# XXIV. Το πάθημα ενός ψεύτη

> Υποτακτική παρακειμένου και υπερσυντελίκου, ο ιστορικός cum και οι προτάσεις του quod.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/a-liar-caught

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXIV, το ανέκδοτο του Νασικά και του Έννιου.
- Να σχηματίζεις την υποτακτική του παρακειμένου και του υπερσυντελίκου, ενεργητική και παθητική.
- Να ξεχωρίζεις τον ιστορικό cum από τον χρονικό cum με οριστική.
- Να εφαρμόζεις ολόκληρη την ακολουθία των χρόνων και να αναγνωρίζεις τις ουσιαστικές προτάσεις του quod μετά από ρήματα ψυχικού πάθους.

## Το πλαίσιο

Ο Κικέρων στο έργο του *De oratore* (Για τον ρήτορα, 55 π.Χ.) γράφει για την
τέχνη του λόγου, και σε ένα σημείο μιλάει για το χιούμορ που πρέπει να έχει ο
ρήτορας. Ως παράδειγμα λέει ένα έξυπνο ανέκδοτο: ο νομομαθής Πόπλιος Κορνήλιος
Σκιπίων Νασικάς πήγε να βρει τον ποιητή Έννιο (239–169 π.Χ.), και η υπηρέτρια
του είπε ότι ο κύριός της έλειπε. Λίγες μέρες μετά ο Νασικάς του το ανταπέδωσε.
Η αφήγηση είναι γεμάτη ιστορικούς *cum* και πλάγιες ερωτήσεις, και γι' αυτό
εδώ ολοκληρώνεται η **ακολουθία των χρόνων**.

## Το κείμενο

> Cum P. Cornēlius Nasīca ad Ennium poētam **venisset** eique ab ostio
> quaerenti Ennium ancilla **dixisset** eum domi non esse, Nasīca sensit illam
> domini iussu id dixisse et illum intus esse. Accipe nunc quid postea Nasīca
> **fecerit**. Paucis post diēbus cum Ennius ad Nasīcam **venisset** et eum a
> ianuā **quaereret**, exclamāvit Nasīca se domi non esse, etsi domi erat. Tum
> Ennius indignātus quod Nasīca tam aperte mentiebātur: «Quid?» inquit «Ego non
> cognosco vocem tuam?» Visne scīre quid Nasīca **responderit**? «Homo es
> impudens. Ego cum te **quaererem**, ancillae tuae credidi te domi non esse;
> tu mihi ipsi non credis?»
>
> Κικέρων, *De oratore* 2.276

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α.

| Λατινικά                                                                                                | Μετάφραση                                                                                                           |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Cum P. Cornēlius Nasīca ad Ennium poētam venisset                                                       | Όταν ο Πόπλιος Κορνήλιος Νασικάς ήρθε στον ποιητή Έννιο                                                             |
| eique ab ostio quaerenti Ennium ancilla dixisset eum domi non esse,                                     | και, ενώ ζητούσε τον Έννιο από την πόρτα, η υπηρέτρια του είπε ότι αυτός δεν ήταν στο σπίτι,                        |
| Nasīca sensit illam domini iussu id dixisse et illum intus esse.                                        | ο Νασικάς κατάλαβε ότι εκείνη το είχε πει με διαταγή του κυρίου της και ότι εκείνος ήταν μέσα.                      |
| Accipe nunc quid postea Nasīca fecerit.                                                                 | Μάθε τώρα τι έκανε ύστερα ο Νασικάς.                                                                                |
| Paucis post diēbus cum Ennius ad Nasīcam venisset et eum a ianuā quaereret,                             | Λίγες μέρες αργότερα, όταν ο Έννιος ήρθε στον Νασικά και τον ζητούσε από την πόρτα,                                 |
| exclamāvit Nasīca se domi non esse, etsi domi erat.                                                     | ο Νασικάς φώναξε ότι δεν ήταν στο σπίτι, αν και ήταν στο σπίτι.                                                     |
| Tum Ennius indignātus quod Nasīca tam aperte mentiebātur: «Quid?» inquit «Ego non cognosco vocem tuam?» | Τότε ο Έννιος, αγανακτισμένος που ο Νασικάς έλεγε ψέματα τόσο φανερά, «Τι;» είπε, «εγώ δεν αναγνωρίζω τη φωνή σου;» |
| Visne scīre quid Nasīca responderit?                                                                    | Θέλεις να μάθεις τι απάντησε ο Νασικάς;                                                                             |
| «Homo es impudens.                                                                                      | «Είσαι αναιδής άνθρωπος.                                                                                            |
| Ego cum te quaererem, ancillae tuae credidi te domi non esse;                                           | Εγώ, όταν σε ζητούσα, πίστεψα την υπηρέτριά σου ότι δεν ήσουν στο σπίτι·                                            |
| tu mihi ipsi non credis?»                                                                               | εσύ δεν πιστεύεις εμένα τον ίδιο;»                                                                                  |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                          | Σημασία                                               |
| --------------------------------------------- | ----------------------------------------------------- |
| venio, vēni, ventum, venīre, 4                | έρχομαι                                               |
| poēta, -ae (αρσ.)                             | ποιητής                                               |
| ostium, -ii (ουδ.)                            | πόρτα· *ab ostio*: από την πόρτα                      |
| quaero, quaesīvi, quaesītum, quaerĕre, 3      | ζητώ, ψάχνω                                           |
| ancilla, -ae (θηλ.)                           | υπηρέτρια                                             |
| dico, dixi, dictum, dicĕre, 3                 | λέω                                                   |
| domi                                          | στο σπίτι                                             |
| sentio, sensi, sensum, sentīre, 4             | καταλαβαίνω                                           |
| dominus, -i (αρσ.)                            | κύριος, αφεντικό                                      |
| iussu (αφαιρ.)                                | με διαταγή· *domini iussu*: με διαταγή του κυρίου της |
| intus (επίρρ.)                                | μέσα                                                  |
| accipio, accēpi, acceptum, accipĕre, 3        | (εδώ) μαθαίνω                                         |
| facio, fēci, factum, facĕre, 3                | κάνω                                                  |
| ianua, -ae (θηλ.)                             | πόρτα                                                 |
| exclāmo, exclamāvi, exclamātum, exclamāre, 1  | φωνάζω                                                |
| etsi (σύνδ.)                                  | αν και                                                |
| indignor, indignātus sum, indignāri, αποθ. 1  | αγανακτώ                                              |
| aperte (επίρρ.)                               | φανερά                                                |
| mentior, mentītus sum, mentīri, αποθ. 4       | λέω ψέματα                                            |
| inquit                                        | λέει, είπε                                            |
| cognosco, cognōvi, cognitum, cognoscĕre, 3    | γνωρίζω, αναγνωρίζω                                   |
| vox, vocis (θηλ.)                             | φωνή                                                  |
| volo, volui, velle                            | θέλω· *vis*: θέλεις· *-ne*: ερωτηματικό μόριο         |
| scio, scīvi, scītum, scīre, 4                 | ξέρω, μαθαίνω                                         |
| respondeo, respondi, responsum, respondēre, 2 | απαντώ                                                |
| impudens, -ntis                               | αναιδής                                               |
| credo, credidi, creditum, credĕre, 3 (+ δοτ.) | πιστεύω                                               |

## Γραμματική: η υποτακτική του παρακειμένου και του υπερσυντελίκου

### Ενεργητική φωνή

- **Υποτακτική παρακειμένου** = θέμα του παρακειμένου + **-eri-** + βασικές
  καταλήξεις: *amāv-eri-m*, *delēv-eri-m*, *lēg-eri-m*, *audīv-eri-m*,
  *fu-eri-m*. Εκτός από το α΄ ενικό (*-erim*), η κλίση συμπίπτει με την
  οριστική του **συντελεσμένου μέλλοντα** (*amāvero, amāveris, amāverit…*).
- **Υποτακτική υπερσυντελίκου** = θέμα του παρακειμένου + **-issē-** + βασικές
  καταλήξεις. Πρακτικά: **απαρέμφατο παρακειμένου + καταλήξεις**: *amāvisse-m*,
  *lēgisse-m*, *fuisse-m*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Υποτακτική ενεργητικού παρακειμένου*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Υποτακτική ενεργητικού υπερσυντελίκου*

### Παθητική φωνή

Και οι δύο σχηματίζονται **περιφραστικά**, με τη μετοχή του παθητικού
παρακειμένου, που συμφωνεί με το υποκείμενο, και την υποτακτική του *sum*:

|          | Παρακείμενος         | Υπερσυντέλικος         |
| -------- | -------------------- | ---------------------- |
| α΄ ενικ. | amātus, -a, -um sim  | amātus, -a, -um essem  |
| β΄ ενικ. | amātus, -a, -um sīs  | amātus, -a, -um essēs  |
| γ΄ ενικ. | amātus, -a, -um sit  | amātus, -a, -um esset  |
| α΄ πληθ. | amāti, -ae, -a sīmus | amāti, -ae, -a essēmus |
| β΄ πληθ. | amāti, -ae, -a sītis | amāti, -ae, -a essētis |
| γ΄ πληθ. | amāti, -ae, -a sint  | amāti, -ae, -a essent  |

Τα αποθετικά κάνουν το ίδιο με ενεργητική σημασία: *mentior* → *mentītus sim*,
*mentītus essem*.

## Συντακτικό

### Η ακολουθία των χρόνων, ολόκληρη

| Ρήμα εξάρτησης       | Σύγχρονο          | Προτερόχρονο         | Υστερόχρονο   |
| -------------------- | ----------------- | -------------------- | ------------- |
| **αρκτικός** χρόνος  | υποτ. ενεστώτα    | υποτ. παρακειμένου   | *-urus sim*   |
| **ιστορικός** χρόνος | υποτ. παρατατικού | υποτ. υπερσυντελίκου | *-urus essem* |

**Αρκτικοί** είναι ο ενεστώτας, ο παρακείμενος με σημασία ενεστώτα (*audīvi* =
άκουσα και ξέρω), ο μέλλοντας και ο συντελεσμένος μέλλοντας της οριστικής, και η
**προστακτική** ενεστώτα και μέλλοντα. **Ιστορικοί** είναι ο παρατατικός, ο
υπερσυντέλικος και ο παρακείμενος με σημασία αορίστου.

Στο κείμενο:

- *Accipe ... quid Nasīca **fecerit***: το *accipe* είναι προστακτική, άρα
  αρκτικός χρόνος· η πράξη έγινε πριν, άρα υποτακτική **παρακειμένου**.
- *Visne scīre quid Nasīca **responderit***: ρήμα εξάρτησης το *scīre*, που
  ακολουθεί τον ενεστώτα *vis*, αρκτικό χρόνο· προτερόχρονο, άρα υποτακτική
  **παρακειμένου**.

### Ιστορικός cum και χρονικός cum

Για αφηγήσεις του παρελθόντος τα λατινικά χρησιμοποιούν πολύ συχνά το *cum* με
**υποτακτική παρατατικού** (σύγχρονο) ή **υπερσυντελίκου** (προτερόχρονο). Αυτός
είναι ο **ιστορικός** ή **διηγηματικός** *cum*, και μεταφράζεται «όταν». Δεν έχει
αντίστοιχο στα αρχαία ελληνικά.

Ο **χρονικός** *cum* με **οριστική** απλώς λέει πότε έγινε κάτι: *cum vēnit* =
όταν ήρθε. Ο ιστορικός *cum* δένει τη δευτερεύουσα με την κύρια σαν αιτία με
αποτέλεσμα: *cum venisset* = όταν ήρθε, και επειδή ήρθε.

| Πρόταση                         | Χρόνος         | Σχέση με την κύρια            |
| ------------------------------- | -------------- | ----------------------------- |
| *Cum ... venisset ... dixisset* | υπερσυντέλικος | προτερόχρονο στο *sensit*     |
| *cum Ennius ... venisset*       | υπερσυντέλικος | προτερόχρονο στο *exclamāvit* |
| *et eum a ianuā quaereret*      | παρατατικός    | σύγχρονο στο *exclamāvit*     |
| *cum te quaererem*              | παρατατικός    | σύγχρονο στο *credidi*        |

### Οι προτάσεις του quod

Μετά από ρήματα και εκφράσεις που δηλώνουν **ψυχικό πάθος** (*gaudeo*,
*queror*, *indignor* κ.ά.) μπαίνει **ουσιαστική** πρόταση με το *quod*, που
εκφέρεται με **οριστική** και λέει την αιτία του συναισθήματος: *gaudeo quod
urbs servāta est*. Στο κείμενο: *indignātus quod Nasīca tam aperte
mentiebātur*, ουσιαστική πρόταση, **αντικείμενο** της μετοχής *indignātus*.

> **Κλειδί**
>
> **Υποτακτική παρακειμένου**: θέμα παρακειμένου + *-eri-* (*amāverim*).
> **Υποτακτική υπερσυντελίκου**: απαρέμφατο παρακειμένου + καταλήξεις
> (*amāvissem*). Παθητική: *amātus sim*, *amātus essem*.
>
> **Αρκτικός** χρόνος → ενεστώτας / παρακείμενος / *-urus sim*.
> **Ιστορικός** χρόνος → παρατατικός / υπερσυντέλικος / *-urus essem*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την απάντηση του Νασικά*

### Άλλα σημεία του κειμένου

- *eique ... quaerenti*: το *ei* (= *Nasīcae*) είναι **έμμεσο αντικείμενο** του
  *dixisset*· το *quaerenti* είναι **χρονική** μετοχή, συνημμένη στο *ei*.
- *eum domi non esse*: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *dixisset*.
- *illam ... dixisse*, *illum intus esse*: ειδικά απαρέμφατα, αντικείμενα του
  *sensit*. Το *dixisse* (παρακειμένου) δηλώνει το προτερόχρονο.
- *domini iussu*: το *iussu* είναι αφαιρετική της **αιτίας**· το *domini*
  γενική υποκειμενική.
- *Paucis post diēbus*: «λίγες μέρες αργότερα»· το *paucis diēbus* είναι
  αφαιρετική του **μέτρου** (της διαφοράς) στο επίρρημα *post*.
- *se domi non esse*: το *se* είναι υποκείμενο του απαρεμφάτου, αν και
  πρόκειται για τον ίδιο τον Νασικά. Στα λατινικά το υποκείμενο του ειδικού
  απαρεμφάτου γράφεται πάντα σε αιτιατική, και στην ταυτοπροσωπία είναι το
  *se*.
- *etsi domi erat*: δευτερεύουσα **εναντιωματική** με οριστική.
- *indignātus*: **αιτιολογική** μετοχή, συνημμένη στο *Ennius*.
- *Homo*: **κατηγορούμενο** στο εννοούμενο υποκείμενο *tu*· *impudens*:
  επιθετικός προσδιορισμός στο *homo*.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) το β΄ πληθυντικό της υποτακτικής παρακειμένου και υπερσυντελίκου του «fecerit»· β) το ίδιο πρόσωπο της υποτακτικής παρακειμένου του «venisset»· γ) τον ίδιο τύπο της παθητικής φωνής του «dixisset»· δ) το ίδιο πρόσωπο της υποτακτικής παρακειμένου του «mentiebātur».

1. **α)** Θέμα του παρακειμένου *fēc-* (*facio, fēci, factum, facĕre*):
   **fēceritis**, **fēcissētis**.
2. **β)** Το *venisset* είναι γ΄ ενικό υποτακτικής υπερσυντελίκου του *venio,
   vēni*. Υποτακτική παρακειμένου: **vēnerit**.
3. **γ)** Περιφραστικά, με τη μετοχή *dictus* και την υποτακτική παρατατικού του
   *sum*: **dictus, -a, -um esset**.
4. **δ)** Το *mentior* είναι αποθετικό (*mentītus sum*): γ΄ ενικό υποτακτικής
   παρακειμένου **mentītus, -a, -um sit**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε τις προτάσεις «quid postea Nasīca fecerit» και «cum te quaererem» και να δικαιολογήσετε την έγκλιση και τον χρόνο τους.

1. **quid postea Nasīca fecerit**: δευτερεύουσα **πλάγια ερωτηματική** μερικής
   αγνοίας, αντικείμενο του *accipe*. Εκφέρεται με **υποτακτική**, όπως κάθε
   πλάγια ερώτηση. Είναι υποτακτική **παρακειμένου**: εξαρτάται από την
   προστακτική *accipe*, που είναι αρκτικός χρόνος, και δηλώνει το
   **προτερόχρονο** (ο Νασικάς ενήργησε πριν από τη στιγμή της αφήγησης).
2. **cum te quaererem**: δευτερεύουσα **χρονική**, επιρρηματικός προσδιορισμός του
   χρόνου στο *credidi*. Εισάγεται με τον **ιστορικό cum**, γι' αυτό
   **υποτακτική**. Είναι υποτακτική **παρατατικού**: εξαρτάται από το *credidi*,
   παρακείμενο με σημασία αορίστου (ιστορικός χρόνος), και δηλώνει το
   **σύγχρονο**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Υποτακτική παρακειμένου ή συντελεσμένος μέλλοντας;** Το *fecerit* μπορεί
>   να είναι και τα δύο. Μέσα σε πλάγια ερώτηση είναι υποτακτική· σε υποθετική ή
>   χρονική πρόταση για το μέλλον είναι οριστική συντελεσμένου μέλλοντα.
> - **Η προστακτική είναι αρκτικός χρόνος.** Το *Accipe ... quid fecerit* έχει
>   παρακείμενο, όχι υπερσυντέλικο, αν και η ιστορία είναι παλιά.
> - **Ο παρακείμενος έχει δύο πρόσωπα.** Με σημασία αορίστου (*credidi* =
>   πίστεψα) είναι ιστορικός· με σημασία ενεστώτα είναι αρκτικός.
> - **Το quod μετά το indignor** εισάγει ουσιαστική πρόταση με οριστική. Μην τη
>   χαρακτηρίσεις αιτιολογική επιρρηματική.
> - **Ιστορικός cum** μόνο με υποτακτική παρατατικού ή υπερσυντελίκου, και μόνο
>   για το παρελθόν.

> **Θυμήσου**
>
> - *-erim* (παρακείμενος), *-issem* (υπερσυντέλικος)· παθητικά *-tus sim*,
>   *-tus essem*.
> - Αρκτικός: ενεστώτας / παρακείμενος / *-urus sim*. Ιστορικός: παρατατικός /
>   υπερσυντέλικος / *-urus essem*.
> - Ιστορικός cum: υποτακτική παρατατικού ή υπερσυντελίκου, «όταν».
> - *quod* μετά από ρήμα ψυχικού πάθους: ουσιαστική, οριστική.

## Ερωτήσεις

1. Πώς αναγνωρίζεται ο τύπος «venisset»;
   - γ΄ ενικό υποτακτικής παρακειμένου
   - γ΄ ενικό οριστικής υπερσυντελίκου
   - γ΄ ενικό υποτακτικής παρατατικού
   - γ΄ ενικό υποτακτικής υπερσυντελίκου
2. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό της υποτακτικής παρακειμένου του sum;
   - fuerint
   - fuērunt
   - fuissent
   - essent
3. Γιατί το «responderit» στο «Visne scīre quid Nasīca responderit?» είναι υποτακτική παρακειμένου;
   - Ιστορικός χρόνος εξάρτησης, σύγχρονο
   - Αρκτικός χρόνος εξάρτησης, σύγχρονο
   - Αρκτικός χρόνος εξάρτησης, προτερόχρονο
   - Ιστορικός χρόνος εξάρτησης, προτερόχρονο
4. Με ποια έγκλιση και ποιους χρόνους εκφέρεται ο ιστορικός cum;
   - Οριστική παρατατικού ή υπερσυντελίκου
   - Υποτακτική παρατατικού ή υπερσυντελίκου
   - Υποτακτική ενεστώτα ή παρακειμένου
   - Οποιαδήποτε έγκλιση, όπως στα ελληνικά
5. Τι πρόταση είναι το «quod Nasīca tam aperte mentiebātur»;
   - Ουσιαστική, αντικείμενο του indignātus
   - Αναφορική, προσδιορισμός στο Nasīca
   - Ειδική, αντικείμενο του inquit
   - Πλάγια ερωτηματική, με οριστική
6. Ποιο είναι το γ΄ ενικό της υποτακτικής παθητικού υπερσυντελίκου του quaero, στο θηλυκό;
   - quaesīta sit
   - quaererētur
   - quaesīvisset
   - quaesīta esset
7. Στο «exclamāvit Nasīca se domi non esse», τι είναι το se;
   - Αντικείμενο του exclamāvit
   - Υποκείμενο του esse
   - Κατηγορούμενο του Nasīca
   - Ποιητικό αίτιο του esse
8. Πώς αποδίδεται το «Paucis post diēbus»;
   - Πριν από λίγες μέρες
   - Για λίγες μέρες ακόμα
   - Λίγες μέρες αργότερα
   - Μέσα σε λίγες μέρες

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις το α΄ ενικό της υποτακτικής ενεργητικού παρακειμένου και υπερσυντελίκου του sentio (sensi, sensum, sentīre).
2. Γράψε το γ΄ ενικό της υποτακτικής παθητικού παρακειμένου και υπερσυντελίκου του facio, με υποκείμενο ουδέτερο.
3. Να γράψεις το γ΄ πληθυντικό της υποτακτικής παρακειμένου του dico, στην ενεργητική και στην παθητική φωνή.
4. Βάλε στην υποτακτική υπερσυντελίκου, στο ίδιο πρόσωπο και αριθμό, τους τύπους cognosco και credis του κειμένου.
5. «Rogat Ennius, quid ancilla dicat.» (δικό μας παράδειγμα)
   α) Με ρήμα εξάρτησης το Rogat, να δηλώσεις το προτερόχρονο.
   β) Να αλλάξεις το Rogat σε Rogāvit (ρώτησε) και να δηλώσεις το προτερόχρονο.
   γ) Με ρήμα εξάρτησης το Rogāvit, να δηλώσεις το υστερόχρονο.
6. «Cum P. Cornēlius Nasīca ad Ennium poētam venisset eique ab ostio quaerenti Ennium ancilla dixisset eum domi non esse, Nasīca sensit illam domini iussu id dixisse.»
   α) Να αναλύσεις τη μετοχή «quaerenti» σε δευτερεύουσα χρονική πρόταση με ιστορικό cum.
   β) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το απαρέμφατο «dixisse» και το υποκείμενό του.
   γ) Να γράψεις το απαρέμφατο μέλλοντα του «dixisse», όπως θα ταίριαζε στο υποκείμενο illam.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/a-liar-caught
