# XLVII. Ο Αύγουστος και η φιλαρέσκεια της κόρης του Ιουλίας

> Οι ενδοιαστικές, το quominus και το quin, και όλες οι χρήσεις του ut.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/augustus-and-julia

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το στιγμιότυπο του Μακρόβιου (κείμενο XLVII).
- Να αναγνωρίζεις τις ενδοιαστικές προτάσεις και τις προτάσεις του quominus και του quin: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία.
- Να χαρακτηρίζεις κάθε πρόταση με ut από την έγκλιση και από το ρήμα εξάρτησης.
- Να κλίνεις τα volo, nolo, malo και να κάνεις χρονική αντικατάσταση στους τύπους τους.

## Το πλαίσιο

Η Ιουλία ήταν το μοναδικό παιδί του Αυγούστου, από τον πρώτο του γάμο. Το 2
π.Χ. ο πατέρας της την εξόρισε για «ανηθικότητα», και πέθανε στην εξορία το 14
μ.Χ. Ο Μακρόβιος, συγγραφέας του 5ου αιώνα μ.Χ., συγκεντρώνει στα *Saturnalia*
ευφυολογήματα διάσημων Ρωμαίων. Εδώ διηγείται μια σκηνή από τα καλά χρόνια: η
νεαρή Ιουλία βγάζει κρυφά τις πρώτες άσπρες τρίχες της, και ο Αύγουστος της
στήνει μια μικρή παγίδα με λόγια.

## Το κείμενο

> Iulia, Augusti filia, matūre habēre coeperat canos, quos legere secrēte
> solēbat. Hac re audītā Augustus voluit filiam deterrēre **quominus** id
> faceret. Eo consilio aliquando repente intervēnit oppressitque ornatrīces.
> Etsi super vestem eārum deprehendit canos, tamen Augustus dissimulāvit eos
> vidisse et aliis sermonibus tempus extraxit, donec induxit mentiōnem aetātis.
> Tum interrogāvit filiam, utrum post aliquot annos cana esse mallet an calva.
> Cum illa respondisset «ego, pater, cana esse malo», mendacium illi pater
> obiēcit: «Non dubito **quin** calva esse nolis. Quid ergo non times **nē**
> istae te calvam faciant?»
>
> Macrobius, *Saturnalia* 2.5.7

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικό                                                                           | Μετάφραση                                                                                                       |
| ---------------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Iulia, Augusti filia, matūre habēre coeperat canos, quos legere secrēte solēbat.   | Η Ιουλία, η κόρη του Αυγούστου, είχε αρχίσει πρόωρα να έχει άσπρες τρίχες, τις οποίες συνήθιζε να βγάζει κρυφά. |
| Hac re audītā Augustus voluit filiam deterrēre quominus id faceret.                | Όταν το άκουσε αυτό, ο Αύγουστος θέλησε να αποτρέψει την κόρη του από το να το κάνει.                           |
| Eo consilio aliquando repente intervēnit oppressitque ornatrīces.                  | Με αυτό το σχέδιο εμφανίστηκε κάποτε ξαφνικά και έπιασε επ' αυτοφώρω τις κομμώτριες.                            |
| Etsi super vestem eārum deprehendit canos, tamen Augustus dissimulāvit eos vidisse | Αν και ανακάλυψε άσπρες τρίχες πάνω στο φόρεμά τους, ωστόσο ο Αύγουστος προσποιήθηκε ότι δεν τις είδε           |
| et aliis sermonibus tempus extraxit, donec induxit mentiōnem aetātis.              | και τράβηξε τον χρόνο με άλλες κουβέντες, ώσπου έφερε τη συζήτηση στην ηλικία.                                  |
| Tum interrogāvit filiam, utrum post aliquot annos cana esse mallet an calva.       | Τότε ρώτησε την κόρη του αν ύστερα από μερικά χρόνια θα προτιμούσε να είναι ασπρομάλλα ή φαλακρή.               |
| Cum illa respondisset «ego, pater, cana esse malo», mendacium illi pater obiēcit:  | Όταν εκείνη απάντησε «εγώ, πατέρα, προτιμώ να είμαι ασπρομάλλα», ο πατέρας της καταλόγισε ψέμα:                 |
| «Non dubito quin calva esse nolis.                                                 | «Δεν αμφιβάλλω ότι δεν θέλεις να είσαι φαλακρή.                                                                 |
| Quid ergo non times nē istae te calvam faciant?»                                   | Γιατί λοιπόν δεν φοβάσαι μήπως αυτές εδώ σε κάνουν φαλακρή;»                                                    |

Το *Hac re audītā* είναι αφαιρετική απόλυτη· κατά λέξη «αφού ακούστηκε αυτό το
πράγμα». Το *istae* είναι οι κομμώτριες, και το *iste* έχει συχνά απόχρωση
περιφρόνησης: «αυτές δω».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη       | Αρχικοί χρόνοι ή κλίση                   | Σημασία                              |
| ---------- | ---------------------------------------- | ------------------------------------ |
| matūre     | (επίρρ.)                                 | πρόωρα                               |
| coepi      | coepisse (ελλειπτικό)                    | άρχισα                               |
| canus      | cana, canum                              | άσπρος· cani, canōrum: άσπρες τρίχες |
| lego       | lēgi, lectum, legĕre, 3                  | μαζεύω, βγάζω                        |
| soleo      | solitus sum, solēre, 2 (ημιαποθ.)        | συνηθίζω                             |
| deterreo   | deterrui, deterritum, deterrēre, 2       | αποτρέπω, αποθαρρύνω (+ quominus)    |
| intervenio | intervēni, interventum, intervenīre, 4   | εμφανίζομαι απρόοπτα                 |
| opprimo    | oppressi, oppressum, opprimĕre, 3        | πιάνω επ' αυτοφώρω                   |
| ornatrix   | ornatrīcis (θηλ.)                        | κομμώτρια                            |
| vestis     | vestis (θηλ.)                            | φόρεμα, ρούχο                        |
| deprehendo | deprehendi, deprehensum, deprehendĕre, 3 | πιάνω, ανακαλύπτω                    |
| dissimulo  | 1                                        | προσποιούμαι ότι δεν                 |
| sermo      | sermōnis (αρσ.)                          | κουβέντα, συζήτηση                   |
| extraho    | extraxi, extractum, extrahĕre, 3         | παρατείνω                            |
| indūco     | induxi, inductum, inducĕre, 3            | φέρνω για συζήτηση                   |
| mentio     | mentiōnis (θηλ.)                         | μνεία                                |
| aetas      | aetātis (θηλ.)                           | ηλικία                               |
| malo       | malui, malle                             | προτιμώ                              |
| calvus     | calva, calvum                            | φαλακρός                             |
| mendacium  | mendacii (ουδ.)                          | ψέμα                                 |
| obicio     | obiēci, obiectum, obicĕre, 3             | προβάλλω, προσάπτω                   |
| dubito     | 1                                        | αμφιβάλλω                            |
| nolo       | nolui, nolle                             | δεν θέλω                             |
| timeo      | timui, timēre, 2                         | φοβάμαι                              |

## Γραμματική: volo, nolo, malo

Το κείμενο έχει τρία ανώμαλα ρήματα που ρωτιούνται συνεχώς: *voluit*, *mallet*,
*malo*, *nolis*. Το *nolo* είναι *ne* + *volo* και το *malo* είναι *magis* +
*volo*, γι' αυτό μοιάζουν τόσο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οριστική ενεστώτα*

Οι άλλοι χρόνοι σχηματίζονται κανονικά από δύο θέματα:

|                        | volo                   | nolo                | malo                |
| ---------------------- | ---------------------- | ------------------- | ------------------- |
| Παρατατικός            | volēbam                | nolēbam             | malēbam             |
| Μέλλοντας              | volam, voles           | nolam, noles        | malam, males        |
| Παρακείμενος           | volui                  | nolui               | malui               |
| Υποτακτική ενεστώτα    | velim, velis, velit    | nolim, nolis, nolit | malim, malis, malit |
| Υποτακτική παρατατικού | vellem, velles, vellet | nollem              | mallem              |
| Απαρέμφατο ενεστώτα    | velle                  | nolle               | malle               |
| Προστακτική            | —                      | nolī, nolīte        | —                   |

Η υποτακτική παρατατικού βγαίνει από το απαρέμφατο: *velle* → *vellem*, *malle*
→ *mallem*. Ο παρακείμενος και ό,τι βγαίνει από αυτόν (*volueram, voluero,
voluerim, voluissem*) είναι ομαλοί.

## Συντακτικό: ενδοιαστικές, quominus και quin, τα ut

### Οι ενδοιαστικές προτάσεις

Λένε **τι φοβάται** κάποιος, ένα ενδεχόμενο κακό. Είναι ουσιαστικές προτάσεις,
**αντικείμενα** ρημάτων φόβου (*vereor, metuo, timeo*).

| Ο φόβος                  | Εισαγωγή                          | Παράδειγμα                                         |
| ------------------------ | --------------------------------- | -------------------------------------------------- |
| μήπως **γίνει** κάτι     | **nē** (= μη, μήπως)              | timeo nē veniat (φοβάμαι μήπως έρθει)              |
| μήπως **δεν γίνει** κάτι | **nē non** ή **ut** (= μήπως δεν) | timeo nē non (ut) veniat (φοβάμαι μήπως δεν έρθει) |

Εκφέρονται **πάντα με υποτακτική**, γιατί μιλούν για κάτι ενδεχόμενο. Η
ακολουθία είναι η γνωστή: ενεστώτας μετά από αρκτικό, παρατατικός μετά από
ιστορικό. Αν ο φόβος αφορά κάτι που **έχει ήδη γίνει**, μπαίνει υποτακτική
παρακειμένου: *vereor nē hoc dixerit* (φοβάμαι μήπως το είπε).

Στο κείμενο: **nē istae te calvam faciant**, αντικείμενο του *times*,
υποτακτική ενεστώτα γιατί το *times* είναι αρκτικός χρόνος.

### Οι προτάσεις του quominus και του quin

Μετά από ρήματα που σημαίνουν **εμποδίζω** (*impedio, prohibeo, deterreo*) ή
**αρνούμαι** (*recūso*), η πρόταση που λέει από τι εμποδίζεται κάποιος εισάγεται
με **quominus** (= να, από το να) ή **nē**. Όταν το ρήμα έχει **άρνηση**, το
quominus ή το nē γίνεται συχνά **quin**.

| Σύνταξη                                      | Παράδειγμα                                 |
| -------------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| ρήμα εμποδισμού + quominus ή nē              | impedio illum quominus (nē) veniat         |
| άρνηση + ρήμα εμποδισμού + quominus ή quin   | non prohibui illum quominus (quin) venīret |
| non dubito, non est dubium + quin (= ότι)    | non dubito quin calva esse nolis           |
| non multum abest + quin (= λίγο λείπει να)   | non multum abfuit quin caderet             |
| facere non possum + quin (= δεν μπορώ να μη) | facere non possum quin rideam              |

Εκφέρονται **με υποτακτική** και ακολουθούν την ακολουθία των χρόνων. Είναι
**αντικείμενα** του ρήματος εξάρτησης (ή υποκείμενα, μετά από απρόσωπη έκφραση,
όπως *non est dubium*).

Στο κείμενο:

- **quominus id faceret**: εξαρτάται από το *deterrēre* (αποτρέπω). Το
  απαρέμφατο δεν έχει δικό του χρόνο για την ακολουθία, οπότε την ορίζει το
  *voluit*, ιστορικός χρόνος: υποτακτική παρατατικού.
- **quin calva esse nolis**: εξαρτάται από το *non dubito*, αρκτικό χρόνο:
  υποτακτική ενεστώτα.

> **Κλειδί**
>
> Τρεις σύνδεσμοι, τρεις ερωτήσεις προς το ρήμα εξάρτησης:
>
> - **Φοβάμαι;** Τότε nē = μήπως, nē non ή ut = μήπως δεν.
> - **Εμποδίζω, αρνούμαι;** Τότε quominus ή nē. Με άρνηση μπροστά, quin.
> - **Δεν αμφιβάλλω;** Τότε quin = ότι.
>
> Και στις τρεις: υποτακτική, ακολουθία των χρόνων, θέση αντικειμένου.

### Όλες οι χρήσεις του ut

Πρώτα κοιτάς την έγκλιση, μετά το ρήμα από το οποίο εξαρτάται η πρόταση.

| Έγκλιση        | Είδος                       | Σημασία            | Παράδειγμα                                                  |
| -------------- | --------------------------- | ------------------ | ----------------------------------------------------------- |
| **οριστική**   | χρονική                     | όταν, μόλις        | Ut Caesar venit, hostes fugērunt. (δικό μας)                |
| **οριστική**   | παραβολική                  | όπως               | Ut enim leges … antepōnunt, sic … (XLVI)                    |
| **υποτακτική** | τελική                      | για να             | Legātum mīsit ut epistulam deferret. (δικό μας)             |
| **υποτακτική** | επιρρηματική συμπερασματική | ώστε               | Tantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent. (XXXVII) |
| **υποτακτική** | ουσιαστική συμπερασματική   | να                 | Ex quo fit, ut laudandus is sit. (XLVI)                     |
| **υποτακτική** | βουλητική                   | να                 | Persuādet ut epistulam deferat. (XLV)                       |
| **υποτακτική** | ενδοιαστική                 | μήπως δεν          | Timeo ut veniat. (δικό μας)                                 |
| **υποτακτική** | παραχωρητική                | αν και, έστω κι αν | Ut desint vires, tamen est laudanda voluntas. (Οβίδιος)     |

### Τα άλλα δύσκολα σημεία του κειμένου

- **Etsi … deprehendit … tamen**: εναντιωματική με οριστική, γιατί λέει
  πραγματικό γεγονός (μάθ. XL)· το *tamen* της κύριας απαντά στο *etsi*.
- **donec induxit**: χρονική με οριστική, πραγματικό γεγονός του παρελθόντος.
- **utrum … mallet an calva**: διμελής πλάγια ερώτηση, αντικείμενο του
  *interrogāvit*· υποτακτική παρατατικού, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο.
- **Cum … respondisset**: *cum* ιστορικός-διηγηματικός με υποτακτική
  υπερσυντελίκου, για το προτερόχρονο στο παρελθόν.
- **cana esse malo**: το κατηγορούμενο *cana* είναι σε ονομαστική, γιατί το
  υποκείμενο του *esse* είναι το ίδιο με του *malo* (ταυτοπροσωπία). Στο *te
  calvam faciant* το *calvam* είναι κατηγορούμενο στο αντικείμενο *te*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο πατέρας απαντά*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γίνει χρονική αντικατάσταση στους τύπους voluit και mallet.

1. **voluit** είναι γ΄ ενικό οριστικής παρακειμένου. Κρατάς πρόσωπο, αριθμό και
   έγκλιση, και αλλάζεις μόνο τον χρόνο.
2. **Οριστική:** ενεστώτας *vult*, παρατατικός *volēbat*, μέλλοντας *volet*,
   παρακείμενος *voluit*, υπερσυντέλικος *voluerat*, συντελεσμένος μέλλοντας
   *voluerit*.
3. **mallet** είναι γ΄ ενικό υποτακτικής παρατατικού. Η υποτακτική έχει τέσσερις
   χρόνους: ενεστώτας *malit*, παρατατικός *mallet*, παρακείμενος *maluerit*,
   υπερσυντέλικος *maluisset*.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τις προτάσεις «quominus id faceret» και «nē istae te calvam faciant».

1. **quominus id faceret.** Δευτερεύουσα πρόταση του quominus. Εξαρτάται από το
   *deterrēre*, ρήμα που σημαίνει εμποδίζω, και είναι αντικείμενό του.
2. Εισάγεται με το *quominus*, γιατί το ρήμα εμποδισμού δεν έχει άρνηση. Εκφέρεται
   με υποτακτική παρατατικού: το *deterrēre* είναι απαρέμφατο, οπότε η ακολουθία
   ορίζεται από το *voluit*, ιστορικό χρόνο. Δηλώνει το σύγχρονο στο παρελθόν.
3. **nē istae te calvam faciant.** Δευτερεύουσα ενδοιαστική. Εξαρτάται από το
   *times*, ρήμα φόβου, και είναι αντικείμενό του.
4. Εισάγεται με το *nē*, γιατί ο φόβος είναι μήπως **γίνει** κάτι. Εκφέρεται με
   υποτακτική ενεστώτα, γιατί το *times* είναι αρκτικός χρόνος: σύγχρονο στο παρόν.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Το nē μετά από ρήμα φόβου είναι καταφατικό.** *Timeo nē veniat* = φοβάμαι
>   μήπως **έρθει**. Και το *ut* μετά από ρήμα φόβου είναι αρνητικό: *timeo ut
>   veniat* = φοβάμαι μήπως **δεν** έρθει. Είναι το ανάποδο από ό,τι περιμένεις.
> - **quin = ότι μόνο μετά από άρνηση αμφιβολίας.** Το *non dubito quin* δεν
>   μεταφράζεται «δεν αμφιβάλλω να μη»· είναι «δεν αμφιβάλλω ότι».
> - **Ακολουθία μέσω απαρεμφάτου.** Όταν η πρόταση εξαρτάται από απαρέμφατο
>   (*deterrēre*), ο χρόνος που μετράει είναι του ρήματος από το οποίο εξαρτάται
>   το απαρέμφατο (*voluit*).
> - **utrum … an.** Είναι μία πλάγια ερώτηση με δύο μέλη (διμελής). Το *utrum* δεν
>   μεταφράζεται «ποιο από τα δύο»· η πρόταση αποδίδεται «αν … ή».

## Ερωτήσεις

1. Πώς μεταφράζεται το «Quid ergo non times nē istae te calvam faciant?»;
   - Γιατί λοιπόν δεν φοβάσαι μήπως αυτές σε κάνουν φαλακρή;
   - Γιατί λοιπόν δεν φοβάσαι να μη σε κάνουν αυτές φαλακρή;
   - Γιατί λοιπόν δεν φοβάσαι ότι αυτές δεν σε κάνουν φαλακρή;
   - Γιατί λοιπόν δεν φοβάσαι, για να μη σε κάνουν αυτές φαλακρή;
2. Τι σημαίνει το «timeo ut veniat»;
   - Φοβάμαι μήπως έρθει
   - Φοβάμαι ώστε να έρθει
   - Φοβάμαι για να έρθει
   - Φοβάμαι μήπως δεν έρθει
3. Γιατί η πρόταση «quominus id faceret» εισάγεται με quominus;
   - Εξαρτάται από ρήμα που σημαίνει φόβο
   - Εξαρτάται από ρήμα που σημαίνει εμποδίζω
   - Εξαρτάται από ρήμα αμφιβολίας με άρνηση
   - Είναι αρνητική τελική πρόταση
4. Πότε το quominus ή το nē μιας τέτοιας πρότασης γίνεται quin;
   - Όταν το ρήμα εξάρτησης είναι σε ιστορικό χρόνο
   - Όταν η δευτερεύουσα έχει άρνηση
   - Όταν το ρήμα εξάρτησης συνοδεύεται από άρνηση
   - Όταν το ρήμα εξάρτησης είναι απρόσωπο
5. Ποιος είναι ο τύπος mallet;
   - Γ΄ ενικό υποτακτικής παρατατικού του malo
   - Γ΄ ενικό οριστικής παρατατικού του malo
   - Γ΄ ενικό υποτακτικής ενεστώτα του malo
   - Γ΄ ενικό οριστικής μέλλοντα του malo
6. Τι είναι η πρόταση «utrum post aliquot annos cana esse mallet an calva»;
   - Διμελής πλάγια ερώτηση, αντικείμενο του interrogāvit
   - Ενδοιαστική πρόταση, αντικείμενο του interrogāvit
   - Διμελής ευθεία ερώτηση, κύρια πρόταση
   - Αναφορική πρόταση, προσδιορισμός στο filiam
7. Ποιο είδος πρότασης με ut εκφέρεται με οριστική;
   - Η παραχωρητική
   - Η χρονική
   - Η βουλητική
   - Η ουσιαστική συμπερασματική
8. Γιατί στο «ego cana esse malo» το cana είναι σε ονομαστική;
   - Είναι υποκείμενο του malo
   - Είναι παράθεση στο ego
   - Το υποκείμενο του esse είναι το ίδιο με του malo
   - Το esse παίρνει πάντα κατηγορούμενο σε ονομαστική

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις το β΄ ενικό οριστικής ενεστώτα των volo, nolo και malo.
2. Γράψε το γ΄ πληθυντικό της υποτακτικής ενεστώτα και της υποτακτικής παρατατικού του malo.
3. Να μετατρέψεις την κύρια πρόταση «Filia canos legit» σε ενδοιαστική, εξαρτημένη από το «Augustus verebatur».
4. Εξάρτησε από το «Non dubitabat Augustus» την πρόταση «Filia mentitur».
5. «Augustus voluit filiam deterrēre quominus id faceret.»
   α) Από ποια λέξη εξαρτάται η πρόταση quominus id faceret;
   β) Ποιο ρήμα ορίζει την ακολουθία των χρόνων της;
   γ) Να ξαναγράψεις την περίοδο με «Augustus filiam non deterruit», ώστε να μπει quin.
6. «Non dubito quin calva esse nolis. Quid ergo non times nē istae te calvam faciant?»
   α) α΄ Να γράψεις το nolis στο ίδιο πρόσωπο της υποτακτικής παρατατικού.
   β) β΄ Να ξαναγράψεις την πρώτη περίοδο με το ρήμα εξάρτησης στον παρατατικό (dubitabam).
   γ) γ΄ Να γράψεις την ενδοιαστική ώστε ο φόβος να είναι μήπως ΔΕΝ γίνει κάτι (δύο τρόποι).

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/augustus-and-julia
