# XXXVI. Μια απόπειρα δωροδοκίας

> Οι τελικές προτάσεις.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/attempted-bribe

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά την απάντηση του Μάνιου Κούριου στους πρέσβεις των Σαμνιτών.
- Να αναγνωρίζεις τις τελικές προτάσεις: σύνδεσμο (ut, nē, quo), εκφορά, ακολουθία των χρόνων και συντακτική θέση.
- Να αναγνωρίζεις το γερουνδιακό του σκοπού μετά από ρήματα όπως praebeo, do, trado.
- Να εκφράζεις τον ίδιο σκοπό με τελική πρόταση, σουπίνο, γερούνδιο και μετοχή μέλλοντα.

## Το πλαίσιο

Ο Μάνιος Κούριος Δεντάτος, ύπατος στις αρχές του 3ου αι. π.Χ., νίκησε τους
Σαμνίτες, έναν ορεινό λαό της κεντρικής Ιταλίας, και αργότερα τον Πύρρο. Για
τους Ρωμαίους των επόμενων αιώνων έγινε το πρότυπο του λιτού και αδιάφθορου
ηγέτη των παλιών χρόνων, που έρχεται σε αντίθεση με την απληστία (avaritia)
και την τρυφή (luxuria) της δικής τους εποχής. Ο Βαλέριος Μάξιμος διηγείται
πώς οι πρέσβεις των Σαμνιτών τον βρήκαν να τρώει από ξύλινο πιάτο δίπλα στη
φωτιά, και τι τους απάντησε όταν του πρόσφεραν χρυσάφι.

## Το κείμενο

> Manius Curius Dentātus maximā frugalitāte utebātur, quo facilius divitias
> contemnere posset. Die quodam Samnitium legāti ad eum venērunt. Ille se in
> scamno assidentem apud focum et ex ligneo catillo cenantem eis spectandum
> praebuit. Samnitium divitias contempsit et Samnītes paupertātem eius mirāti
> sunt. Nam cum ad eum magnum pondus auri publice missum attulissent, ut eo
> uterētur, vultum risu solvit et protinus dixit: «Supervacaneae, nē dicam
> ineptae, legatiōnis ministri, narrāte Samnitibus Manium Curium malle
> locupletibus imperāre quam ipsum fieri locuplētem; et mementōte me nec acie
> vinci nec pecuniā corrumpi posse».
>
> Βαλέριος Μάξιμος 4.3.5 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                                                                                                         | Μετάφραση                                                                                                                                                                     |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Manius Curius Dentātus maximā frugalitāte utebātur, quo facilius divitias contemnere posset.                                                     | Ο Μάνιος Κούριος Δεντάτος ζούσε με μεγάλη ολιγάρκεια, για να μπορεί ευκολότερα να περιφρονεί τα πλούτη.                                                                       |
| Die quodam Samnitium legāti ad eum venērunt.                                                                                                     | Κάποια μέρα ήρθαν σ' αυτόν πρέσβεις των Σαμνιτών.                                                                                                                             |
| Ille se in scamno assidentem apud focum et ex ligneo catillo cenantem eis spectandum praebuit.                                                   | Εκείνος παρουσιάστηκε στα μάτια τους καθισμένος σε ένα σκαμνί δίπλα στη φωτιά και τρώγοντας από ένα ξύλινο πιάτο.                                                             |
| Samnitium divitias contempsit et Samnītes paupertātem eius mirāti sunt.                                                                          | Περιφρόνησε τα πλούτη των Σαμνιτών, και οι Σαμνίτες θαύμασαν τη φτώχεια του.                                                                                                  |
| Nam cum ad eum magnum pondus auri publice missum attulissent, ut eo uterētur, vultum risu solvit et protinus dixit:                              | Γιατί, όταν του έφεραν πολύ χρυσάφι, σταλμένο από την πολιτεία τους, για να το χρησιμοποιήσει, χαλάρωσε το πρόσωπό του με ένα γέλιο και είπε αμέσως:                          |
| «Supervacaneae, nē dicam ineptae, legatiōnis ministri, narrāte Samnitibus Manium Curium malle locupletibus imperāre quam ipsum fieri locuplētem; | «Απεσταλμένοι μιας περιττής, για να μην πω ανόητης, πρεσβείας, πείτε στους Σαμνίτες ότι ο Μάνιος Κούριος προτιμά να εξουσιάζει τους πλούσιους παρά να γίνει ο ίδιος πλούσιος· |
| et mementōte me nec acie vinci nec pecuniā corrumpi posse».                                                                                      | και να θυμάστε ότι εμένα δεν μπορούν ούτε να με νικήσουν στη μάχη ούτε να με διαφθείρουν με χρήματα».                                                                         |

Κατά λέξη, το *maximā frugalitāte utebātur* είναι «χρησιμοποιούσε πολύ μεγάλη
ολιγάρκεια», και το *eis spectandum praebuit* «πρόσφερε τον εαυτό του σ' αυτούς
για να τον δουν». Το τελευταίο, πιστά: «ότι εγώ δεν μπορώ ούτε να νικηθώ στη
μάχη ούτε να διαφθαρώ με χρήματα».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                              | Σημασία                                          |
| ------------------------------------------------- | ------------------------------------------------ |
| frugalitas, -ātis (θηλ.)                          | ολιγάρκεια                                       |
| utor, usus sum, uti, 3 (αποθ., + αφαιρ.)          | χρησιμοποιώ· *frugalitāte utor*: είμαι ολιγαρκής |
| divitiae, -ārum (θηλ., μόνο πληθ.)                | πλούτη                                           |
| contemno, contempsi, contemptum, contemnĕre, 3    | περιφρονώ                                        |
| Samnītes, -ium (αρσ.)                             | οι Σαμνίτες                                      |
| scamnum, -i (ουδ.)                                | σκαμνί                                           |
| assideo, assēdi, assessum, assidēre, 2            | κάθομαι (δίπλα)                                  |
| focus, -i (αρσ.)                                  | εστία, φωτιά                                     |
| catillus, -i (αρσ.)                               | πιάτο                                            |
| ceno, cenāvi, cenātum, cenāre, 1                  | γευματίζω                                        |
| praebeo, praebui, praebitum, praebēre, 2          | προσφέρω, παρέχω                                 |
| paupertas, -ātis (θηλ.)                           | φτώχεια                                          |
| miror, mirātus sum, mirāri, 1 (αποθ.)             | θαυμάζω                                          |
| pondus, ponderis (ουδ.)                           | βάρος· *magnum pondus auri*: πολύ χρυσάφι        |
| affero, attuli, allātum, afferre                  | φέρνω                                            |
| risus, -us (αρσ.)                                 | γέλιο                                            |
| solvo, solvi, solūtum, solvĕre, 3                 | λύνω, χαλαρώνω                                   |
| supervacaneus, -a, -um                            | περιττός                                         |
| legatio, -ōnis (θηλ.)                             | πρεσβεία· *legatiōnis ministri*: απεσταλμένοι    |
| malo, malui, malle                                | προτιμώ                                          |
| locuples, locuplētis                              | πλούσιος                                         |
| impero, imperāvi, imperātum, imperāre, 1 (+ δοτ.) | εξουσιάζω                                        |
| memini, meminisse (προστ. memento, mementote)     | θυμάμαι                                          |
| acies, aciēi (θηλ.)                               | παράταξη· μάχη                                   |
| corrumpo, corrūpi, corruptum, corrumpĕre, 3       | διαφθείρω                                        |

## Γραμματική: δύο τύποι του κειμένου

*Διαδραστικό στη σελίδα: acies, aciēi (θηλ.), πέμπτη κλίση*

**Χρονική αντικατάσταση του utebātur** (αποθετικό, οριστική, γ΄ ενικό):
utitur, utebātur, utētur, usus est, usus erat, usus erit.

## Συντακτικό: οι τελικές προτάσεις

Οι τελικές είναι **επιρρηματικές** προτάσεις: δηλώνουν τον **σκοπό** για τον
οποίο γίνεται αυτό που λέει μια άλλη πρόταση, συνήθως η κύρια. Συντακτικά
είναι **επιρρηματικοί προσδιορισμοί του σκοπού** στο ρήμα της.

| Εισάγονται με                                  | Πότε                                                             |
| ---------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------- |
| **ut**                                         | καταφατικές (για να)                                             |
| **nē** (nē quis, nē quid, nē ullus, nē umquam) | αρνητικές (για να μη)                                            |
| **quo**                                        | όταν στην πρόταση υπάρχει **συγκριτικός** επιθέτου ή επιρρήματος |

Στην κύρια πρόταση μπορεί να προαναγγέλλονται με εκφράσεις όπως *eo
consilio* (με αυτή την πρόθεση), *eā mente*, *ideo*, *idcirco* (γι' αυτό).

> **Κλειδί**
>
> Οι τελικές εκφέρονται **πάντα με υποτακτική**, και μόνο σε **δύο χρόνους**:
>
> - **υποτακτική ενεστώτα**, όταν εξαρτώνται από **αρκτικό** χρόνο·
> - **υποτακτική παρατατικού**, όταν εξαρτώνται από **ιστορικό** χρόνο.
>
> Ο σκοπός βρίσκεται πάντα μετά την πράξη, άρα δεν υπάρχει προτερόχρονο, και
> η τελική δεν παίρνει ποτέ παρακείμενο ή υπερσυντέλικο:
>
> *Legāti aurum afferunt, ut Curius eo **utātur**.*
> *Legāti aurum attulērunt, ut Curius eo **uterētur**.*

### Οι τελικές του κειμένου

| Πρόταση                                 | Εισαγωγή                                      | Εκφορά            | Ακολουθία                                             | Θέση                     |
| --------------------------------------- | --------------------------------------------- | ----------------- | ----------------------------------------------------- | ------------------------ |
| quo facilius divitias contemnere posset | quo, γιατί ακολουθεί ο συγκριτικός *facilius* | υποτ. παρατατικού | εξάρτηση από το *utebātur*, ιστορικό χρόνο            | σκοπός στο *utebātur*    |
| ut eo uterētur                          | ut                                            | υποτ. παρατατικού | εξάρτηση από το *attulissent*, ιστορικό χρόνο         | σκοπός στο *attulissent* |
| nē dicam                                | nē (αρνητική)                                 | υποτ. ενεστώτα    | εξάρτηση από την προστακτική *narrāte*, αρκτικό χρόνο | παρενθετική              |

Το **nē dicam** είναι στερεότυπη παρενθετική τελική: «για να μην πω».
Μ' αυτήν ο Κούριος λέει αυτό που υποτίθεται ότι δεν λέει: η πρεσβεία δεν
ήταν απλώς περιττή, ήταν ανόητη.

### Ο σκοπός με γερουνδιακό

Μετά από ρήματα που σημαίνουν **δίνω, παραδίδω, παρέχω** (do, trado,
praebeo) το γερουνδιακό δηλώνει **σκοπό**: *se eis **spectandum** praebuit* =
παρουσιάστηκε για να τον δουν. Το *spectandum* συμφωνεί με το *se* και είναι
κατηγορούμενό του. Δεν υπάρχει sum: δεν είναι περιφραστική, και δεν σημαίνει
«πρέπει να».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς τον βρήκαν οι πρέσβεις*

### Ο σκοπός με όλους τους τρόπους

Οι πρέσβεις ήρθαν για να τον δωροδοκήσουν (δικό μας παράδειγμα, πάνω στο
κείμενο). Ο ίδιος σκοπός:

| Τρόπος                        | Η φράση                                    |
| ----------------------------- | ------------------------------------------ |
| τελική πρόταση                | legāti venērunt, **ut eum corrumperent**   |
| τελική αναφορική              | legāti venērunt, **qui eum corrumperent**  |
| σουπίνο σε -um (μάθημα XXXIV) | legāti venērunt **eum corruptum**          |
| ad + γερούνδιο ή γερουνδιακό  | legāti venērunt **ad eum corrumpendum**    |
| γενική + causā                | legāti venērunt **eius corrumpendi causā** |
| μετοχή μέλλοντα               | legāti **eum corruptūri** venērunt         |

### Άλλα σημεία του κειμένου

- **maximā frugalitāte**: αντικείμενο του *utebātur* (το utor θέλει
  αφαιρετική). Το ίδιο και το **eo** (= auro) στο *uterētur*.
- **cum … attulissent**: ιστορικός cum, υποτακτική υπερσυντελίκου για το
  προτερόχρονο στο παρελθόν.
- **Manium Curium malle**: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *narrāte*, με
  υποκείμενο το *Manium Curium*. Τα *imperāre* και *fieri* είναι τελικά
  απαρέμφατα, αντικείμενα του *malle*· το *locupletibus* είναι αντικείμενο
  του *imperāre*.
- **me … posse**: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *mementōte*, με
  υποκείμενο το *me* (ετεροπροσωπία). Τα *vinci* και *corrumpi* είναι τελικά
  απαρέμφατα, αντικείμενα του *posse*· το *pecuniā* είναι αφαιρετική του
  μέσου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη γενική και την αφαιρετική ενικού του acies και τη γενική του divitiae· β) τη χρονική αντικατάσταση του utebātur· γ) το απαρέμφατο ενεστώτα του volo και του nolo, όπως το malle.

1. **α)** Πέμπτη κλίση, με φωνήεν πριν από το e: γενική **aciēi**, αφαιρετική
   **aciē**. Το *divitiae* έχει μόνο πληθυντικό: γενική **divitiārum**.
2. **β)** Αποθετικό της γ΄ συζυγίας (utor, usus sum, uti): **utitur, utebātur,
   utētur, usus est, usus erat, usus erit**.
3. **γ)** Το *malo* είναι σύνθετο του *volo* (magis + volo), όπως και το
   *nolo* (ne + volo): **velle**, **nolle**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. «cum ad eum magnum pondus auri attulissent, ut eo uterētur»: να αναγνωριστεί η τελική πρόταση, να γραφτεί με κύριο ρήμα το afferunt, και να μετατραπεί σε τελική αναφορική.

1. **Αναγνώριση.** Δευτερεύουσα επιρρηματική τελική, εισάγεται με τον τελικό
   σύνδεσμο *ut* (καταφατική). Υποτακτική παρατατικού, γιατί εξαρτάται από το
   *attulissent*, ιστορικό χρόνο. Επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού στο
   *attulissent*.
2. **Με αρκτικό χρόνο.** Αν οι πρέσβεις φέρνουν (*afferunt*), η τελική παίρνει
   υποτακτική ενεστώτα: **aurum afferunt, ut eo utātur**.
3. **Τελική αναφορική.** Η αναφορική αντωνυμία μπαίνει στην πτώση που θέλει το
   *utor*, δηλαδή σε αφαιρετική: **aurum attulērunt, quo uterētur**. Εδώ το
   *quo* είναι αφαιρετική του *qui*, όχι ο τελικός σύνδεσμος quo.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Τελική ή συμπερασματική;** Και οι δύο έχουν ut και υποτακτική. Η αρνητική
>   τελική έχει **nē**, η αρνητική συμπερασματική **ut non** (μάθημα XXXVII).
>   Και αν πριν υπάρχει *tam, ita, tantus, talis*, η πρόταση είναι
>   συμπερασματική.
> - **Το quo δεν είναι πάντα τελικός σύνδεσμος.** Είναι τελικός μόνο με
>   συγκριτικό (*quo facilius*). Αλλού είναι συνήθως αφαιρετική της αναφορικής
>   αντωνυμίας.
> - **Όχι παρακείμενος στην τελική.** Ούτε μετά από ιστορικό χρόνο: μόνο
>   υποτακτική ενεστώτα ή παρατατικού.
> - **spectandum: όχι «πρέπει να».** Γερουνδιακό χωρίς sum, μετά από ρήμα
>   προσφοράς, δηλώνει σκοπό.

> **Θυμήσου**
>
> - Τελικές: **ut** (καταφατικές), **nē** (αρνητικές), **quo** (με
>   συγκριτικό). Επιρρηματικοί προσδιορισμοί του σκοπού.
> - Πάντα υποτακτική, μόνο **ενεστώτα** (μετά από αρκτικό) ή **παρατατικού**
>   (μετά από ιστορικό).
> - **nē dicam**: παρενθετική τελική, «για να μην πω».
> - do, trado, praebeo + **γερουνδιακό**: σκοπός (*se spectandum praebuit*).

## Ερωτήσεις

1. Με ποιον σύνδεσμο εισάγεται μια αρνητική τελική πρόταση;
   - ut non
   - nē
   - quo non
   - nisi
2. Γιατί το «quo facilius divitias contemnere posset» εισάγεται με quo και όχι με ut;
   - Γιατί η πρόταση είναι αρνητική
   - Γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο
   - Γιατί ακολουθεί συγκριτικός βαθμός
   - Γιατί είναι τελική αναφορική πρόταση
3. «Legāti aurum attulērunt, ut Curius eo …» Ποιος τύπος συμπληρώνει την τελική;
   - utātur
   - usus esset
   - usus sit
   - uterētur
4. «nē dicam ineptae»: γιατί το dicam είναι υποτακτική ενεστώτα;
   - Γιατί εξαρτάται από το narrāte
   - Γιατί εξαρτάται από το dixit
   - Γιατί δηλώνει το προτερόχρονο στο παρόν
   - Γιατί είναι απαγορευτική
5. «se eis spectandum praebuit»: τι δηλώνει το spectandum;
   - Ότι έπρεπε να τον δουν
   - Τον σκοπό: για να τον δουν
   - Τον τρόπο που τους κοίταζε
   - Τον χρόνο: όταν τον είδαν
6. «ut eo uterētur»: πώς αναγνωρίζεται συντακτικά το eo;
   - Αφαιρετική του μέσου στο uterētur
   - Επίρρημα του τόπου
   - Αντικείμενο του uterētur
   - Αφαιρετική του αιτίου
7. Ποια τελική αναφορική πρόταση αντικαθιστά σωστά το «ut eum corrumperent»;
   - qui eum corrumperent
   - qui eum corruperint
   - quos eum corrumperent
   - qui eum corrumpebant
8. Ποια πρόταση ΔΕΝ είναι τελική;
   - legātos misit, nē bellum gererent
   - aurum attulērunt, ut eo uterētur
   - tam pauper erat, ut nihil haberet
   - eo consilio vēnit, ut pacem peteret

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη γενική ενικού και τη γενική πληθυντικού του acies και του dies.
2. Γράψε την αφαιρετική ενικού και πληθυντικού των λέξεων pondus και locuples.
3. Να συμπληρώσεις τον σύνδεσμο και τον τύπο του possum: «Curius frugalitate utitur, … facilius divitias contemnere ….»
4. Συμπλήρωσε τον σύνδεσμο και τον τύπο του corrumpo, ώστε η τελική να είναι αρνητική: «Curius aurum reiecit, … a Samnitibus ….» (δικό μας παράδειγμα)
5. «Legati Romam venerunt, ut pacem peterent.» (δικό μας παράδειγμα)
   α) Να γράψεις την τελική, αν το κύριο ρήμα γίνει veniunt.
   β) Να αντικαταστήσεις την τελική με σουπίνο.
   γ) Να αντικαταστήσεις την τελική με μετοχή μέλλοντα.
6. «Manius Curius maxima frugalitate utebatur, quo facilius divitias contemnere posset.»
   α) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το frugalitate και το contemnere.
   β) Να γράψεις την τελική με το επίρρημα facile στη θέση του facilius.
   γ) Να γράψεις το ρήμα της κύριας στον ενεστώτα και την τελική όπως αλλάζει.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/attempted-bribe
