# XVI. Η τελευταία μάχη του Καίσαρα στη Γαλατία

> Παθητικός ενεστώτας και μέλλοντας της γ΄ συζυγίας, τα αποθετικά και το fio.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/caesar-last-battle

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XVI, για τη μάχη της Αλησίας.
- Να σχηματίζεις την οριστική και το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα της γ΄ συζυγίας, και τα αποθετικά της, μαζί με τα ρήματα σε -io και το fero.
- Να σχηματίζεις τον παθητικό μέλλοντα όλων των συζυγιών και να ξεχωρίζεις το legĕris από το legēris.
- Να κλίνεις το fio και να μετατρέπεις ενεργητική σύνταξη σε παθητική με σωστό ποιητικό αίτιο.

## Το πλαίσιο

Ο **Γάιος Ιούλιος Καίσαρ** πολέμησε στη Γαλατία από το 58 ως το 52 π.Χ. και
κατέγραψε ο ίδιος τις επιχειρήσεις του στα απομνημονεύματά του, *De bello
Gallico*. Το 52 π.Χ. οι Γαλάτες ενώθηκαν γύρω από τον **Βερκιγγετόριγα**, που
νίκησε τους Ρωμαίους στη **Γεργοβία** αλλά ηττήθηκε τελικά στην **Αλησία**. Το
απόσπασμα (διασκευή από το 7ο βιβλίο) περιγράφει το τέλος αυτής της μάχης και
την παράδοσή του· από εκεί και πέρα η Γαλατία γίνεται ρωμαϊκή επαρχία.

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα οι παθητικοί τύποι του ενεστώτα:

> Nostri, postquam pila in hostes misērunt, gladiis rem gerunt. Repente post
> tergum equitātus **cernitur**; cohortes appropinquant; hostes terga vertunt
> ac fugiunt; eis equites occurrunt. Fit magna caedes. Sedulius, dux et
> princeps Lemovīcum, **occiditur**; dux Arvernōrum vivus in fugā
> **comprehenditur**; signa militaria LXXIIII (septuaginta quattuor) ad
> Caesarem **referuntur**; magnus numerus hostium **capitur** atque
> **interficitur**; reliqui ex fugā in civitātes discēdunt. Postero die ad
> Caesarem legāti **mittuntur**. Caesar iubet arma **tradi** ac principes
> **prodūci**. Ipse pro castris consēdit; eo duces **producuntur**.
> Vercingetorix **deditur**, arma **proiciuntur**.
>
> Καίσαρ, *De bello Gallico* 7.88 (διασκευή)

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικά                                                               | Μετάφραση                                                                       |
| ---------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------- |
| Nostri, postquam pila in hostes misērunt, gladiis rem gerunt.          | Οι δικοί μας, αφού έριξαν τα ακόντια εναντίον των εχθρών, μάχονται με τα ξίφη.  |
| Repente post tergum equitātus cernitur;                                | Ξαφνικά διακρίνεται το ιππικό στα νώτα (των εχθρών)·                            |
| cohortes appropinquant;                                                | οι κοόρτεις πλησιάζουν·                                                         |
| hostes terga vertunt ac fugiunt;                                       | οι εχθροί στρέφουν τα νώτα και φεύγουν·                                         |
| eis equites occurrunt.                                                 | πάνω τους ορμούν οι ιππείς.                                                     |
| Fit magna caedes.                                                      | Γίνεται μεγάλη σφαγή.                                                           |
| Sedulius, dux et princeps Lemovīcum, occiditur;                        | Ο Σεδούλιος, αρχηγός και ηγεμόνας των Λεμοβίκων, σκοτώνεται·                    |
| dux Arvernōrum vivus in fugā comprehenditur;                           | ο αρχηγός των Αρβέρνων συλλαμβάνεται ζωντανός πάνω στη φυγή·                    |
| signa militaria LXXIIII (septuaginta quattuor) ad Caesarem referuntur; | εβδομήντα τέσσερις στρατιωτικές σημαίες παραδίδονται στον Καίσαρα·              |
| magnus numerus hostium capitur atque interficitur;                     | μεγάλος αριθμός εχθρών πιάνεται και σκοτώνεται·                                 |
| reliqui ex fugā in civitātes discēdunt.                                | οι υπόλοιποι μετά τη φυγή σκορπίζονται στις πολιτείες τους.                     |
| Postero die ad Caesarem legāti mittuntur.                              | Την επόμενη μέρα στέλνονται πρέσβεις στον Καίσαρα.                              |
| Caesar iubet arma tradi ac principes prodūci.                          | Ο Καίσαρας διατάζει να παραδοθούν τα όπλα και να οδηγηθούν μπροστά οι ηγεμόνες. |
| Ipse pro castris consēdit;                                             | Ο ίδιος κάθισε μπροστά στο στρατόπεδο·                                          |
| eo duces producuntur.                                                  | εκεί οδηγούνται οι αρχηγοί.                                                     |
| Vercingetorix deditur, arma proiciuntur.                               | Ο Βερκιγγετόριγας παραδίδεται, τα όπλα πετιούνται κάτω.                         |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη        | Τύποι                                             | Σημασία                                |
| ----------- | ------------------------------------------------- | -------------------------------------- |
| pilum       | -i (ουδ.)                                         | ακόντιο                                |
| gladius     | -ii (αρσ.)                                        | ξίφος                                  |
| tergum      | -i (ουδ.)                                         | πλάτη, νώτα· post tergum: στα νώτα     |
| equitātus   | -us (αρσ.)                                        | ιππικό                                 |
| cohors      | cohortis (θηλ.)                                   | κοόρτη                                 |
| eques       | equĭtis (αρσ.)                                    | ιππέας                                 |
| caedes      | -is (θηλ.)                                        | σφαγή                                  |
| princeps    | princĭpis (αρσ.)                                  | ηγεμόνας                               |
| signum      | -i (ουδ.)                                         | σημαία                                 |
| arma        | -ōrum (ουδ., μόνο πληθ.)                          | όπλα                                   |
| mitto       | misi, missum, mittĕre, 3                          | ρίχνω, στέλνω                          |
| cerno       | crevi, cretum, cernĕre, 3                         | διακρίνω                               |
| verto       | verti, versum, vertĕre, 3                         | στρέφω· terga verto: το βάζω στα πόδια |
| fugio       | fugi, fugĭtum, fugĕre, 3                          | φεύγω                                  |
| occurro     | occurri, occursum, occurrĕre, 3 (+ δοτ.)          | επιτίθεμαι                             |
| fio         | factus sum, fieri                                 | γίνομαι                                |
| occīdo      | occīdi, occīsum, occīdĕre, 3                      | σκοτώνω                                |
| comprehendo | -prehendi, -prehensum, -prehendĕre, 3             | συλλαμβάνω                             |
| refero      | rettŭli, relātum, referre (ανώμαλο, όπως το fero) | παραδίδω                               |
| capio       | cepi, captum, capĕre, 3                           | πιάνω, αιχμαλωτίζω                     |
| interficio  | -feci, -fectum, -ficĕre, 3                        | σκοτώνω                                |
| discēdo     | -cessi, -cessum, -cedĕre, 3                       | αποχωρώ, σκορπίζομαι                   |
| trado       | tradĭdi, tradĭtum, tradĕre, 3                     | παραδίδω                               |
| prodūco     | -duxi, -ductum, -ducĕre, 3                        | οδηγώ μπροστά                          |
| dedo        | dedĭdi, dedĭtum, dedĕre, 3                        | παραδίδω                               |
| proicio     | -ieci, -iectum, -icĕre, 3                         | ρίχνω, πετάω                           |
| consīdo     | -sedi, -sessum, -sidĕre, 3                        | κάθομαι, παίρνω θέση                   |

## Γραμματική

### Ο παθητικός ενεστώτας της γ΄ συζυγίας

Σχηματίζεται όπως ο ενεργητικός, με τις **παθητικές καταλήξεις**:

**ενεστωτικό θέμα + συνδετικό φωνήεν + -r, -ris, -tur, -mur, -mini, -ntur**

Τα ρήματα σε **-io** της γ΄ (capio, interficio, proicio) κρατούν το **i** όπου
το κρατούν και στην ενεργητική, και το **fero** χάνει το συνδετικό φωνήεν σε
τρία πρόσωπα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παθητικός ενεστώτας: lego, capio, fero*

Το **απαρέμφατο** του παθητικού ενεστώτα της γ΄ λήγει σε **-i**, που μπαίνει
στη θέση του -ĕre: leg-ĕre → **leg-i**, cap-ĕre → **cap-i**, trad-ĕre →
**trad-i**, produc-ĕre → **produc-i**. Το fero κάνει **ferri**.

Από το κείμενο: cern-**itur**, occid-**itur**, comprehend-**itur**, mitt-**untur**,
produc-**untur**, ded-**itur** (lego)· cap-**itur**, interfic-**itur**,
proici-**untur** (capio)· refer-**untur** (fero).

**Τα αποθετικά** της γ΄ κλίνονται ακριβώς όπως ο παθητικός ενεστώτας:
**sequor, sequĕris, sequĭtur, sequĭmur, sequimĭni, sequuntur**, απαρέμφατο
**sequi**. Τα αποθετικά της ομάδας του capio (**morior**, **gradior**,
**patior**) ακολουθούν το capior: morior, morĕris, morĭtur, morĭmur, morimĭni,
moriuntur.

### Ο παθητικός μέλλοντας

Παίρνεις τον **ενεργητικό μέλλοντα** και αλλάζεις τις καταλήξεις σε παθητικές.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παθητικός μέλλοντας και στις τέσσερις συζυγίες*

Στην α΄ και τη β΄ το β΄ ενικό είναι **-bĕris**, και όχι «amaboris» όπως θα
περίμενες από το amabo: amab**ĕris**, deleb**ĕris**. Το capio κάνει **capiar, capiēris, capiētur…**, το fero **ferar,
ferēris, ferētur…**

> **Κλειδί**
>
> Στη γ΄ συζυγία το **β΄ ενικό** του ενεστώτα και του μέλλοντα γράφονται ίδια και
> ξεχωρίζουν μόνο από το μακρό ή βραχύ e:
>
> - **legĕris** (βραχύ, τόνος στο le-): διαβάζεσαι, ενεστώτας
> - **legēris** (μακρό, τόνος στο -ge-): θα διαβαστείς, μέλλοντας
>
> Στα υπόλοιπα πρόσωπα τα ξεχωρίζει το φωνήεν: leg**i**tur / leg**e**tur, leg**u**ntur
> / leg**e**ntur.

### Το fio

Το **facio** δεν έχει δικούς του παθητικούς χρόνους από το ενεστωτικό θέμα. Στη
θέση τους χρησιμοποιείται το **fio, factus sum, fieri** (γίνομαι), που έχει
**ενεργητικές καταλήξεις και παθητική σημασία**. Κλίνεται όπως το audio:

| Χρόνος       | Τύποι                                               |
| ------------ | --------------------------------------------------- |
| Ενεστώτας    | fio, fis, fit, fimus, fitis, fiunt                  |
| Παρατατικός  | fiebam, fiebas, fiebat, fiebamus, fiebatis, fiebant |
| Μέλλοντας    | fiam, fies, fiet, fiemus, fietis, fient             |
| Παρακείμενος | factus, -a, -um sum, es, est…                       |

Εξαιρέσεις: το απαρέμφατο **fieri** και η υποτακτική του παρατατικού **fierem**.
Στο κείμενο: **Fit** magna caedes = γίνεται μεγάλη σφαγή.

Τα **σύνθετα** του facio με πρόθεση σχηματίζουν κανονικά παθητική: interficio →
**interficior**, interficĕris, interficĭtur… (από το κείμενο: interficitur).

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **fit** δεν είναι ενεργητικός τύπος του facio· είναι το «γίνεται». Το «κάνει»
>   είναι **facit**.
> - Στο **capio** και στα σύνθετά του, το i μένει στο α΄ ενικό και στο γ΄
>   πληθυντικό: capior, capiuntur. Το «capuntur» είναι λάθος.
> - Το **fero** κάνει **ferris** και **fertur**, χωρίς συνδετικό φωνήεν, και
>   απαρέμφατο **ferri**. Το ίδιο τα σύνθετα: referuntur, refertur.
> - Το **occīdo** (σκοτώνω) στο κείμενο έχει μακρό ī. Το occĭdo με βραχύ σημαίνει
>   «πέφτω»· θα το δεις στο μάθημα XIX.

## Συντακτικό

### Από την ενεργητική στην παθητική σύνταξη

Όταν γυρίζεις μια ενεργητική πρόταση σε παθητική:

1. το **αντικείμενο** γίνεται **υποκείμενο** (ονομαστική)·
2. το ρήμα μπαίνει στον **ίδιο χρόνο** της παθητικής, στο πρόσωπο και τον αριθμό
   του νέου υποκειμένου·
3. το παλιό **υποκείμενο** γίνεται **ποιητικό αίτιο**: **a/ab + αφαιρετική** αν
   είναι πρόσωπο, **απλή αφαιρετική** αν είναι πράγμα.

| Ενεργητική                             | Παθητική                                      |
| -------------------------------------- | --------------------------------------------- |
| Galli signa ad Caesarem referunt.      | Signa **a Gallis** ad Caesarem referuntur.    |
| Romani magnum numerum hostium capiunt. | Magnus numerus hostium **a Romanis** capitur. |
| Terror milites concutit.               | Milites **terrore** concutiuntur.             |

Στο κείμενο το ποιητικό αίτιο **δεν δηλώνεται** πουθενά: ο Καίσαρας δεν λέει
ποιος σκοτώνει ή ποιος πιάνει. Είναι οι Ρωμαίοι, και το καταλαβαίνεις.

### Το iubeo με παθητικό απαρέμφατο

Το **iubeo** παίρνει **τελικό απαρέμφατο** ως αντικείμενο, με υποκείμενο σε
**αιτιατική**. Όταν το πρόσωπο που εκτελεί τη διαταγή δεν λέγεται, το
απαρέμφατο μπαίνει στην **παθητική**:

- Caesar iubet **arma tradi** = διατάζει να παραδοθούν τα όπλα.
- Αν όμως πει σε ποιους: Caesar iubet **Gallos** arma **tradere** = διατάζει τους
  Γαλάτες να παραδώσουν τα όπλα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε τη διαταγή του Καίσαρα*

### Τα άλλα δύσκολα σημεία

| Φράση                 | Ανάλυση                                                             |
| --------------------- | ------------------------------------------------------------------- |
| postquam … misērunt   | χρονική πρόταση· το postquam παίρνει κανονικά οριστική παρακειμένου |
| gladiis               | αφαιρετική του οργάνου στο rem gerunt                               |
| in hostes             | εμπρόθετος της κίνησης προς τόπο (εναντίον)                         |
| eis                   | αντικείμενο στο occurrunt (σύνθετο με ob, θέλει δοτική)             |
| dux et princeps       | παράθεση στο Sedulius                                               |
| Lemovīcum, Arvernōrum | γενικές κτητικές στα dux, princeps                                  |
| vivus                 | επιρρηματικό κατηγορούμενο του τρόπου στο dux                       |
| hostium               | γενική διαιρετική στο numerus                                       |
| Postero die           | αφαιρετική του χρόνου                                               |
| pro castris           | εμπρόθετος της στάσης σε τόπο (μπροστά σε)                          |

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε: το β΄ ενικό του παθητικού μέλλοντα του cernitur · τη δοτική ενικού του equitātus · το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα του proiciuntur · το γ΄ ενικό του ίδιου χρόνου του referuntur · το fit στο γ΄ πληθυντικό του μέλλοντα.

1. **cernitur** → μέλλοντας γ΄ συζυγίας, β΄ ενικό με μακρό e: **cernēris**. Το
   cernĕris, με βραχύ, θα ήταν ενεστώτας.
2. **equitātus** είναι δ΄ κλίσης (-us, -us): δοτική ενικού **equitatui**.
3. **proiciuntur** (proicio, ομάδα του capio): το απαρέμφατο παίρνει -i στη θέση του
   -ĕre: proic-ĕre → **proici**.
4. **referuntur** (refero, σύνθετο του fero): γ΄ ενικό χωρίς συνδετικό φωνήεν,
   **refertur**.
5. **fit** → μέλλοντας του fio, γ΄ πληθυντικό: **fient**.

### Παράδειγμα 2: «Romani signa militaria ad Caesarem referunt.» Να μετατρέψετε την πρόταση σε παθητική σύνταξη. Ύστερα να μετατρέψετε την πρόταση «Caesar iubet arma tradi» ώστε να δηλώνεται ότι τα όπλα τα παραδίδουν οι Γαλάτες (Galli).

1. Το αντικείμενο **signa militaria** γίνεται υποκείμενο· είναι ουδέτερο
   πληθυντικού, άρα το ρήμα μπαίνει στο γ΄ πληθυντικό του παθητικού ενεστώτα:
   referuntur. Το υποκείμενο **Romani** είναι πρόσωπο, άρα γίνεται **a Romanis**.

   **Signa militaria a Romanis ad Caesarem referuntur.**
2. Αν δηλώνεται ποιος εκτελεί τη διαταγή, το iubeo παίρνει **ενεργητικό**
   απαρέμφατο και το πρόσωπο μπαίνει σε αιτιατική, ως υποκείμενό του· τα arma
   γίνονται αντικείμενο του απαρεμφάτου:

   **Caesar iubet Gallos arma tradere.**

> **Θυμήσου**
>
> - Παθητικός ενεστώτας γ΄: **-or, -ĕris, -ĭtur, -ĭmur, -imĭni, -untur**·
>   απαρέμφατο σε **-i**. Capio: capior, capiuntur· fero: ferris, fertur, ferri.
> - Παθητικός μέλλοντας: α΄/β΄ **-bor, -bĕris, -bĭtur**· γ΄/δ΄ **-ar, -ēris,
>   -ētur**.
> - **fio, factus sum, fieri**: ενεργητικές καταλήξεις, παθητική σημασία· απαρέμφατο
>   fieri, υποτακτική παρατατικού fierem.
> - Ποιητικό αίτιο: **a/ab + αφαιρετική** για πρόσωπα, **απλή αφαιρετική** για
>   πράγματα.

## Ερωτήσεις

1. Τι τύπος είναι το «cernitur»;
   - γ΄ ενικό οριστικής παθητικού μέλλοντα
   - γ΄ ενικό οριστικής παθητικού ενεστώτα
   - γ΄ ενικό οριστικής παθητικού παρατατικού
   - απαρέμφατο παθητικού ενεστώτα
2. Ποιος τύπος είναι β΄ ενικό του παθητικού μέλλοντα του lego;
   - legĕris
   - legebaris
   - legēris
   - legeberis
3. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του παθητικού ενεστώτα του capio;
   - capiuntur
   - capuntur
   - capientur
   - capintur
4. Στη φράση «Fit magna caedes», τι σημαίνει το fit;
   - κάνει
   - έγινε
   - θα γίνει
   - γίνεται
5. «Hostes Romanos vincunt.» Ποια είναι η σωστή παθητική σύνταξη;
   - Romani hostibus vincuntur
   - Romani ab hostibus vincuntur
   - Romanos ab hostibus vinci
   - Romani ab hostibus vincentur
6. Στη φράση «Caesar iubet arma tradi», τι είναι το arma;
   - Αντικείμενο του iubet
   - Αντικείμενο του tradi
   - Υποκείμενο του tradi
   - Ποιητικό αίτιο του tradi
7. Ποιο είναι το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα του refero;
   - referi
   - referre
   - referri
   - relatum esse
8. «Eis equites occurrunt.» Γιατί το eis είναι σε δοτική;
   - Είναι αντικείμενο του occurro, που θέλει δοτική
   - Είναι δοτική προσωπική του ενδιαφερομένου
   - Είναι ποιητικό αίτιο σε δοτική
   - Είναι δοτική κτητική με το sum

## Ασκήσεις

1. Γράψε το α΄ πληθυντικό του παθητικού ενεστώτα των ρημάτων mitto και interficio.
2. Γράψε το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα των ρημάτων cerno, interficio και mitto.
3. Βάλε στον παθητικό μέλλοντα, στο ίδιο πρόσωπο και αριθμό, τους τύπους occiditur, comprehendimini και deditur.
4. «Repente post tergum equitātus cernitur; eis equites occurrunt.»
   α) Τι είναι συντακτικά το post tergum;
   β) Μετάτρεψε το «equitātus cernitur» σε ενεργητική σύνταξη, με υποκείμενο το hostes.
   γ) Γράψε τη γενική πληθυντικού του equites.
5. Από το κείμενο XVI:
   α) Γράψε την αιτιατική πληθυντικού του caedes.
   β) Γράψε το β΄ ενικό του παθητικού ενεστώτα του proiciuntur.
   γ) Γράψε το fit στο ίδιο πρόσωπο του παρατατικού.
   δ) Γράψε το απαρέμφατο του ενεργητικού ενεστώτα του mittuntur.
6. «Romani magnum numerum hostium capiunt atque interficiunt; Galli Vercingetorigem Caesari dedunt.»
   α) Μετάτρεψε την πρώτη περίοδο (ως το interficiunt) σε παθητική σύνταξη.
   β) Μετάτρεψε τη δεύτερη πρόταση σε παθητική σύνταξη.
   γ) Τι είναι συντακτικά το hostium;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/caesar-last-battle
