# XLIII. Η οργή της μάνας

> Οι ευθείες ερωτήσεις.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/a-mothers-anger

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLIII, τον λόγο της Βετουρίας προς τον γιο της τον Κοριολανό.
- Να ξεχωρίζεις τις ευθείες ερωτήσεις ολικής και μερικής άγνοιας, πραγματικές και ρητορικές, και να αναγνωρίζεις την εισαγωγή και την εκφορά τους.
- Να χρησιμοποιείς σωστά τα ερωτηματικά μόρια -ne, num, nonne και utrum … an στις απλές και τις διμελείς ερωτήσεις.
- Να αναγνωρίζεις τους υποθετικούς λόγους και τους τύπους των αποθετικών του κειμένου (populor, ingredior, patior).

## Το πλαίσιο

Γύρω στο 493 π.Χ. ο αριστοκράτης Γναίος Μάρκιος Κοριολανός εξαγρίωσε τους
πληβείους που λιμοκτονούσαν: τους ζητούσε πλήρη υποταγή στους πατρικίους για
να τους μοιραστεί στάρι. Αυτοεξορίστηκε στους Βόλσκους και γύρισε επικεφαλής
του στρατού τους εναντίον της Ρώμης. Μόνο η μητέρα του, η Βετουρία, κατάφερε
να τον πείσει να αποσυρθεί. Ο Τίτος Λίβιος, ο ιστορικός της εποχής του
Αυγούστου, δίνει στη σκηνή έντονο δραματικό χρώμα: η μάνα δεν παρακαλεί,
κατηγορεί, και ο λόγος της είναι μια σειρά από ερωτήσεις.

## Το κείμενο

> Num ad hostem vēni et captīva in castris tuis sum? In hoc me longa vita et
> infēlix senecta traxit, ut primum exsulem deinde hostem te vidērem? Qui
> potuisti populāri hanc terram, quae te genuit atque aluit? Non tibi
> ingredienti fines patriae ira cecidit? Quamvis infesto et mināci animo
> perveneras, cur, cum in conspectu Rōma fuit, tibi non succurrit: «intra illa
> moenia domus ac penātes mei sunt, mater coniunx līberique»? Ergo ego nisi
> peperissem, Rōma non oppugnarētur; nisi filium habērem, lībera in līberā
> patriā mortua essem. Ego nihil iam pati possum nec diu miserrima futūra sum:
> at contra hos, si pergis, aut immatūra mors aut longa servitus manet.
>
> Τίτος Λίβιος 2, 40, 5–8

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                                                                                     | Μετάφραση                                                                                                                                                                                  |
| ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Num ad hostem vēni et captīva in castris tuis sum?                                                                           | Μήπως ήρθα σε εχθρό και είμαι αιχμάλωτη στο στρατόπεδό σου;                                                                                                                                |
| In hoc me longa vita et infēlix senecta traxit, ut primum exsulem deinde hostem te vidērem?                                  | Σε τέτοιο σημείο με έσυρε η μακριά ζωή και τα δυστυχισμένα γερατειά, ώστε να σε δω πρώτα εξόριστο και έπειτα εχθρό;                                                                        |
| Qui potuisti populāri hanc terram, quae te genuit atque aluit?                                                               | Πώς μπόρεσες να λεηλατήσεις αυτή τη γη, που σε γέννησε και σε ανέθρεψε;                                                                                                                    |
| Non tibi ingredienti fines patriae ira cecidit?                                                                              | Δεν σου πέρασε η οργή, όταν έμπαινες στα σύνορα της πατρίδας;                                                                                                                              |
| Quamvis infesto et mināci animo perveneras,                                                                                  | Αν και είχες φτάσει με εχθρική και απειλητική διάθεση,                                                                                                                                     |
| cur, cum in conspectu Rōma fuit, tibi non succurrit: «intra illa moenia domus ac penātes mei sunt, mater coniunx līberique»? | γιατί, όταν η Ρώμη βρέθηκε μπροστά στα μάτια σου, δεν σου ήρθε στο μυαλό: «μέσα σε εκείνα τα τείχη είναι το σπίτι μου και οι θεοί του σπιτιού μου, η μητέρα, η γυναίκα και τα παιδιά μου»; |
| Ergo ego nisi peperissem, Rōma non oppugnarētur;                                                                             | Επομένως, αν εγώ δεν είχα γεννήσει, η Ρώμη δεν θα πολιορκούνταν·                                                                                                                           |
| nisi filium habērem, lībera in līberā patriā mortua essem.                                                                   | αν δεν είχα γιο, θα είχα πεθάνει ελεύθερη σε ελεύθερη πατρίδα.                                                                                                                             |
| Ego nihil iam pati possum nec diu miserrima futūra sum:                                                                      | Εγώ δεν μπορώ πια να πάθω τίποτα (χειρότερο) ούτε θα είμαι για πολύ πάρα πολύ δυστυχισμένη·                                                                                                |
| at contra hos, si pergis, aut immatūra mors aut longa servitus manet.                                                        | αντίθετα, αυτούς εδώ, αν συνεχίσεις, τους περιμένει ή πρόωρος θάνατος ή μακρόχρονη σκλαβιά.                                                                                                |

Το *hos* είναι η γυναίκα και τα παιδιά του Κοριολανού, που στέκονται δίπλα
στη Βετουρία.

## Λεξιλόγιο

**Ρήματα**

| Ρήμα      | Αρχικοί χρόνοι                               | Σημασία                            |
| --------- | -------------------------------------------- | ---------------------------------- |
| venio     | veni, ventum, venīre, 4                      | έρχομαι                            |
| traho     | traxi, tractum, trahĕre, 3                   | σέρνω                              |
| video     | vidi, visum, vidēre, 2                       | βλέπω                              |
| possum    | potui, posse                                 | μπορώ                              |
| populor   | populatus sum, populāri, 1 (αποθ.)           | λεηλατώ                            |
| gigno     | genui, genitum, gignĕre, 3                   | γεννώ                              |
| alo       | alui, alitum (altum), alĕre, 3               | τρέφω                              |
| ingredior | ingressus sum, ingredi, 3 (αποθ.)            | εισβάλλω, μπαίνω                   |
| cado      | cecidi, casum, cadĕre, 3                     | πέφτω· *ira cecidit* πέρασε η οργή |
| pervenio  | perveni, perventum, pervenīre, 4             | φτάνω                              |
| succurrit | succurrit, succursum, succurrĕre, 3 (+ δοτ.) | μου έρχεται στο μυαλό              |
| pario     | peperi, partum, parĕre, 3                    | γεννώ (παιδί)                      |
| oppugno   | oppugnavi, oppugnatum, oppugnāre, 1          | πολιορκώ                           |
| habeo     | habui, habitum, habēre, 2                    | έχω                                |
| morior    | mortuus sum, mori, 3 (αποθ.)                 | πεθαίνω                            |
| patior    | passus sum, pati, 3 (αποθ.)                  | υπομένω, παθαίνω                   |
| pergo     | perrexi, perrectum, pergĕre, 3               | συνεχίζω                           |
| maneo     | mansi, mansum, manēre, 2                     | περιμένω                           |

**Ονόματα**

| Λέξη               | Γενική, γένος             | Σημασία                |
| ------------------ | ------------------------- | ---------------------- |
| hostis             | hostis, αρσ.              | εχθρός                 |
| captivus, -a, -um  |                           | αιχμάλωτος             |
| infelix            | infelīcis                 | δυστυχισμένος          |
| senecta            | senectae, θηλ.            | γηρατειά               |
| exsul (exul)       | exsulis, αρσ.             | εξόριστος              |
| finis              | finis, αρσ.               | σύνορο (πληθ.: σύνορα) |
| ira                | irae, θηλ.                | οργή                   |
| infestus, -a, -um  |                           | εχθρικός               |
| minax              | minācis                   | απειλητικός            |
| conspectus         | conspectus, αρσ. (δ΄ κλ.) | θέα, όψη               |
| moenia             | moenium, ουδ. πληθ.       | τείχη                  |
| domus              | domus, θηλ. (δ΄ κλ.)      | σπίτι                  |
| penates            | penatium, αρσ. πληθ.      | οι θεοί του σπιτιού    |
| coniunx            | coniugis, αρσ. και θηλ.   | σύζυγος                |
| liberi             | liberōrum, αρσ. πληθ.     | τα παιδιά              |
| immaturus, -a, -um |                           | πρόωρος                |
| servitus           | servitūtis, θηλ.          | σκλαβιά                |

## Γραμματική: τα ερωτηματικά και τα αποθετικά του κειμένου

Οι ερωτηματικές λέξεις που χρειάζεσαι:

| Λέξη                           | Σημασία                       | Είδος ερώτησης  |
| ------------------------------ | ----------------------------- | --------------- |
| *quis, quid*                   | ποιος; τι;                    | μερικής άγνοιας |
| *qui* (επίρρ.)                 | πώς;                          | μερικής άγνοιας |
| *cur, quin*                    | γιατί; γιατί δεν;             | μερικής άγνοιας |
| *ubi, quando, quantus*         | πού; πότε; πόσος;             | μερικής άγνοιας |
| *-ne* (εγκλιτικό)              | άραγε; (απάντηση άγνωστη)     | ολικής, απλή    |
| *num*                          | μήπως; (αναμένεται «όχι»)     | ολικής, απλή    |
| *nonne*                        | μήπως δεν; (αναμένεται «ναι») | ολικής, απλή    |
| *utrum (-ne) … an*, σκέτο *an* | άραγε … ή;                    | ολικής, διμελής |

Τύποι του κειμένου που οι εξετάσεις αγαπούν:

- **populāri**: απαρέμφατο ενεστώτα του αποθετικού *populor*.
- **ingredienti**: δοτική ενικού της μετοχής ενεστώτα του *ingredior*.
- **pati**: απαρέμφατο ενεστώτα του *patior* (γ΄ συζυγία σε *-io*).
- **mortua essem**: α΄ ενικό υποτακτικής υπερσυντελίκου του *morior*.
- **peperissem**: α΄ ενικό υποτακτικής υπερσυντελίκου του *pario*.
- **futūra sum**: οριστική ενεστώτα της **περιφραστικής ενεργητικής
  συζυγίας** (μετοχή μέλλοντα + *sum*): «πρόκειται να είμαι».
- **miserrima**: υπερθετικός του *miser* (*miser, miserior, miserrimus*).

## Συντακτικό: οι ευθείες ερωτήσεις

Οι ευθείες ερωτήσεις είναι **κύριες** προτάσεις: η ερώτηση εκφράζεται απευθείας
από αυτόν που ρωτά, χωρίς εξάρτηση από ρήμα (όταν εξαρτάται, είναι πλάγια,
μάθ. XLIV).

- **Πραγματική** ερώτηση: ο ομιλητής περιμένει απάντηση. **Ρητορική**: δεν
  περιμένει, και ισοδυναμεί με έντονη άρνηση ή κατάφαση.
- **Μερικής άγνοιας**: η ερώτηση αφορά ένα μέρος της πρότασης· εισάγεται με
  ερωτηματική αντωνυμία ή επίρρημα. **Ολικής άγνοιας**: αφορά όλη την πρόταση,
  και η απάντηση είναι «ναι» ή «όχι».
- Οι ολικής άγνοιας είναι **απλές** (*-ne, num, nonne*) ή **διμελείς**
  (*utrum … an*, *-ne … an*, σκέτο *an*· «ή όχι» = *an non*). Μπορούν να
  εισάγονται και **χωρίς μόριο**, όταν θέλουμε έμφαση.
- **Εκφορά**: κανονικά **οριστική**. **Υποτακτική** όταν εκφράζουν απορία
  (απορηματική: *Quid faciam?*) ή δυνατότητα (δυνητική: *Quis hoc dubitet?*).

> **Κλειδί**
>
> Η Βετουρία δεν περιμένει απάντηση σε καμία από τις ερωτήσεις της: όλες είναι
> **ρητορικές**. Το *num* το δείχνει ανοιχτά (μήπως ήρθα σε εχθρό; όχι βέβαια!),
> και οι ερωτήσεις χωρίς μόριο φορτώνουν **έμφαση**. Για να τις αναγνωρίσεις,
> λες τέσσερα πράγματα: **ολικής ή μερικής** άγνοιας, **πραγματική ή ρητορική**,
> **με τι εισάγεται**, **σε ποια έγκλιση** εκφέρεται και γιατί.

### Οι ερωτήσεις του κειμένου

| Ερώτηση                                | Είδος                                             | Εισαγωγή                         | Εκφορά                                              |
| -------------------------------------- | ------------------------------------------------- | -------------------------------- | --------------------------------------------------- |
| *Num ad hostem vēni et captīva … sum?* | ολικής άγνοιας, απλή, ρητορική (αναμένεται «όχι») | *num*                            | οριστική παρακειμένου (*vēni*) και ενεστώτα (*sum*) |
| *In hoc me … traxit, ut … vidērem?*    | ολικής άγνοιας, ρητορική                          | χωρίς μόριο (έμφαση)             | οριστική παρακειμένου                               |
| *Qui potuisti populāri hanc terram…?*  | μερικής άγνοιας, ρητορική                         | ερωτηματικό επίρρημα *qui* (πώς) | οριστική παρακειμένου                               |
| *Non tibi ingredienti … ira cecidit?*  | ολικής άγνοιας, ρητορική                          | χωρίς μόριο (έμφαση)             | οριστική παρακειμένου                               |
| *cur … tibi non succurrit …?*          | μερικής άγνοιας, ρητορική                         | ερωτηματικό επίρρημα *cur*       | οριστική παρακειμένου                               |

Όλες σε οριστική, γιατί είναι απλές ερωτήσεις χωρίς απορία ή δυνατότητα.

### Τα δύσκολα σημεία

- *captīva*: κατηγορούμενο στο υποκείμενο (*ego*) μέσω του *sum*.
- *ut primum exsulem deinde hostem te vidērem*: κατά το βιβλίο
  **συμπερασματική** (*in hoc … ut*: σε τέτοιο σημείο ώστε), *ut* + υποτ.
  παρατατικού, εξάρτηση από *traxit* (ιστορικός χρόνος), σύγχρονο. Το
  *exsulem* και το *hostem* είναι κατηγορούμενα στο αντικείμενο *te*.
- *populāri*: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *potuisti*.
- *quae te genuit atque aluit*: αναφορική προσδιοριστική στο *terram*, με
  οριστική.
- *ingredienti*: επιρρηματική χρονική μετοχή, συνημμένη στο *tibi*.
- *Quamvis infesto et mināci animo perveneras*: εναντιωματική με *quamvis* και
  **οριστική** υπερσυντελίκου. Κανονικά το *quamvis* θέλει υποτακτική· η
  οριστική τονίζει ότι πρόκειται για γεγονός. *infesto et mināci animo*:
  αφαιρετική του τρόπου.
- *cum in conspectu Rōma fuit*: χρονική πρόταση, *cum* + οριστική παρακειμένου
  (καθαρά χρονικός *cum*).
- *nisi peperissem, Rōma non oppugnarētur*: υποθετικός λόγος αντίθετος προς
  την πραγματικότητα, με την υπόθεση στο παρελθόν (υποτ. υπερσυντελίκου) και
  την απόδοση στο παρόν (υποτ. παρατατικού).
- *nisi filium habērem, … mortua essem*: πάλι αντίθετο του πραγματικού,
  ανάποδα: υπόθεση στο παρόν, απόδοση στο παρελθόν.
- *lībera*: επιρρηματικό κατηγορούμενο στο υποκείμενο *ego*.
- *si pergis, … manet*: ανοικτή υπόθεση, οριστική ενεστώτα και στα δύο μέλη.
- *hos*: αντικείμενο του *manet*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ερώτηση για τη Ρώμη*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ολικής ή μερικής άγνοιας;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: την αφαιρετική ενικού του «infēlix senecta»· τη γενική πληθυντικού του «moenia»· το απαρέμφατο παρακειμένου του «populāri»· το γ΄ ενικό υποτακτικής παρατατικού του «pati possum».

1. *infēlix senecta* → **infelici senecta**. Το *infelix* είναι τριτόκλιτο
   επίθετο μιας κατάληξης και, όπως τα επίθετα της γ΄ κλίσης, έχει αφαιρετική
   ενικού σε *-i*, όχι σε *-e*.
2. *moenia* → **moenium**. Ουδέτερο της γ΄ κλίσης που έχει μόνο πληθυντικό, με
   γενική σε *-ium*.
3. *populāri* → **populatum, -am, -um esse**. Τα αποθετικά σχηματίζουν τον
   παρακείμενο από τη μετοχή παρακειμένου και το *esse*.
4. *pati possum* → **pati posset**. Μόνο το *possum* κλίνεται: υποτακτική
   παρατατικού *possem, posses, posset*.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. «Num ad hostem vēni et captīva in castris tuis sum?»: να αναγνωρίσετε την ερώτηση και να τη μετατρέψετε ώστε να αναμένεται καταφατική απάντηση.

1. **Αναγνώριση.** Ευθεία ερώτηση **ολικής άγνοιας**, απλή, **ρητορική**.
   Εισάγεται με το ερωτηματικό μόριο *num*, γιατί η Βετουρία περιμένει (και
   θέλει) αρνητική απάντηση. Εκφέρεται με οριστική (*vēni* παρακειμένου, *sum*
   ενεστώτα), γιατί είναι απλή ερώτηση χωρίς απορία ή δυνατότητα.
2. **Μετατροπή.** Για καταφατική απάντηση, το *num* γίνεται **nonne**. Η εκφορά
   δεν αλλάζει.
3. **Nonne ad hostem vēni et captīva in castris tuis sum?** Δεν ήρθα, λοιπόν, σε
   εχθρό και δεν είμαι αιχμάλωτη στο στρατόπεδό σου; (Και βέβαια!)

> **Πρόσεχε**
>
> - Το *num* στην **ευθεία** ερώτηση σημαίνει «μήπως;» και περιμένει «όχι»· στην
>   **πλάγια** σημαίνει απλώς «αν» (μάθ. XLIV). Μην τα μπερδεύεις.
> - Το *qui* του κειμένου είναι **ερωτηματικό επίρρημα** (πώς;), όχι αναφορική
>   αντωνυμία· αμέσως μετά, το *quae te genuit* είναι αναφορική.
> - Το *Non tibi … ira cecidit?* **δεν** έχει ερωτηματικό μόριο: το *non* είναι
>   απλή άρνηση. Στην αναγνώριση γράφεις «χωρίς ερωτηματικό μόριο, για έμφαση».
> - Ευθεία ερώτηση σημαίνει **κύρια** πρόταση· δεν της βρίσκεις εξάρτηση ούτε
>   ακολουθία χρόνων.

> **Θυμήσου**
>
> - Μερικής άγνοιας: *quis, qui, cur, ubi, quando, quin* κτλ.
> - Ολικής, απλές: *-ne* (άγνωστη απάντηση), *num* («όχι»), *nonne* («ναι»)·
>   διμελείς: *utrum … an*, «ή όχι» = *an non*.
> - Χωρίς μόριο: για έμφαση.
> - Οριστική κανονικά· υποτακτική απορηματική ή δυνητική.

## Ερωτήσεις

1. Τι απάντηση περιμένει η Βετουρία στο «Num ad hostem vēni…?»;
   - Καταφατική, γιατί το num σημαίνει «μήπως δεν»
   - Αρνητική, γιατί το num περιμένει «όχι»
   - Καμία συγκεκριμένη, όπως με το -ne
   - Ένα από δύο, γιατί η ερώτηση είναι διμελής
2. Τι είναι το «Qui» στο «Qui potuisti populāri hanc terram…?»;
   - Αναφορική αντωνυμία, υποκείμενο
   - Ερωτηματική αντωνυμία, ποιος
   - Ερωτηματικό επίρρημα, πώς
   - Αιτιολογικός σύνδεσμος, επειδή
3. Γιατί η ερώτηση «Non tibi ingredienti fines patriae ira cecidit?» δεν έχει ερωτηματικό μόριο;
   - Για να δοθεί έμφαση
   - Γιατί το non είναι ερωτηματικό μόριο
   - Γιατί είναι πλάγια ερώτηση
   - Γιατί είναι μερικής άγνοιας
4. Σε ποια από τις παρακάτω ευθείες ερωτήσεις η υποτακτική είναι απορηματική;
   - Quis hoc dubitet?
   - Cur tibi non succurrit?
   - Qui potuisti?
   - Quid faciam?
5. Ποιο είδος υποθετικού λόγου είναι το «nisi peperissem, Rōma non oppugnarētur»;
   - Ανοικτή υπόθεση για το παρελθόν
   - Δυνατή ή πιθανή υπόθεση
   - Αντίθετη προς την πραγματικότητα
   - Παραχωρητική πρόταση
6. Τι είναι ο τύπος «futūra sum»;
   - Οριστική μέλλοντα του sum
   - Περιφραστική ενεργητική συζυγία, οριστική ενεστώτα
   - Οριστική παρακειμένου παθητικής φωνής
   - Περιφραστική παθητική συζυγία
7. Ποια είναι σωστή διμελής ευθεία ερώτηση για «Η ζωή μου είναι ευτυχισμένη ή δυστυχισμένη;»;
   - Utrum mea vita felix est an infēlix?
   - Num mea vita felix est an infēlix?
   - Utrum mea vita felix sit an infēlix?
   - Nonne mea vita felix est aut infēlix?
8. Τι είναι συντακτικά το «ingredienti» στο «Non tibi ingredienti fines patriae ira cecidit?»;
   - Αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο ira
   - Χρονική μετοχή, συνημμένη στο tibi
   - Επιθετική μετοχή, προσδιορισμός στο fines
   - Κατηγορηματική μετοχή, στο cecidit

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη γενική ενικού και την αιτιατική πληθυντικού του «coniunx» και του «servitus».
2. Γράψε το απαρέμφατο ενεστώτα και τη μετοχή ενεστώτα των αποθετικών patior και populor.
3. Να μετατρέψεις την πρόταση «Vita nostra brevis est» σε ευθεία ερώτηση που περιμένει καταφατική απάντηση.
4. Ξαναγράψε την ερώτηση «Num ad hostem vēni?» με το εγκλιτικό -ne, ώστε η απάντηση να μένει άγνωστη.
5. «Illa mater Pauli est. Illa soror Pauli est.»
   α) Να ενώσεις τις δύο προτάσεις σε διμελή ευθεία ερώτηση με «utrum … an».
   β) Να γράψεις την ίδια ερώτηση με το εγκλιτικό «-ne».
   γ) Πώς θα έλεγες στα λατινικά «Είναι η μητέρα του Παύλου ή όχι;»;
6. «Qui potuisti populāri hanc terram, quae te genuit atque aluit? Non tibi ingredienti fines patriae ira cecidit?»
   α) Να γράψεις το «genuit» και το «cecidit» στο ίδιο πρόσωπο της υποτακτικής υπερσυντελίκου.
   β) Να αναγνωρίσεις την πρώτη ερώτηση (είδος, εισαγωγή, εκφορά).
   γ) Να αναλύσεις τη μετοχή «ingredienti» σε δευτερεύουσα πρόταση με «cum».
   δ) Ποια είναι η συντακτική θέση του «populāri»;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/a-mothers-anger
