# Πρόθεση και στάση του συγγραφέα

> Τι θέλει να πετύχει, πού στέκεται, και από ποια σημάδια του κειμένου το καταλαβαίνεις.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/language/stance-purpose

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την πρόθεση (τι θέλει να πετύχει ο συντάκτης) από τη στάση του (πώς τοποθετείται απέναντι σε κάτι).
- Να εντοπίζεις τους γλωσσικούς δείκτες που τις φανερώνουν: πρόσωπα, εγκλίσεις, αξιολογικό λεξιλόγιο, σημεία στίξης, ερωτήσεις.
- Να απαντάς σε ερώτημα του Θέματος Β με τη σειρά: θέση, δείκτης, παράθεμα, λειτουργία.

## Δύο ερωτήσεις που μοιάζουν

Στο Θέμα Β ρωτιέσαι συχνά για την **πρόθεση** του συντάκτη και για τη
**στάση** του. Μοιάζουν, αλλά δεν είναι το ίδιο.

|                | Πρόθεση (σκοπός)                                                                                        | Στάση                                                                   |
| -------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------- |
| **Ρωτάει**     | τι θέλει να **πετύχει** με το κείμενο                                                                   | πώς **τοποθετείται** απέναντι σε κάτι                                   |
| **Απαντάς με** | ρήμα: να πείσει, να ευαισθητοποιήσει, να καταγγείλει, να προβληματίσει, να ενημερώσει, να κινητοποιήσει | επίθετο: θετική, αρνητική, επικριτική, επιφυλακτική, αμφίθυμη, ουδέτερη |
| **Αφορά**      | ολόκληρο το κείμενο και τον αναγνώστη του                                                               | ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, φαινόμενο ή άποψη                             |

Ένα κείμενο μπορεί να έχει **αρνητική στάση** απέναντι στα αυτοκίνητα στα
πεζοδρόμια και **πρόθεση** να ευαισθητοποιήσει τον δήμο. Η στάση είναι πού
στέκεται· η πρόθεση είναι πού θέλει να σε πάει.

Και στις δύο, η απάντηση χωρίς τεκμήριο δεν βαθμολογείται πλήρως. Η εκφώνηση
συνήθως ορίζει ρητά πόσους γλωσσικούς δείκτες θέλει, ή ζητά να στηρίξεις την
απάντηση σε συγκεκριμένα σημεία του κειμένου.

## Οι γλωσσικοί δείκτες

Ο συντάκτης δεν γράφει «η στάση μου είναι αρνητική». Τη δείχνει με
επιλογές, και αυτές τις επιλογές τις λέμε **γλωσσικούς δείκτες**:

| Δείκτης                                 | Παράδειγμα                  | Τι δείχνει συνήθως                                  |
| --------------------------------------- | --------------------------- | --------------------------------------------------- |
| **α΄ ενικό**                            | «μέτρησα», «δεν το δέχομαι» | προσωπική μαρτυρία, βιωματικό ύφος, ανάληψη ευθύνης |
| **α΄ πληθυντικό**                       | «ας αρχίσουμε», «ζούμε»     | συμμετοχή, ο συντάκτης μαζί με τον αναγνώστη        |
| **β΄ πρόσωπο**                          | «πώς να γίνεις»             | άμεση απεύθυνση, οικειότητα, ζωντάνια               |
| **γ΄ πρόσωπο**                          | «οι μελέτες δείχνουν»       | αντικειμενικότητα, απόσταση                         |
| **προστακτική, προτρεπτική υποτακτική** | «σκεφτείτε», «ας…»          | προτροπή, κινητοποίηση                              |
| **δυνητική**                            | «θα μπορούσε»               | μετριοπάθεια, πρόταση χωρίς επιβολή                 |
| **αξιολογικό λεξιλόγιο**                | «παράλογο», «αξιοθαύμαστη»  | θετική ή αρνητική κρίση                             |
| **εισαγωγικά**                          | η «μεταρρύθμιση»            | παράθεμα, ή απόσταση και ειρωνεία                   |
| **ρητορική ερώτηση**                    | «Ποιος νοσταλγεί την ουρά;» | εμπλέκει τον αναγνώστη, υποβάλλει την απάντηση      |
| **τροπικά επιρρήματα**                  | «ίσως», «ασφαλώς»           | βαθμό βεβαιότητας                                   |

Ο ίδιος δείκτης δεν σημαίνει πάντα το ίδιο. Τα εισαγωγικά μπορεί να είναι
απλό παράθεμα ή ειρωνεία· το α΄ πληθυντικό μπορεί να είναι συμμετοχή ή
συγκαλυμμένη κατηγορία («εμείς οι ενήλικες αδιαφορούμε»). Γι' αυτό η
απάντησή σου λέει πάντα τι κάνει ο δείκτης **σε αυτό το κείμενο**.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε απάντηση για πρόθεση ή στάση έχει τέσσερα κομμάτια:
> **θέση** (ποια είναι) → **δείκτης** (με ποιο γλωσσικό μέσο φαίνεται) →
> **παράθεμα** (τα λόγια του κειμένου, σε εισαγωγικά) → **λειτουργία** (τι
> πετυχαίνει εδώ). Ο δείκτης χωρίς λειτουργία είναι μισή απάντηση.

## Ένα κείμενο για ανάλυση

Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα σαν επιφυλλίδα σε
εφημερίδα.

> **Πεζοί δεύτερης κατηγορίας**
>
> (1) Περπάτησα χθες από το σπίτι μου ως τον σταθμό: ένα χιλιόμετρο και
> διακόσια μέτρα. Μέτρησα δεκατέσσερα αυτοκίνητα παρκαρισμένα πάνω στο
> πεζοδρόμιο, τρεις κάδους στη μέση του, και ένα σημείο όπου το
> πεζοδρόμιο απλώς τελειώνει, χωρίς προειδοποίηση, σαν να βαρέθηκε κι
> αυτό.
>
> (2) Δεν είμαι ο μόνος. Όποιος σπρώχνει καρότσι, όποιος κινείται με
> αναπηρικό αμαξίδιο, όποιος ηλικιωμένος δεν βλέπει καλά, ζει κάθε μέρα την
> ίδια διαδρομή με εμπόδια. Και όμως, όταν η πόλη σχεδιάζει, ρωτάει πρώτα
> πού θα σταθμεύσουν τα αυτοκίνητα και μετά, αν περισσέψει χώρος, πού θα
> περπατήσουν οι άνθρωποι.
>
> (3) Ακούω συχνά ότι «δεν είμαστε λαός του περπατήματος». Ίσως. Πώς όμως
> να γίνεις, όταν το πεζοδρόμιο σε διώχνει στον δρόμο;
>
> (4) Δεν χρειάζονται μεγάλα έργα. Χρειάζονται πεζοδρόμια που συνεχίζονται,
> ράμπες σε κάθε γωνία και πρόστιμα που επιβάλλονται. Ας αρχίσουμε να
> μετράμε την ποιότητα μιας πόλης όχι με τα λεπτά που κάνει ένα αυτοκίνητο
> από άκρη σε άκρη, αλλά με το αν ένα παιδί μπορεί να πάει μόνο του στο
> σχολείο.

**Πρόθεση.** Να **ευαισθητοποιήσει** τους αναγνώστες για τα εμπόδια που
συναντούν οι πεζοί, και να **κινητοποιήσει** όσους αποφασίζουν για την πόλη.
Το λέει καθαρά η 4η παράγραφος, με συγκεκριμένες προτάσεις και την
προτρεπτική υποτακτική «Ας αρχίσουμε».

**Στάση.** **Επικριτική** απέναντι στον σχεδιασμό της πόλης, **συμπαθής**
απέναντι στους πεζούς που δυσκολεύονται. Και **επιφυλακτική** απέναντι στο
στερεότυπο της 3ης παραγράφου: τα εισαγωγικά το βάζουν σε απόσταση, και το
μονολεκτικό «Ίσως» το δέχεται μόνο για να το ανατρέψει στην αμέσως επόμενη
πρόταση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού στέκεται ο συντάκτης;*

> **Πρόσεχε**
>
> Το Θέμα Β ρωτάει για το **κείμενο**, όχι για σένα. «Συμφωνώ με τον
> συγγραφέα» δεν είναι απάντηση σε ερώτημα στάσης. Και το «χρησιμοποιεί
> ρητορική ερώτηση για να κάνει το κείμενο πιο ζωντανό» είναι τόσο γενικό που
> ταιριάζει σε κάθε κείμενο. Η λειτουργία πρέπει να δένεται με το **συγκεκριμένο
> περιεχόμενο**: τι κάνει αυτή η ερώτηση σε αυτό το επιχείρημα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πρόθεση** = τι θέλει να πετύχει (ρήμα). **Στάση** = πού στέκεται
>   απέναντι σε κάτι (επίθετο).
> - Δείκτες: πρόσωπα, εγκλίσεις, αξιολογικό λεξιλόγιο, εισαγωγικά, ρητορικές
>   ερωτήσεις, τροπικά επιρρήματα.
> - Απαντάς: **θέση → δείκτης → παράθεμα → λειτουργία**.
> - Η λειτουργία ενός δείκτη εξαρτάται από το κείμενο· δεν την παίρνεις
>   έτοιμη από πίνακα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποια είναι η στάση του συντάκτη του κειμένου «Πεζοί δεύτερης κατηγορίας» απέναντι στον τρόπο που σχεδιάζεται η πόλη; Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου με δύο γλωσσικούς δείκτες (60–80 λέξεις).

1. **Θέση**: επικριτική. Ψάχνω δύο δείκτες από διαφορετικές κατηγορίες, για να
   μη λέω το ίδιο δύο φορές: ένα σχήμα λόγου (§1) και μια ρητορική ερώτηση (§3).
2. **Η απάντηση:**
   > Ο συντάκτης είναι έντονα επικριτικός απέναντι στον τρόπο που σχεδιάζεται
   > η πόλη. Το δείχνει, πρώτα, η προσωποποίηση «σαν να βαρέθηκε κι αυτό» για
   > το πεζοδρόμιο που τελειώνει απότομα: η ειρωνεία κάνει το πρόβλημα να
   > μοιάζει παράλογο. Το δείχνει, έπειτα, η ρητορική ερώτηση «Πώς όμως να
   > γίνεις, όταν το πεζοδρόμιο σε διώχνει στον δρόμο;». Δεν περιμένει
   > απάντηση· στρέφει την ευθύνη από τους πεζούς στην πόλη και κάνει τον
   > αναγνώστη να συμφωνήσει χωρίς να του το ζητήσει.
   **75 λέξεις.** Κάθε δείκτης έχει παράθεμα και λειτουργία.

### Παράδειγμα 2: Στο ίδιο κείμενο, ποια είναι η λειτουργία του α΄ ενικού προσώπου στην 1η παράγραφο («Περπάτησα», «Μέτρησα»);

1. Το α΄ ενικό κάνει την παράγραφο **προσωπική μαρτυρία**. Ο συντάκτης δεν
   λέει «τα πεζοδρόμια είναι κακά»· λέει τι είδε ο ίδιος, σε συγκεκριμένη
   διαδρομή.
2. Μαζί με τους αριθμούς (χίλια διακόσια μέτρα, δεκατέσσερα αυτοκίνητα) δίνει
   **αξιοπιστία**: η μέτρηση ενός ανθρώπου που περπάτησε δεν είναι γκρίνια. Και
   προετοιμάζει τη 2η παράγραφο, όπου το «Δεν είμαι ο μόνος» περνάει από το
   προσωπικό στο γενικό.

### Παράδειγμα 3: Ποια είναι η πρόθεση του δικού μας αποσπάσματος: «Σκεφτείτε το την επόμενη φορά που θα παρκάρετε “για ένα λεπτό” στη ράμπα. Για εσάς είναι ένα λεπτό· για εκείνον που περιμένει με το αμαξίδιο, είναι ο δρόμος του κλειστός.»

1. Δείκτες: **προστακτική** σε β΄ πληθυντικό («Σκεφτείτε») που απευθύνεται
   κατευθείαν στον οδηγό· **εισαγωγικά** στο «για ένα λεπτό», που παραθέτουν
   τη συνηθισμένη δικαιολογία με ειρωνική απόσταση· **αντίθεση** «για εσάς…
   για εκείνον…».
2. Πρόθεση: να **ευαισθητοποιήσει** και να **αλλάξει μια συμπεριφορά**. Η
   αντίθεση βάζει τον οδηγό στη θέση του άλλου, και η δικαιολογία του, μέσα
   στα εισαγωγικά, μοιάζει πια μικρή.

## Ερωτήσεις

1. Ποια διατύπωση ξεχωρίζει σωστά την πρόθεση από τη στάση του συντάκτη;
   - Πρόθεση είναι τι θέλει να πετύχει· στάση, πώς τοποθετείται
   - Πρόθεση είναι η γνώμη του για το θέμα· στάση, ο τόνος της φωνής του όταν το παρουσιάζει
   - Είναι συνώνυμα· η εξέταση τα ρωτάει εναλλάξ
   - Πρόθεση έχουν μόνο τα άρθρα γνώμης· στάση και τα επιστημονικά κείμενα
2. «Η “μεταρρύθμιση” κράτησε τρεις μήνες.» Τι δείχνουν εδώ τα εισαγωγικά;
   - Ειρωνική απόσταση από τη λέξη
   - Ότι ο συντάκτης παραθέτει αυτούσια τα λόγια κάποιου υπουργού
   - Ότι είναι ξένη λέξη
   - Έμφαση: ότι η λέξη είναι η πιο σημαντική της πρότασης
3. «Ας αρχίσουμε να μετράμε την ποιότητα μιας πόλης αλλιώς.» Τι πετυχαίνει το α΄ πληθυντικό σε αυτή την προτροπή;
   - Εντάσσει τον συντάκτη στην ίδια ομάδα με τους αναγνώστες
   - Δείχνει ότι το κείμενο το έγραψαν περισσότεροι από έναν συντάκτες
   - Κάνει το κείμενο πιο αντικειμενικό και επιστημονικό
   - Δείχνει ότι ο συντάκτης δεν είναι σίγουρος για την πρότασή του
4. Ποια φράση δείχνει επιφυλακτική στάση;
   - «Το μέτρο ίσως βοηθήσει· μένει να το δούμε.»
   - «Το μέτρο είναι αναμφίβολα το καλύτερο που πάρθηκε.»
   - «Το μέτρο ισχύει από τον Σεπτέμβριο σε όλα τα σχολεία.»
   - «Το μέτρο είναι αποτυχία.»
5. Ποια απάντηση σε ερώτημα στάσης είναι πλήρης;
   - Στάση, δείκτης, παράθεμα και τι πετυχαίνει ο δείκτης εδώ
   - Η στάση και ο δείκτης, χωρίς παράθεμα, για να μείνουν λέξεις
   - Η στάση και η γνώμη σου γι' αυτήν
   - Τρεις δείκτες με παράθεμα, χωρίς να ειπωθεί ποια είναι η στάση
6. «Πώς να γίνεις λαός του περπατήματος, όταν το πεζοδρόμιο σε διώχνει;» Ποιο είναι το β΄ πρόσωπο εδώ;
   - Γενικό: «κανείς», ο καθένας μας
   - Ένας συγκεκριμένος αναγνώστης που ο συντάκτης γνωρίζει προσωπικά
   - Ο δήμαρχος, στον οποίο απευθύνεται το άρθρο
   - Ο ίδιος ο συντάκτης
7. Ένα κείμενο περιγράφει με αριθμούς τη ρύπανση ενός ποταμού και κλείνει: «Αν δεν μιλήσουμε τώρα, δεν θα υπάρχει ποτάμι για να μιλάμε.» Ποια είναι πιθανότερα η πρόθεσή του;
   - Να κινητοποιήσει
   - Να ενημερώσει ουδέτερα, χωρίς να προτείνει τίποτα
   - Να ψυχαγωγήσει
   - Να εκφράσει μόνο τη θλίψη του, χωρίς να απευθυνθεί σε κάποιον
8. Γιατί δεν μπορείς να πάρεις έτοιμη τη λειτουργία ενός δείκτη από έναν πίνακα;
   - Γιατί ο ίδιος δείκτης κάνει άλλη δουλειά σε άλλο κείμενο
   - Γιατί οι πίνακες δείκτων αλλάζουν κάθε χρόνο με εγκύκλιο του υπουργείου
   - Γιατί οι βαθμολογητές δεν τους δέχονται
   - Γιατί κάθε δείκτης έχει πάντα μόνο μία λειτουργία, που πρέπει να τη θυμάσαι

## Ασκήσεις

1. Ονόμασε δύο εγκλίσεις ρημάτων που χρησιμοποιεί ένα κείμενο όταν θέλει να προτρέψει τον αναγνώστη.
2. Ένα άρθρο για την κλιματική αλλαγή γράφεται ολόκληρο σε γ΄ πρόσωπο, με αριθμούς και παραπομπές σε μελέτες. Εξήγησε τι πετυχαίνει αυτή η επιλογή και ποια μπορεί να είναι η πρόθεσή του.
3. Δικό μας απόσπασμα από επιστολή αναγνώστη: «Διάβασα με ενδιαφέρον το άρθρο σας για τους νέους ποδηλατοδρόμους. Θα ήθελα, ωστόσο, να ρωτήσω: ποιος θα τους χρησιμοποιεί, όταν καταλήγουν όλοι σε μια λεωφόρο χωρίς φανάρι; Ίσως πριν από τη γραμμή στο χάρτη να χρειαζόταν μια βόλτα με ποδήλατο.» Ποια είναι η στάση του αναγνώστη απέναντι στο έργο; Τεκμηρίωσε με δύο δείκτες.
4. Η 2η παράγραφος του δικού μας άρθρου «Πεζοί δεύτερης κατηγορίας»: «Δεν είμαι ο μόνος. Όποιος σπρώχνει καρότσι, όποιος κινείται με αναπηρικό αμαξίδιο, όποιος ηλικιωμένος δεν βλέπει καλά, ζει κάθε μέρα την ίδια διαδρομή με εμπόδια. Και όμως, όταν η πόλη σχεδιάζει, ρωτάει πρώτα πού θα σταθμεύσουν τα αυτοκίνητα και μετά, αν περισσέψει χώρος, πού θα περπατήσουν οι άνθρωποι.» Ποια είναι η λειτουργία της απαρίθμησης («Όποιος σπρώχνει καρότσι, όποιος…»);
5. Η 4η, τελευταία παράγραφος του δικού μας άρθρου «Πεζοί δεύτερης κατηγορίας»: «Δεν χρειάζονται μεγάλα έργα. Χρειάζονται πεζοδρόμια που συνεχίζονται, ράμπες σε κάθε γωνία και πρόστιμα που επιβάλλονται. Ας αρχίσουμε να μετράμε την ποιότητα μιας πόλης όχι με τα λεπτά που κάνει ένα αυτοκίνητο από άκρη σε άκρη, αλλά με το αν ένα παιδί μπορεί να πάει μόνο του στο σχολείο.» Ξαναγράψ' τη ώστε η στάση να γίνει ουδέτερη, σαν σε ενημερωτικό δελτίο του δήμου. Ποιες αλλαγές έκανες και τι χάθηκε;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/language/stance-purpose
