρκος Τύλλιος Κικέρων και ο Γάιος Αντώνιος,                                                                       |
| Lucius Sergius Catilīna, nobilissimi generis vir sed ingenii pravissimi, contra rem publicam coniurāvit. | ο Λεύκιος Σέργιος Κατιλίνας, άντρας πολύ αριστοκρατικής καταγωγής αλλά πολύ διεστραμμένου χαρακτήρα, συνωμότησε εναντίον του κράτους. |
| Eum clari quidam sed improbi viri consecūti erant.                                                       | Τον είχαν ακολουθήσει κάποιοι επιφανείς αλλά αχρείοι άντρες.                                                                          |
| Catilīna a Cicerōne ex urbe expulsus est.                                                                | Ο Κατιλίνας διώχτηκε από την πόλη από τον Κικέρωνα.                                                                                   |
| Socii eius deprehensi sunt et in carcere strangulāti sunt.                                               | Οι σύντροφοί του συνελήφθησαν και στραγγαλίστηκαν στη φυλακή.                                                                         |
| Ab Antōnio, altero consule, Catilīna ipse cum exercitu suo, proelio victus, interfectus est.             | Ο ίδιος ο Κατιλίνας, αφού νικήθηκε σε μάχη μαζί με τον στρατό του, σκοτώθηκε από τον Αντώνιο, τον άλλο ύπατο.                         |
| Gaius Sallustius tradit multos etiam milites Rōmānos in eādem cruentissimā pugnā occīsos esse,           | Ο Γάιος Σαλλούστιος αναφέρει ότι σκοτώθηκαν επίσης πολλοί Ρωμαίοι στρατιώτες στην ίδια πάρα πολύ αιματηρή μάχη,                       |
| multos autem graviter vulnerātos esse.                                                                   | και ότι πολλοί πάλι τραυματίστηκαν βαριά.                                                                                             |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη        | Τύποι                                 | Σημασία                 |
| ----------- | ------------------------------------- | ----------------------- |
| consul      | -ŭlis (αρσ.)                          | ύπατος                  |
| genus       | genĕris (ουδ.)                        | γένος, καταγωγή         |
| ingenium    | -ii (ουδ.)                            | χαρακτήρας              |
| res publica | rei publicae (θηλ.)                   | πολιτεία, κράτος        |
| socius      | -ii (αρσ.)                            | σύντροφος, σύμμαχος     |
| carcer      | -ĕris (αρσ.)                          | φυλακή                  |
| exercitus   | -us (αρσ.)                            | στρατός                 |
| proelium    | -ii (ουδ.)                            | μάχη                    |
| pugna       | -ae (θηλ.)                            | μάχη                    |
| nobĭlis     | -is, -e                               | ευγενής, αριστοκρατικός |
| pravus      | -a, -um                               | διεστραμμένος           |
| clarus      | -a, -um                               | επιφανής, ξακουστός     |
| improbus    | -a, -um                               | αχρείος                 |
| alter       | -ĕra, -ĕrum                           | ο άλλος (από δύο)       |
| cruentus    | -a, -um                               | αιματηρός, φονικός      |
| coniūro     | 1                                     | συνωμοτώ                |
| consĕquor   | consecūtus sum, consĕqui, αποθ. 3     | ακολουθώ                |
| expello     | expŭli, expulsum, expellĕre, 3        | διώχνω                  |
| deprehendo  | -prehendi, -prehensum, -prehendĕre, 3 | συλλαμβάνω              |
| strangŭlo   | 1                                     | στραγγαλίζω             |
| vinco       | vici, victum, vincĕre, 3              | νικώ                    |
| trado       | tradĭdi, tradĭtum, tradĕre, 3         | παραδίδω, αναφέρω       |
| occīdo      | occīdi, occīsum, occīdĕre, 3          | σκοτώνω                 |
| vulnĕro     | 1                                     | τραυματίζω              |

## Γραμματική

### Οι συντελεσμένοι χρόνοι της παθητικής

Σε **όλες** τις συζυγίες, και στα αποθετικά, η οριστική των συντελεσμένων
χρόνων της παθητικής σχηματίζεται **περιφραστικά**:

| Χρόνος                  | Σχηματισμός                                        | Παράδειγμα      |
| ----------------------- | -------------------------------------------------- | --------------- |
| Παρακείμενος            | μετοχή παθ. παρακειμένου + **ενεστώτας** του sum   | expulsus est    |
| Υπερσυντέλικος          | μετοχή παθ. παρακειμένου + **παρατατικός** του sum | consecūti erant |
| Συντελεσμένος μέλλοντας | μετοχή παθ. παρακειμένου + **μέλλοντας** του sum   | expulsus erit   |

*Διαδραστικό στη σελίδα: expello: οι συντελεσμένοι χρόνοι της παθητικής*

Η μετοχή συμφωνεί με το υποκείμενο σε **γένος, αριθμό και πτώση**: Catilīna
expuls**us** est· socii deprehens**i** sunt· femina amāt**a** est.

Το **απαρέμφατο** του παθητικού παρακειμένου είναι **αιτιατική της μετοχής +
esse**: occīsum (-am, -um) esse, occīsos (-as, -a) esse. Όπως το απαρέμφατο του
ενεργητικού παρακειμένου, είναι **πάντα ειδικό**, με υποκείμενο κανονικά σε
**αιτιατική**, και η μετοχή συμφωνεί μαζί του: multos milites **occīsos** esse.

### Ο υπερθετικός των επιθέτων

Κανόνας: **ρίζα + -issimus, -issima, -issimum**. Τη ρίζα τη βρίσκεις από τη
**γενική ενικού** του θετικού, αφαιρώντας το -i (δευτερόκλιτα) ή το -is
(τριτόκλιτα).

| Θετικός  | Γενική   | Ρίζα    | Υπερθετικός       |
| -------- | -------- | ------- | ----------------- |
| pravus   | pravi    | prav-   | **pravissimus**   |
| nobĭlis  | nobĭlis  | nobil-  | **nobilissimus**  |
| cruentus | cruenti  | cruent- | **cruentissimus** |
| clarus   | clari    | clar-   | clarissimus       |
| ingens   | ingentis | ingent- | ingentissimus     |

Τρεις ομάδες ξεφεύγουν από τον κανόνα (τις έχει η γραμματική):

- τα επίθετα σε **-er**: **-errimus** (pulcher → pulcherrimus, acer → acerrimus,
  miser → miserrimus)·
- έξι επίθετα σε **-ilis**: **-illimus** (facilis → facillimus, difficilis,
  similis, dissimilis, gracilis, humilis)·
- τα ανώμαλα: bonus → **optimus**, malus → **pessimus**, magnus → **maximus**,
  parvus → **minimus**, multus → **plurimus**.

Ο υπερθετικός συχνά δεν συγκρίνει, αλλά δηλώνει **πολύ μεγάλο βαθμό**:
nobilissimi generis = πολύ αριστοκρατικής καταγωγής.

### cado και caedo

Δύο ρήματα που μοιάζουν και σημαίνουν άλλο. Τα σύνθετά τους γράφονται
**ίδια** και ξεχωρίζουν μόνο από το **βραχύ ĭ** (από το cado) ή το **μακρό ī**
(από το caedo), άρα και από τον τονισμό.

| Ρήμα       | Αρχικοί χρόνοι               | Σημασία       |
| ---------- | ---------------------------- | ------------- |
| **cado**   | cecĭdi, cāsum, cadĕre, 3     | πέφτω         |
| **occĭdo** | occĭdi, occāsum, occĭdĕre, 3 | πέφτω, δύω    |
| **caedo**  | cecīdi, caesum, caedĕre, 3   | κόβω, σκοτώνω |
| **occīdo** | occīdi, occīsum, occīdĕre, 3 | σκοτώνω       |

Το κείμενο έχει **occīsos** esse: από το occīdo, σκοτώνω. Το σουπίνο το λέει
αμέσως: occīsum (caedo) και όχι occāsum (cado).

> **Πρόσεχε**
>
> - Στο «Eum … **consecūti erant**» το ρήμα είναι **αποθετικό**: ο τύπος είναι
>   παθητικός, αλλά σημαίνει «είχαν ακολουθήσει», και το eum είναι
>   **αντικείμενο**. Δεν βάζεις ποιητικό αίτιο.
> - Το **expulsus est** δεν είναι «είναι διωγμένος» με ενεστώτα. Είναι παρακείμενος:
>   «διώχτηκε».
> - Η μετοχή μέσα στο απαρέμφατο συμφωνεί με το υποκείμενό του, που είναι σε
>   **αιτιατική**: occīs**os** esse, όχι occīs**i** esse.
> - Το **occĭdit** (έπεσε) και το **occīdit** (σκότωσε) ξεχωρίζουν μόνο από το
>   μακρό. Κοίτα το σουπίνο ή το νόημα.

## Συντακτικό

### Γενική και αφαιρετική της ιδιότητας

Η ιδιότητα ενός προσώπου εκφέρεται με **γενική** ή με **αφαιρετική**, πάντα με
ένα επίθετο δίπλα στο ουσιαστικό:

- η **κοινωνική τάξη**, η καταγωγή: **μόνο γενική** → vir **nobilissimi generis**
- οι **χαρακτηριστικές ή πνευματικές** ιδιότητες: **γενική ή αφαιρετική** → vir
  **ingenii pravissimi** ή vir **ingenio pravissimo**

Στο κείμενο και οι δύο γενικές είναι **γενικές της ιδιότητας** στο vir, που με
τη σειρά του είναι **παράθεση** στο Catilīna.

### Η απόλυτη αφαιρετική

Η φράση **Marco Tullio Cicerōne et Gaio Antōnio consulibus** είναι **απόλυτη
αφαιρετική**: μια αφαιρετική με δικό της υποκείμενο, που δεν είναι όρος της
κύριας πρότασης. Εδώ δεν έχει μετοχή, γιατί το sum δεν έχει μετοχή ενεστώτα· το
κατηγορούμενο **consulibus** στέκεται μόνο του. Τη λέμε **ονοματική** (ή
ελλειπτική) απόλυτη αφαιρετική.

| Υποκείμενο          | Κατηγορούμενο | Μετάφραση                                 |
| ------------------- | ------------- | ----------------------------------------- |
| Cicerōne et Antōnio | consulibus    | όταν ήταν ύπατοι ο Κικέρων και ο Αντώνιος |

Οι Ρωμαίοι χρονολογούσαν τα χρόνια με τα ονόματα των δύο υπάτων, και αυτή η
φράση είναι ο τρόπος τους. Η απόλυτη αφαιρετική με μετοχή, ολόκληρη, έρχεται στο
μάθημα XXI.

> **Κλειδί**
>
> Για να ξεχωρίσεις **απόλυτη** από **συνημμένη** μετοχή ή κατηγορούμενο, ρώτα:
> το υποκείμενό της είναι όρος της κύριας πρότασης;
>
> - **proelio victus**: το victus αναφέρεται στο Catilīna, υποκείμενο του
>   interfectus est → **συνημμένη** μετοχή.
> - **Cicerōne et Antōnio consulibus**: ο Κικέρων και ο Αντώνιος δεν παίζουν κανένα
>   ρόλο στο coniurāvit → **απόλυτη** αφαιρετική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε τη θανάτωση του Κατιλίνα*

### Τα άλλα δύσκολα σημεία

| Φράση                         | Ανάλυση                                                                              |
| ----------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------ |
| vir                           | παράθεση στο Catilīna                                                                |
| contra rem publicam           | εμπρόθετος της εχθρικής διάθεσης                                                     |
| Eum                           | αντικείμενο του consecūti erant (αποθετικό)                                          |
| quidam                        | επιθετικός προσδιορισμός στο viri                                                    |
| a Cicerōne                    | ποιητικό αίτιο στο expulsus est                                                      |
| ex urbe                       | εμπρόθετος της απομάκρυνσης από τόπο                                                 |
| eius                          | γενική κτητική στο socii                                                             |
| in carcere                    | εμπρόθετος της στάσης σε τόπο                                                        |
| victus                        | χρονική μετοχή, προτερόχρονη, συνημμένη στο Catilīna                                 |
| multos milites … occīsos esse | ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του tradit· υποκείμενο multos milites (ετεροπροσωπία) |
| in eādem cruentissimā pugnā   | εμπρόθετος του χρόνου (ή της στάσης σε τόπο)                                         |
| graviter                      | επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου                                               |

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε: το γ΄ ενικό του παθητικού υπερσυντέλικου του deprehendo, με υποκείμενο θηλυκό · το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου του strangulo, με υποκείμενο socios · τον υπερθετικό των clarus, acer, facilis · τη μετοχή του παθητικού παρακειμένου του cado και του caedo.

1. **deprehendo**, σουπίνο deprehensum: γ΄ ενικό υπερσυντέλικου θηλυκό
   **deprehensa erat**.
2. **strangulo**: η μετοχή συμφωνεί με το socios, αιτιατική πληθυντικού αρσενικού:
   **strangulatos esse**.
3. **clarus** → clar-issimus: **clarissimus**· **acer** σε -er: **acerrimus**·
   **facilis**, ένα από τα έξι σε -ilis: **facillimus**.
4. **cado**, σουπίνο casum: **casus, -a, -um**· **caedo**, σουπίνο caesum: **caesus,
   -a, -um**.

### Παράδειγμα 2: Να μετατρέψετε σε ενεργητική σύνταξη την πρόταση «Catilīna a Cicerōne ex urbe expulsus est». Ύστερα να εξαρτήσετε την ίδια πρόταση από το Sallustius tradit.

1. Το ποιητικό αίτιο **a Cicerone** γίνεται υποκείμενο, το υποκείμενο Catilīna
   γίνεται αντικείμενο, και ο χρόνος μένει παρακείμενος:

   **Cicero Catilīnam ex urbe expulit.**
2. Το tradit είναι ενεργητικό λεκτικό ρήμα: θέλει ειδικό απαρέμφατο με υποκείμενο σε
   αιτιατική. Ο παθητικός παρακείμενος γίνεται απαρέμφατο παθητικού παρακειμένου, και
   η μετοχή συμφωνεί με το Catilīnam:

   **Sallustius tradit Catilīnam a Cicerone ex urbe expulsum esse.**

> **Θυμήσου**
>
> - Συντελεσμένοι παθητικοί: **μετοχή παθ. παρακειμένου + sum** σε ενεστώτα,
>   παρατατικό ή μέλλοντα· η μετοχή συμφωνεί με το υποκείμενο.
> - Απαρέμφατο παθ. παρακειμένου: **αιτιατική μετοχής + esse**, ειδικό.
> - Υπερθετικός: **-issimus**· -er → -errimus· έξι σε -ilis → -illimus· ανώμαλα.
> - **cado**, cecĭdi, casum (πέφτω) / **caedo**, cecīdi, caesum (σκοτώνω)· σύνθετα occĭdo / occīdo.
> - Κοινωνική τάξη: **γενική** της ιδιότητας· χαρακτήρας: γενική ή αφαιρετική.
> - Cicerone et Antonio consulibus: **ονοματική απόλυτη αφαιρετική**.

## Ερωτήσεις

1. Τι τύπος είναι το «expulsus est»;
   - γ΄ ενικό παθητικού ενεστώτα
   - γ΄ ενικό παθητικού υπερσυντέλικου
   - γ΄ ενικό παθητικού παρακειμένου
   - απαρέμφατο παθητικού παρακειμένου
2. Πώς μεταφράζεται το «Eum improbi viri consecūti erant»;
   - Τον είχαν ακολουθήσει αχρείοι άντρες
   - Αχρείοι άντρες είχαν ακολουθηθεί από αυτόν
   - Τον ακολούθησαν αχρείοι άντρες
   - Θα τον έχουν ακολουθήσει αχρείοι άντρες
3. «Sallustius tradit multos milites ___.» Ποιος τύπος σημαίνει «ότι σκοτώθηκαν»;
   - occisi esse
   - occidisse
   - occisos esse
   - occidi
4. Ποιος είναι ο υπερθετικός του pulcher;
   - pulchrissimus
   - pulcherrimus
   - pulchillimus
   - pulcherissimus
5. Από ποιο ρήμα είναι το «occīsos» του κειμένου;
   - Από το occĭdo, σύνθετο του cado
   - Από το occīdo, σύνθετο του caedo
   - Από το occurro, σύνθετο του curro
   - Από το occupo, σύνθετο του capio
6. Τι είναι συντακτικά το «nobilissimi generis»;
   - Γενική διαιρετική στο vir
   - Γενική κτητική στο vir
   - Γενική της ιδιότητας στο vir
   - Γενική αντικειμενική στο vir
7. Με ποιον άλλο τρόπο μπορεί να γραφτεί το «vir ingenii pravissimi»;
   - vir ingenio pravissimo
   - vir ingenium pravissimum
   - vir ingenii pravissimo
   - Με κανέναν, μόνο με γενική
8. Γιατί το «Cicerōne et Antōnio consulibus» είναι απόλυτη αφαιρετική;
   - Είναι ποιητικό αίτιο του coniurāvit
   - Περιέχει μετοχή σε αφαιρετική
   - Δηλώνει τον τόπο της συνωμοσίας
   - Το υποκείμενό της δεν είναι όρος της κύριας

## Ασκήσεις

1. Γράψε το α΄ πληθυντικό του παθητικού παρακειμένου του vinco, με υποκείμενο αρσενικό.
2. Γράψε τον υπερθετικό των επιθέτων nobilis, miser και bonus.
3. Γράψε την αφαιρετική ενικού θηλυκού του υπερθετικού των επιθέτων improbus, gravis και similis.
4. Γράψε το γ΄ πληθυντικό του παθητικού υπερσυντέλικου του vulnero (υποκείμενο milites) και το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου του expello, με υποκείμενο socios.
5. Από το κείμενο XIX:
   α) Γράψε τη δοτική ενικού του rem publicam.
   β) Γράψε το deprehensi sunt στον συντελεσμένο μέλλοντα.
   γ) Γράψε το απαρέμφατο του ίδιου χρόνου του interfectus est, με υποκείμενο Catilinam.
   δ) Γράψε την αιτιατική πληθυντικού του genus.
6. «Antonius socios Catilinae deprehendit; Romani Catilinam proelio vicerunt.»
   α) Μετάτρεψε την πρώτη πρόταση σε παθητική σύνταξη.
   β) Εξάρτησε τη δεύτερη πρόταση από το Sallustius tradit, σε παθητική σύνταξη.
   γ) Τι είναι συντακτικά το proelio;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/catiline-conspiracy
