# Τόνος, ειρωνεία, υπονοούμενα

> Όταν ένα κείμενο λέει περισσότερα, ή το αντίθετο, από όσα γράφει.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/language/tone-irony

## Τι θα μάθεις

- Να χαρακτηρίζεις τον τόνο ενός κειμένου (σοβαρός, χιουμοριστικός, ειρωνικός, σαρκαστικός, νοσταλγικός, οργισμένος…) και να τον τεκμηριώνεις.
- Να αναγνωρίζεις την ειρωνεία από τα σημάδια της: ψευδο-έπαινος, υπερβολή, εισαγωγικά, αντίθεση λόγων και γεγονότων.
- Να ξεχωρίζεις ειρωνεία, σαρκασμό και χιούμορ.
- Να διατυπώνεις με σαφήνεια ό,τι ένα κείμενο υπονοεί χωρίς να το γράφει.

## Ο τόνος είναι η φωνή του κειμένου

Δύο κείμενα μπορεί να λένε το ίδιο πράγμα, ότι κόπηκαν τα δέντρα μιας
πλατείας, και να ακούγονται εντελώς διαφορετικά. Το ένα είναι μια ήρεμη
ανακοίνωση. Το άλλο μια οργισμένη καταγγελία. Το τρίτο ένα πικρό αστείο.
Αυτό που αλλάζει είναι ο **τόνος**: η διάθεση με την οποία μιλάει ο
συντάκτης.

| Τόνος                         | Σημάδια που τον προδίδουν                                                 |
| ----------------------------- | ------------------------------------------------------------------------- |
| **σοβαρός, ουδέτερος**        | γ΄ πρόσωπο, κυριολεξία, καθόλου επιφωνήματα ή θαυμαστικά                  |
| **οργισμένος, καταγγελτικός** | έντονο αξιολογικό λεξιλόγιο, θαυμαστικά, ρητορικές ερωτήσεις, επαναλήψεις |
| **νοσταλγικός**               | παρελθοντικοί χρόνοι, εικόνες, «κάποτε», σύγκριση με ένα καλύτερο χθες    |
| **χιουμοριστικός**            | απρόσμενες συγκρίσεις, υπερβολή που διασκεδάζει, παιχνίδι λέξεων          |
| **ειρωνικός**                 | λέει το αντίθετο από αυτό που εννοεί· ψευδο-έπαινος, εισαγωγικά           |
| **σαρκαστικός**               | ειρωνεία πικρή και επιθετική, που θέλει να πληγώσει ή να γελοιοποιήσει    |

Στο Θέμα Β η ερώτηση μπορεί να ζητά τον τόνο ενός κειμένου ή μιας
παραγράφου, ή να σε βάζει να εξηγήσεις μια ειρωνική φράση. Και εδώ, ο
χαρακτηρισμός χωρίς τεκμήριο δεν φτάνει.

## Η ειρωνεία

**Ειρωνεία** είναι να λες κάτι εννοώντας το αντίθετο, ή κάτι πολύ
διαφορετικό, και να περιμένεις από τον αναγνώστη να το καταλάβει. Δεν είναι
ψέμα: ο ειρωνευόμενος **θέλει** να τον καταλάβεις. Γι' αυτό αφήνει σημάδια.

- **Ψευδο-έπαινος**: «Επιτέλους, μια πλατεία χωρίς σκιά!»
- **Αντίθεση λόγων και γεγονότων**: τα λόγια επαινούν, τα στοιχεία που
  δίνονται δίπλα τα διαψεύδουν.
- **Εισαγωγικά**: η «αναβάθμιση», σε απόσταση από τον συντάκτη.
- **Υπερβολή**: «μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε την έρημο».
- **Ξένο λεξιλόγιο** σε λάθος θέση: επίσημη, διοικητική ή διαφημιστική γλώσσα
  για κάτι μικρό ή κακό.
- **Στίξη**: θαυμαστικό ή ερωτηματικό σε παρένθεση, «(!)», «(;)».

> **Κλειδί**
>
> Για να εξηγήσεις μια ειρωνεία, λες **τρία πράγματα**: τι **γράφει** το κείμενο,
> τι **εννοεί** στην πραγματικότητα, και **από πού** το καταλαβαίνεις (το σημάδι).
> Μετά, τι **πετυχαίνει**: συνήθως γελοιοποιεί μια άποψη ή μια απόφαση
> χωρίς να χρειαστεί να την κατηγορήσει ευθέως.

## Ένα κείμενο με ειρωνεία

Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα σαν σατιρική στήλη τοπικής
εφημερίδας.

> **Η πλατεία του μέλλοντος**
>
> (1) Επιτέλους, η πλατεία μας ανακαινίστηκε. Τα τριάντα πλατάνια που μας
> χαλούσαν τη θέα κόπηκαν, και στη θέση τους απλώνονται τώρα τρεις χιλιάδες
> τετραγωνικά από γυαλιστερό γρανίτη. Το καλοκαίρι η θερμοκρασία στο κέντρο
> της ξεπερνά τους πενήντα βαθμούς: μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε από
> κοντά τη ζωή στην έρημο, χωρίς να ταξιδέψουμε.
>
> (2) Οι κάτοικοι, βέβαια, δεν εκτίμησαν αμέσως το έργο. Οι ηλικιωμένοι που
> κάθονταν στα παγκάκια προτιμούν τώρα το σπίτι τους, και οι μητέρες με τα
> καρότσια περνούν απέναντι, στο σκιερό πεζοδρόμιο του φούρνου.
> Μικρότητες. Η πλατεία δεν φτιάχτηκε για να καθόμαστε· φτιάχτηκε για να
> φαίνεται στις φωτογραφίες.
>
> (3) Η δημοτική αρχή υπόσχεται ότι, μόλις ολοκληρωθεί και η Β΄ φάση, θα
> φυτευτούν «δέντρα κατάλληλα για αστικό περιβάλλον». Ανυπομονούμε. Ως τότε,
> θα θαυμάζουμε τον γρανίτη από το παράθυρο.

Πουθενά δεν γράφει «η ανακαίνιση ήταν κακή». Και όμως, κανένας αναγνώστης δεν
το διαβάζει αλλιώς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κυριολεκτικά ή ειρωνικά;*

## Ειρωνεία, σαρκασμός, χιούμορ

Τα τρία μοιάζουν, και η εξέταση δέχεται συνήθως μια τεκμηριωμένη απάντηση
ανάμεσά τους. Η διαφορά είναι στον **στόχο** και στην **ένταση**:

- Το **χιούμορ** θέλει να σε κάνει να χαμογελάσεις. Δεν έχει απαραίτητα θύμα.
- Η **ειρωνεία** λέει το αντίθετο για να ασκήσει κριτική, συχνά ήρεμα.
- Ο **σαρκασμός** είναι ειρωνεία που δαγκώνει: πικρή, επιθετική, με σαφές
  θύμα.

Η «Πλατεία του μέλλοντος» είναι ειρωνική με σαρκαστικές στιγμές: το
«Μικρότητες.» και η τελευταία πρόταση είναι πικρά, όχι απλώς αστεία.

## Υπονοούμενα

Ένα κείμενο λέει πολλά χωρίς να τα γράφει. Τα πιο συνηθισμένα μέσα:

- **Ρητορική ερώτηση**: «Ποιος θα καθίσει σε πλατεία πενήντα βαθμών;» (κανείς).
- **Αποσιωπητικά**: «Υποσχέθηκαν δέντρα… όπως και πέρσι.»
- **Λέξεις που προϋποθέτουν κάτι**: «**Ακόμα και** ο δήμαρχος παραδέχτηκε
  ότι κάνει ζέστη» (άρα ο δήμαρχος είναι ο τελευταίος που θα το
  παραδεχόταν). «Η **νέα** υπόσχεση» (άρα υπήρξε και παλιά, που δεν
  τηρήθηκε).
- **Αυτό που λείπει**: η πλατεία «φτιάχτηκε για να φαίνεται στις
  φωτογραφίες». Ποιανού τις φωτογραφίες; Το κείμενο δεν το λέει· το
  αφήνει σε σένα.

> **Πρόσεχε**
>
> Η ειρωνεία δεν είναι οποιοδήποτε ζωηρό σχήμα λόγου. Μια μεταφορά («η πόλη
> καταπίνει τα ποτάμια της») λέει κάτι **μεταφορικά**, όχι κάτι **αντίθετο**.
> Ρωτάς: αν το διαβάσω κυριολεκτικά, συμφωνεί ή διαφωνεί με όσα ξέρω ότι
> πιστεύει ο συντάκτης; Αν διαφωνεί, είναι ειρωνεία.

> **Θυμήσου**
>
> - Τόνος = η **διάθεση** με την οποία μιλάει ο συντάκτης· τον τεκμηριώνεις με δείκτες.
> - Ειρωνεία = λέω το **αντίθετο**· σημάδια: ψευδο-έπαινος, υπερβολή, εισαγωγικά, αντίθεση με τα γεγονότα.
> - Εξηγείς: τι **γράφει**, τι **εννοεί**, **από πού** φαίνεται, τι **πετυχαίνει**.
> - Σαρκασμός = ειρωνεία πικρή, με θύμα. Χιούμορ = χαμόγελο, όχι απαραίτητα κριτική.
> - Υπονοούμενα: ρητορικές ερωτήσεις, αποσιωπητικά, «ακόμα και», «νέα», ό,τι λείπει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσεις την ειρωνεία στη φράση «μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά τη ζωή στην έρημο, χωρίς να ταξιδέψουμε» (κείμενο «Η πλατεία του μέλλοντος», §1).

1. **Τι γράφει**: η ζέστη της πλατείας παρουσιάζεται σαν προνόμιο, σαν
   ταξιδιωτική εμπειρία. **Τι εννοεί**: η πλατεία είναι αφόρητη και άχρηστη το
   καλοκαίρι.
2. **Από πού φαίνεται**: η φράση ακολουθεί αμέσως τους πενήντα βαθμούς, ένα
   κυριολεκτικό στοιχείο που την διαψεύδει· και χρησιμοποιεί **διαφημιστική
   γλώσσα** («μοναδική ευκαιρία») για κάτι αρνητικό.
3. **Τι πετυχαίνει**: ο συντάκτης γελοιοποιεί την απόφαση να κοπούν τα δέντρα
   χωρίς να χρειαστεί να επιχειρηματολογήσει. Ο αναγνώστης γελάει, και
   γελώντας συμφωνεί.

### Παράδειγμα 2: Ποιος είναι ο τόνος της 2ης παραγράφου του ίδιου κειμένου και πώς δημιουργείται;

1. Ο τόνος είναι **σαρκαστικός**. Η παράγραφος ξεκινά με ήρεμη περιγραφή (οι
   ηλικιωμένοι, οι μητέρες) που κινεί συμπάθεια.
2. Ακολουθεί η μονολεκτική πρόταση **«Μικρότητες.»**: ο συντάκτης μιλάει με τη
   φωνή όσων αδιαφορούν, και η συντομία της κάνει την αδιαφορία σκληρή. Η
   τελευταία πρόταση, με την **αντίθεση** «δεν φτιάχτηκε για να καθόμαστε·
   φτιάχτηκε για να φαίνεται», λέει ευθέως την κατηγορία που ως τότε υπονοούσε:
   το έργο έγινε για την εικόνα, όχι για τους ανθρώπους.

### Παράδειγμα 3: Τι υπονοεί το δικό μας απόσπασμα: «Ακόμα και ο αρμόδιος αντιδήμαρχος παραδέχτηκε χθες ότι η πλατεία “ίσως χρειάζεται λίγη περισσότερη σκιά”.»

1. Το **«Ακόμα και»** προϋποθέτει ότι ο αντιδήμαρχος είναι ο τελευταίος που θα
   το παραδεχόταν: αυτός υπερασπιζόταν το έργο.
2. Τα **εισαγωγικά** παραθέτουν τα λόγια του αυτούσια, για να φανεί πόσο
   μετριάζουν το πρόβλημα: «ίσως», «λίγη». Το υπονοούμενο: αν ακόμα και ο
   υπεύθυνος το δέχεται, το πρόβλημα είναι πολύ μεγαλύτερο από όσο λέει.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η ειρωνεία σε ένα κείμενο γνώμης;
   - Λέω κάτι εννοώντας το αντίθετο, και περιμένω να το καταλάβεις
   - Λέω ψέματα για να παραπλανήσω τον αναγνώστη
   - Χρησιμοποιώ μεταφορές και παρομοιώσεις για να γίνει το κείμενο πιο ζωντανό
   - Γράφω αστεία
2. «Υπέροχα! Τρίτη μέρα χωρίς νερό, και ο δήμος μάς ενημέρωσε με μια ανάρτηση.» Ποιο σημάδι ειρωνείας υπάρχει;
   - Ψευδο-έπαινος που διαψεύδεται από τα γεγονότα
   - Εισαγωγικά
   - Ρητορική ερώτηση προς τον αναγνώστη του κειμένου
   - Αποσιωπητικά που αφήνουν τη φράση στη μέση
3. Ποια είναι η κύρια διαφορά του σαρκασμού από την απλή ειρωνεία;
   - Ο σαρκασμός είναι πιο πικρός και επιθετικός, με σαφές θύμα
   - Ο σαρκασμός λέει τα πράγματα κυριολεκτικά, χωρίς υπονοούμενα
   - Ο σαρκασμός υπάρχει μόνο στον προφορικό λόγο
   - Καμία· είναι συνώνυμα
4. «Ακόμα και οι ίδιοι οι κατασκευαστές παραδέχονται ότι η μπαταρία φθείρεται γρήγορα.» Τι υπονοεί το «ακόμα και»;
   - Ότι οι κατασκευαστές θα ήταν οι τελευταίοι που θα το έλεγαν
   - Ότι οι κατασκευαστές είναι οι μόνοι που το ξέρουν
   - Ότι η μπαταρία είναι τελικά καλής ποιότητας, παρά τις φήμες
   - Τίποτα· είναι απλή χρονική σύνδεση
5. «Κάποτε οι αυλές ήταν γεμάτες φωνές ως το σούρουπο. Οι μανάδες φώναζαν από τα μπαλκόνια, κι εμείς κάναμε πως δεν ακούγαμε.» Ποιος είναι ο τόνος;
   - Οργισμένος, καταγγελτικός
   - Νοσταλγικός
   - Ουδέτερος, ενημερωτικός, σαν δελτίο ειδήσεων
   - Σαρκαστικός
6. Ποια από τις παρακάτω προτάσεις ΔΕΝ είναι ειρωνική;
   - «Η πόλη καταπίνει τα ποτάμια της.»
   - «Συγχαρητήρια στον δήμο για τις λακκούβες της οδού Ερμού.»
   - «Η “προσωρινή” διακοπή κράτησε έναν χρόνο.»
   - «Ανυπομονούμε για τη Β΄ φάση.»
7. Ποια απάντηση εξηγεί πλήρως μια ειρωνική φράση στο Θέμα Β;
   - Τι γράφει, τι εννοεί, από πού φαίνεται και τι πετυχαίνει
   - Ότι είναι ειρωνεία, με ένα θαυμαστικό
   - Μια ξαναγραμμένη, κυριολεκτική εκδοχή της φράσης χωρίς άλλο σχόλιο
   - Τη γνώμη σου για το αν η ειρωνεία είναι πετυχημένη
8. «Η δημοτική αρχή υπόσχεται “δέντρα κατάλληλα για αστικό περιβάλλον”.» Τι πετυχαίνουν τα εισαγωγικά;
   - Παραθέτουν τη διοικητική φράση και ταυτόχρονα κρατούν απόσταση από αυτήν
   - Δείχνουν ότι η φράση είναι επιστημονικός όρος της βοτανικής
   - Τονίζουν ότι ο συντάκτης συμφωνεί πλήρως με την υπόσχεση
   - Τίποτα ιδιαίτερο· μπαίνουν μόνο για ορθογραφικούς λόγους, όπως σε κάθε παράθεμα

## Ασκήσεις

1. Ονόμασε τρία γλωσσικά σημάδια που προδίδουν συχνά ειρωνεία.
2. Γιατί ένας αρθρογράφος μπορεί να προτιμήσει την ειρωνεία από την ευθεία κριτική; Εξήγησε.
3. Δικό μας απόσπασμα: «Η νέα εφαρμογή του δήμου για τα παράπονα των πολιτών λειτουργεί άψογα. Υποβάλλεις το παράπονό σου, παίρνεις αριθμό πρωτοκόλλου, και μετά από τρεις μήνες λαμβάνεις ένα ευγενικό μήνυμα ότι το αίτημά σου “βρίσκεται σε επεξεργασία”. Τόση αποτελεσματικότητα σε κάνει να νοσταλγείς την ουρά στο γκισέ.» Ποιος είναι ο τόνος του αποσπάσματος; Τεκμηρίωσε με δύο δείκτες.
4. Δικό μας απόσπασμα: «Το νέο γήπεδο εγκαινιάστηκε με λόγους, κορδέλες και πυροτεχνήματα. Η ομάδα της πόλης, για την ώρα, προπονείται ακόμα στο χωράφι πίσω από το νεκροταφείο.» Τι υπονοεί ο συντάκτης χωρίς να το γράφει;
5. Η 1η παράγραφος του δικού μας άρθρου «Η πλατεία του μέλλοντος»: «Επιτέλους, η πλατεία μας ανακαινίστηκε. Τα τριάντα πλατάνια που μας χαλούσαν τη θέα κόπηκαν, και στη θέση τους απλώνονται τώρα τρεις χιλιάδες τετραγωνικά από γυαλιστερό γρανίτη. Το καλοκαίρι η θερμοκρασία στο κέντρο της ξεπερνά τους πενήντα βαθμούς: μια μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά τη ζωή στην έρημο, χωρίς να ταξιδέψουμε.» Ξαναγράψ' τη σε σοβαρό, καταγγελτικό τόνο. Ποια εκδοχή πείθει περισσότερο τους αναγνώστες μιας τοπικής εφημερίδας, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/language/tone-irony
