# Τίτλος, εικόνα και παρακείμενα

> Τι προσθέτει ένας τίτλος, μια φωτογραφία, ένα γράφημα δίπλα στο κείμενο.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/language/title-paratext

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις έναν τίτλο: κυριολεκτικός ή μεταφορικός, ονοματικός ή με ρήμα, ερώτηση, λογοπαίγνιο, παραλλαγή γνωστής φράσης.
- Να εξηγείς το επικοινωνιακό αποτέλεσμα ενός τίτλου και με ποια γλωσσικά μέσα επιτυγχάνεται.
- Να συνδέεις μια εικόνα, ένα γράφημα ή μια λεζάντα με το κείμενο που συνοδεύουν: επιβεβαιώνει, συμπληρώνει ή αντιτίθεται.
- Να αξιοποιείς τα παρακειμενικά στοιχεία, πηγή, ημερομηνία, μέσο δημοσίευσης, για να κρίνεις ένα κείμενο.

## Ο τίτλος είναι η πρώτη πρόταση του κειμένου

Πριν διαβάσεις το άρθρο, έχεις ήδη διαβάσει τον τίτλο του. Ο συντάκτης το
ξέρει, και διαλέγει τον τίτλο για να κάνει μία ή περισσότερες από αυτές τις
δουλειές:

- να **πληροφορήσει**: να πει με λίγες λέξεις τι θέμα έχει το κείμενο,
- να **προκαλέσει ενδιαφέρον** ή **περιέργεια**, ώστε να συνεχίσεις,
- να **προϊδεάσει** για τη θέση ή τη στάση του συντάκτη,
- να **συμπυκνώσει** την κεντρική ιδέα σε μια φράση που μένει.

Στο Θέμα Β η ερώτηση έχει συχνά τη μορφή που είχε και στα επίσημα θέματα
του 2025: «Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του τίτλου \[…] και πώς
επιτυγχάνεται;». Δύο σκέλη, λοιπόν: **τι** κάνει ο τίτλος στον αναγνώστη, και
**με ποια μέσα**.

## Τα μέσα ενός τίτλου

| Μέσο                                      | Παράδειγμα (δικά μας)                           | Τι πετυχαίνει συνήθως                                        |
| ----------------------------------------- | ----------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------ |
| **κυριολεκτική, δηλωτική γλώσσα**         | «Οι δημοτικές βιβλιοθήκες ανοιχτές ως τις δέκα» | σαφήνεια, ενημέρωση, αντικειμενικότητα                       |
| **μεταφορά, συνυποδήλωση**                | «Πεζοί δεύτερης κατηγορίας»                     | αξιολογεί, προκαλεί συναίσθημα, προϊδεάζει για στάση         |
| **ερώτηση**                               | «Ποιος φοβάται τη βαρεμάρα;»                    | περιέργεια, εμπλέκει τον αναγνώστη, ανοίγει προβληματισμό    |
| **ονοματική φράση, χωρίς ρήμα**           | «Η σιωπή της αυλής»                             | συντομία, πύκνωση, μένει στη μνήμη                           |
| **ρηματική φράση, πρόταση**               | «Τα παιδιά δεν βαριούνται πια»                  | δηλώνει θέση, σαν συμπέρασμα                                 |
| **λογοπαίγνιο, παραλλαγή γνωστής φράσης** | «Βιβλίο που ανοίγει, παράθυρο που κλείνει»      | πρωτοτυπία, χιούμορ ή ειρωνεία, τραβάει την προσοχή          |
| **σημεία στίξης**                         | «Πρόοδος;» · «Ζέστη. Ξανά.»                     | το ερωτηματικό αμφισβητεί, οι τελείες κόβουν σαν τηλεγράφημα |

Ένας τίτλος συνδυάζει συνήθως περισσότερα από ένα. Το «Πεζοί δεύτερης
κατηγορίας» είναι ονοματική φράση **και** μεταφορά **και** αξιολογεί.

> **Κλειδί**
>
> Επικοινωνιακό αποτέλεσμα = **τι προκαλεί** ο τίτλος στον αναγνώστη
> (περιέργεια, προβληματισμό, συγκίνηση, ενημέρωση) **+ πώς** το προκαλεί (το
> γλωσσικό μέσο) **+ τι σχέση έχει** με το περιεχόμενο του κειμένου. Ένας
> τίτλος κρίνεται πάντα μαζί με το κείμενο που ανοίγει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι κάνει αυτός ο τίτλος;*

## Ό,τι στέκεται γύρω από το κείμενο

**Παρακείμενα** (ή παρακειμενικά στοιχεία) λέμε ό,τι συνοδεύει ένα κείμενο
χωρίς να είναι το κυρίως σώμα του: ο τίτλος και ο υπότιτλος, το όνομα του
συντάκτη, η πηγή και η ημερομηνία, η φωτογραφία με τη λεζάντα της, ένα
γράφημα, ένα πλαίσιο με στοιχεία. Ένα κείμενο που συνδυάζει λόγο με εικόνα ή
γράφημα λέγεται **πολυτροπικό**.

Στα θέματα της εξέτασης, κάτω από κάθε κείμενο υπάρχει η πηγή του. Τη
διαβάζεις: σου λέει **σε ποιον** γράφτηκε (εφημερίδα, ιστολόγιο,
επιστημονικό βιβλίο), **πότε**, και αν το κείμενο είναι
**διασκευασμένο** για τις ανάγκες της εξέτασης. Η ερώτηση για το ύφος ή την
πρόθεση συχνά απαντιέται μισή από εκεί.

Όταν ένα κείμενο έχει εικόνα ή γράφημα, η ερώτηση ζητάει τη **σχέση** τους
με τον λόγο. Τρεις σχέσεις είναι οι συχνότερες:

| Σχέση                      | Τι κάνει η εικόνα                                                           |
| -------------------------- | --------------------------------------------------------------------------- |
| **επιβεβαιώνει, ενισχύει** | δείχνει αυτό που λέει το κείμενο, και του δίνει συναίσθημα ή αξιοπιστία     |
| **συμπληρώνει**            | προσθέτει κάτι που το κείμενο δεν λέει: έναν αριθμό, έναν τόπο, ένα πρόσωπο |
| **αντιτίθεται**            | λέει το αντίθετο από τον λόγο, συνήθως για ειρωνεία (π.χ. σε γελοιογραφία)  |

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα γράφημα δεν είναι απόδειξη μόνο επειδή έχει αριθμούς. Κοιτάζεις
> **την πηγή**, **τι ακριβώς μετριέται**, **ποια χρόνια** και **από πού
> ξεκινάει ο κάθετος άξονας**. Μια μπάρα που ξεκινάει από το 90 κάνει μια
> διαφορά τριών μονάδων να μοιάζει τεράστια.

> **Θυμήσου**
>
> - Ο τίτλος απαντιέται με **αποτέλεσμα + μέσο + σχέση με το περιεχόμενο**.
> - Μέσα: κυριολεξία ή μεταφορά, ερώτηση, ονοματική ή ρηματική φράση,
>   λογοπαίγνιο, στίξη.
> - Παρακείμενα: τίτλος, υπότιτλος, πηγή, ημερομηνία, εικόνα, λεζάντα, γράφημα.
> - Η εικόνα **επιβεβαιώνει**, **συμπληρώνει** ή **αντιτίθεται** στον λόγο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του τίτλου «Πεζοί δεύτερης κατηγορίας» (το κείμενο είναι στην ενότητα «Πρόθεση και στάση του συγγραφέα») και πώς επιτυγχάνεται;

1. **Μέσα.** Ονοματική φράση, χωρίς ρήμα. Η έκφραση «δεύτερης κατηγορίας»
   έχει μεταφορική, **αξιολογική** σημασία: λέγεται για ό,τι θεωρείται
   κατώτερο.
2. **Αποτέλεσμα.** Ο τίτλος **προϊδεάζει** για την επικριτική στάση του
   συντάκτη: οι πεζοί αντιμετωπίζονται σαν πολίτες κατώτερης αξίας από τους
   οδηγούς. Η συντομία του τον κάνει αιχμηρό, και η αδικία που υπονοεί
   **προκαλεί** τον αναγνώστη να συνεχίσει, για να δει γιατί.
3. **Σχέση με το περιεχόμενο.** Ο τίτλος συμπυκνώνει τη 2η παράγραφο: η πόλη
   ρωτάει πρώτα πού θα σταθμεύσουν τα αυτοκίνητα και «μετά, αν περισσέψει
   χώρος», πού θα περπατήσουν οι άνθρωποι.

### Παράδειγμα 2: Ένα δικό μας άρθρο για τη δημοτική βιβλιοθήκη που μένει ανοιχτή ως τις δέκα συνοδεύεται από φωτογραφία: μια αίθουσα γεμάτη μαθητές σκυμμένους σε βιβλία, και ένα ρολόι στον τοίχο που δείχνει 21:45. Τι σχέση έχει η φωτογραφία με το κείμενο;

1. Η φωτογραφία **επιβεβαιώνει** τη θέση του άρθρου ότι το βραδινό ωράριο
   ωφελεί κυρίως τους μαθητές: η αίθουσα είναι γεμάτη.
2. Και **συμπληρώνει** με μια λεπτομέρεια που το κείμενο δεν λέει: το ρολόι. Η
   ώρα 21:45 κάνει ορατό αυτό που ένας αριθμός στο κείμενο θα έλεγε ξερά, ότι η
   αίθουσα είναι γεμάτη ακόμα και στο τέλος του ωραρίου. Η εικόνα λειτουργεί ως
   **τεκμήριο**.

### Παράδειγμα 3: Ένα φανταστικό γράφημα με τίτλο «Εκτινάχθηκε η χρήση ποδηλάτου» δείχνει δύο μπάρες: 92 διαδρομές την ημέρα το 2024 και 97 το 2025. Ο κάθετος άξονας ξεκινάει από το 90. Τι παρατηρείς;

1. Η αύξηση είναι 5 διαδρομές σε 92, δηλαδή περίπου 5%. Επειδή όμως ο άξονας
   ξεκινάει από το 90, η δεύτερη μπάρα φαίνεται σχεδόν τριπλάσια από την πρώτη.
2. Ο τίτλος με το ρήμα «εκτινάχθηκε» και το γράφημα συνεργάζονται για να
   **υπερβάλουν**. Η σχέση εικόνας και λόγου εδώ είναι επιβεβαίωση, αλλά μιας
   υπερβολής: για να κρίνεις, θα ήθελες και την πηγή, και περισσότερα από δύο
   χρόνια.

## Ερωτήσεις

1. «Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του τίτλου και πώς επιτυγχάνεται;» Τι πρέπει να έχει η απάντηση;
   - Τι προκαλεί ο τίτλος στον αναγνώστη, και με ποιο γλωσσικό μέσο
   - Αν ο τίτλος σου αρέσει ή όχι, και για ποιον λόγο
   - Μια περίληψη του κειμένου σε μία πρόταση
   - Έναν καλύτερο τίτλο
2. Ποιος τίτλος είναι καθαρά πληροφοριακός, χωρίς μεταφορά ή κρίση;
   - «Κλείνει τον Ιούνιο η γέφυρα της Λάρισας για εργασίες»
   - «Μια γέφυρα που ενώνει δύο κόσμους»
   - «Γέφυρα; Ποια γέφυρα;»
   - «Η γέφυρα των στεναγμών μας, ξανά κλειστή»
3. Τι πετυχαίνει συνήθως ένας τίτλος σε μορφή ερώτησης;
   - Εμπλέκει τον αναγνώστη και ανοίγει προβληματισμό
   - Δηλώνει με βεβαιότητα το συμπέρασμα του κειμένου
   - Δείχνει ότι ο συντάκτης δεν ξέρει την απάντηση και ζητάει βοήθεια από τους αναγνώστες
   - Κάνει το κείμενο πιο επιστημονικό
4. «Η σιωπή της αυλής». Τι είδους φράση είναι ο τίτλος;
   - Ονοματική, χωρίς ρήμα
   - Ρηματική, με εννοούμενο ρήμα που δηλώνει θέση
   - Ερωτηματική
   - Παραλλαγή παροιμίας
5. Ποιο από τα παρακάτω είναι παρακειμενικό στοιχείο;
   - Η λεζάντα κάτω από τη φωτογραφία
   - Η θεματική περίοδος της 2ης παραγράφου
   - Το επιχείρημα της κατακλείδας
   - Ο σύνδεσμος «ωστόσο» στην αρχή της 3ης παραγράφου
6. Μια γελοιογραφία δείχνει έναν πολιτικό να κόβει κορδέλα σε ένα πάρκο, ενώ πίσω του μπουλντόζες ισοπεδώνουν δέντρα. Η λεζάντα: «Περισσότερο πράσινο για την πόλη». Ποια είναι η σχέση εικόνας και λόγου;
   - Αντίθεση, που γεννά ειρωνεία
   - Επιβεβαίωση: η εικόνα δείχνει το νέο πάρκο
   - Συμπλήρωση: η εικόνα προσθέτει το όνομα του πολιτικού
   - Καμία: η εικόνα είναι διακοσμητική και δεν σχετίζεται με τη λεζάντα
7. Κάτω από ένα κείμενο της εξέτασης γράφει: «άρθρο από ιστολόγιο, διασκευασμένο για τις ανάγκες της εξέτασης». Σε τι σε βοηθάει αυτό;
   - Στο να περιμένεις πιο προσωπικό, οικείο ύφος από ό,τι σε επιστημονικό βιβλίο
   - Σε τίποτα ουσιαστικό· η πηγή γράφεται μόνο για τα πνευματικά δικαιώματα του συντάκτη
   - Στο να ξέρεις ότι το κείμενο δεν είναι αξιόπιστο και να το απορρίψεις
   - Στο να το αντιγράψεις στο Θέμα Δ
8. Ένα γράφημα δείχνει αύξηση από 92 σε 97, αλλά ο κάθετος άξονας ξεκινάει από το 90. Τι κάνει αυτή η επιλογή;
   - Μεγαλώνει οπτικά μια μικρή διαφορά
   - Κάνει το γράφημα πιο ακριβές
   - Δείχνει ότι η αύξηση είναι πάνω από 50%
   - Τίποτα· ο άξονας δεν αλλάζει την εντύπωση του αναγνώστη

## Ασκήσεις

1. Ποιες είναι οι τρεις συχνότερες σχέσεις μιας εικόνας με το κείμενο που συνοδεύει;
2. Δύο τίτλοι για το ίδιο άρθρο: «Μειώθηκαν κατά 30% τα δέντρα του κέντρου την τελευταία δεκαετία» και «Μια πόλη που κόβει τις ανάσες της». Εξήγησε τη διαφορά τους.
3. Ένα άρθρο με τίτλο «Οι νέοι γυρίζουν την πλάτη στο διάβασμα» συνοδεύεται από αυτόν τον πίνακα. Υποστηρίζουν τα στοιχεία τον τίτλο;

   Φανταστικά στοιχεία, για την άσκηση: ποσοστό εφήβων που διάβασαν τουλάχιστον ένα βιβλίο εκτός σχολείου τον τελευταίο χρόνο.

   | Έτος | Έντυπο βιβλίο | Ηλεκτρονικό ή ηχητικό βιβλίο |
   | --- | --- | --- |
   | 2019 | 58% | 9% |
   | 2022 | 52% | 17% |
   | 2025 | 49% | 24% |

4. Δικό μας απόσπασμα: «Τα τελευταία χρόνια η τεχνητή νοημοσύνη εμφανίζεται παντού: στα κινητά, στις τράπεζες, στα σχολεία.» Τι διαφορετικό περιμένεις από τη συνέχεια, αν η πηγή είναι (α) σχολικό εγχειρίδιο Πληροφορικής και (β) προσωπικό ιστολόγιο ενός εκπαιδευτικού;
5. Το δικό μας άρθρο «Το δικαίωμα στη βαρεμάρα» λέει για τη βαρεμάρα: «Σήμερα δεν έχει σχεδόν κανένα [σχήμα], γιατί δεν της αφήνουμε χρόνο. Μόλις εμφανιστεί το πρώτο κενό, το χέρι πηγαίνει στην τσέπη και η οθόνη το γεμίζει.» Και κλείνει: «Προτείνω κάτι πιο μετριοπαθές: να αφήνουμε κάθε μέρα λίγα λεπτά χωρίς τίποτα να μας απασχολεί, και να τα προστατεύουμε όπως προστατεύουμε τον ύπνο.» Πρότεινε έναν διαφορετικό τίτλο για το άρθρο και εξήγησε τι κερδίζει και τι χάνει σε σχέση με τον αρχικό.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/language/title-paratext
