# Το ερμηνευτικό σχόλιο

> Το τρίτο θέμα: ένα κεντρικό ζήτημα, δύο κειμενικοί δείκτες και η δική σου ανταπόκριση, σε 100–200 λέξεις.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/language/interpretive-commentary

## Τι θα μάθεις

- Να ξέρεις τι ζητάει το Θέμα Γ και να αναλύεις την εκφώνησή του στα σκέλη της.
- Να διατυπώνεις σε μία πρόταση το κεντρικό ζήτημα ενός λογοτεχνικού κειμένου.
- Να αξιοποιείς κειμενικούς δείκτες από διαφορετικές κατηγορίες, με παράθεμα και λειτουργία.
- Να γράφεις αιτιολογημένη προσωπική ανταπόκριση και να μένεις στο όριο των λέξεων.

## Τι ζητάει το Θέμα Γ

Το Θέμα Γ παίρνει **15 μονάδες** και στηρίζεται στο λογοτεχνικό κείμενο της
εξέτασης: ένα ποίημα ή ένα πεζό, που δεν το έχεις ξαναδεί. Ζητάει ένα
**ερμηνευτικό σχόλιο**, ένα σύντομο κείμενο που απαντά σε μια ερώτηση για το
νόημά του, στηριγμένο σε **κειμενικούς δείκτες**, και κλείνει με τη δική σου
**ανταπόκριση**. Το όριο λέξεων το δίνει η εκφώνηση: συνήθως κινείται ανάμεσα
στις 100 και τις 200 λέξεις, και το 2025 ήταν 150–200.

Η εκφώνηση του 2025, για ένα πεζό του Γιώργου Ιωάννου, είχε τρία σκέλη:
γιατί ο ήρωας εμφανίζεται προβληματισμένος και πώς εκδηλώνει τον
προβληματισμό του· να αξιοποιηθούν συνολικά τρεις διαφορετικοί κειμενικοί
δείκτες· και πώς θα αντιδρούσε ο ίδιος ο μαθητής σε ανάλογη περίπτωση. Αυτό
είναι το σχήμα που θα συναντήσεις, με παραλλαγές.

| Σκέλος                  | Τι γράφεις                                                                   |
| ----------------------- | ---------------------------------------------------------------------------- |
| **ερμηνευτικό ερώτημα** | το κεντρικό ζήτημα, όπως το ορίζει η ερώτηση                                 |
| **κειμενικοί δείκτες**  | όσους ζητά η εκφώνηση (συνήθως δύο ή τρεις), από **διαφορετικές** κατηγορίες |
| **ανταπόκριση**         | τη δική σου στάση: συναισθηματική ή αξιολογική, με αιτιολόγηση               |

## Οι κειμενικοί δείκτες

Κειμενικός δείκτης είναι **ένα συγκεκριμένο σημείο του κειμένου** που
στηρίζει την ερμηνεία σου. Οι συνηθέστερες κατηγορίες:

| Κατηγορία                               | Παραδείγματα                                                                |
| --------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------- |
| **σχήματα λόγου**                       | μεταφορά, παρομοίωση, αντίθεση, επανάληψη, προσωποποίηση, οξύμωρο, ασύνδετο |
| **εικόνες, σύμβολα**                    | οπτικές, ακουστικές εικόνες· αντικείμενα που σημαίνουν κάτι παραπάνω        |
| **ρηματικά πρόσωπα, χρόνοι, εγκλίσεις** | α΄ ενικό, εξομολόγηση· ενεστώτας, διάρκεια· δυνητική, δισταγμός             |
| **λεξιλόγιο**                           | επίθετα, λόγιες ή λαϊκές λέξεις, λέξεις-κλειδιά που επανέρχονται            |
| **σημεία στίξης**                       | αποσιωπητικά, ερωτηματικά, θαυμαστικά, παύλες                               |
| **αφηγηματικές τεχνικές** (στο πεζό)    | αφηγητής και εστίαση, διάλογος, εσωτερικός μονόλογος, αναδρομή              |
| **μορφή** (στο ποίημα)                  | στίχος, στροφή, ομοιοκαταληξία, διασκελισμός, τίτλος                        |

Όταν η εκφώνηση ζητά «διαφορετικούς» δείκτες, δύο μεταφορές μετράνε ως ένας.
Διαλέγεις από διαφορετικές γραμμές του πίνακα.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε δείκτης γράφεται σε τρία βήματα: **ονομάζεις** τον δείκτη, δίνεις το
> **παράθεμα** σε εισαγωγικά, και εξηγείς τη **λειτουργία** του **σε σχέση με
> το κεντρικό ζήτημα**. Ένας δείκτης που δεν δένεται με το ζήτημα είναι
> στολίδι: «υπάρχει μεταφορά» δεν βαθμολογείται.

## Ένα ποίημα για σχόλιο

Το ποίημα είναι του **Κ. Π. Καβάφη** (1863–1933). Το παραθέτουμε όπως
δημοσιεύτηκε στο περιοδικό *Αλεξανδρινή Τέχνη* (τεύχος 1, Δεκέμβριος 1926),
από τη μεταγραφή της Βικιθήκης, με την ορθογραφία του ποιητή.

> Σ’ αὐτὲς τὲς σκοτεινὲς κάμαρες, ποῦ περνῶ\
> μέρες βαρειές, ἐπάνω κάτω τριγυρνῶ\
> γιὰ νἄβρω τὰ παράθυρα. Ὅταν ἀνοίξει\
> ἕνα παράθυρο θἆναι παρηγορία.\
> Πλὴν τὰ παράθυρα δὲν βρίσκονται, ἢ δὲν μπορῶ\
> νὰ τἄβρω. Καὶ καλλίτερα ἴσως νὰ μὴν τὰ βρῶ.\
> Ἴσως τὸ φῶς θἆναι μιὰ νέα τυραννία.\
> Ποιὸς ξέρει τί καινούρια πράγματα θὰ δείξῃ.
>
> — Κ. Π. Καβάφης, «Τὰ παράθυρα», *Αλεξανδρινή Τέχνη* 1 (1926), Βικιθήκη

Λίγες σημειώσεις για τη γλώσσα: το «ποῦ» εδώ είναι το αναφορικό «που»· το
«πλὴν» σημαίνει «όμως»· το «νἄβρω», «θἆναι», «τἄβρω» είναι «να βρω», «θα
είναι», «να τα βρω».

> **Κεντρικό ζήτημα**
>
> Το βασικό θέμα που θέτει το κείμενο, διατυπωμένο ως **πρόταση** και όχι ως
> λέξη: όχι «η μοναξιά», αλλά «ο άνθρωπος που ζητά διέξοδο και φοβάται να τη
> βρει».

Πριν γράψεις, βάζεις σε σειρά τα κομμάτια του σχολίου. Η σειρά δεν είναι
κανόνας της εξέτασης, αλλά είναι αυτή που διαβάζεται πιο εύκολα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χτίσε το σχόλιο*

## Η ανταπόκριση

Το τελευταίο σκέλος δεν είναι διακόσμηση. Η εκφώνηση το ζητά ρητά και
βαθμολογείται. Δύο μορφές είναι οι συνηθισμένες:

- **Συναισθηματική**: τι νιώθεις διαβάζοντας, και **γιατί**. «Με
  συγκινεί…, γιατί…».
- **Αξιολογική ή κριτική**: τι σκέφτεσαι για τη στάση του ήρωα ή για το
  ζήτημα, ή πώς θα αντιδρούσες εσύ στη θέση του.

Γράφεται σε **α΄ πρόσωπο**, και πρέπει να δένεται με το κείμενο. Το «μου
άρεσε πολύ» χωρίς λόγο δεν είναι ανταπόκριση.

> **Πρόσεχε**
>
> Τρία λάθη που κοστίζουν:
>
> - **Περίληψη αντί για ερμηνεία**: «Ο ήρωας ψάχνει παράθυρα και δεν τα
>   βρίσκει». Αυτό το ξέρει ήδη ο βαθμολογητής. Θέλει να ξέρει **τι σημαίνει**.
> - **Δείκτης χωρίς λειτουργία**: «Υπάρχει επανάληψη του “ἴσως”». Και λοιπόν;
> - **Ανταπόκριση χωρίς ρίζα στο κείμενο**: μια γενική παράγραφος για τη ζωή,
>   που θα μπορούσε να μπει κάτω από οποιοδήποτε ποίημα.

> **Θυμήσου**
>
> - Θέμα Γ: **15 μονάδες**, ερμηνευτικό σχόλιο, όριο λέξεων από την εκφώνηση (συνήθως ανάμεσα σε 100 και 200).
> - Τρία σκέλη: **ερμηνευτικό ερώτημα**, **κειμενικοί δείκτες**, **ανταπόκριση**.
> - Δείκτης = **όνομα + παράθεμα + λειτουργία**, δεμένη με το κεντρικό ζήτημα.
> - «Διαφορετικοί» δείκτες σημαίνει από **διαφορετικές κατηγορίες**.
> - Ανταπόκριση σε α΄ πρόσωπο, **αιτιολογημένη**, ριζωμένη στο κείμενο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιο ζήτημα θέτει ο Καβάφης στο ποίημα «Τα παράθυρα»; Να απαντήσεις αξιοποιώντας τρεις διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες, και να γράψεις πώς σχολιάζεις εσύ τη στάση του ποιητικού υποκειμένου (150–200 λέξεις).

1. **Κεντρικό ζήτημα**: ο εγκλωβισμός και ο φόβος της αλλαγής. **Δείκτες από
   τρεις κατηγορίες**: σύμβολα και αντίθεση (σκοτάδι–παράθυρα), πρόσωπο και
   χρόνος (α΄ ενικό, ενεστώτας), λεξιλόγιο και στροφή του λόγου («Πλὴν»,
   «ἴσως», «νέα τυραννία»). **Ανταπόκριση**: αξιολογική, με σύνδεση με την
   εμπειρία.
2. **Το σχόλιο:**
   > Στο ποίημα «Τα παράθυρα» ο Καβάφης αποδίδει τον εγκλωβισμό ενός ανθρώπου
   > που λαχταρά μια διέξοδο, αλλά φοβάται την ίδια την αλλαγή που ζητά. Η
   > αντίθεση ανάμεσα στις «σκοτεινὲς κάμαρες» και στα «παράθυρα» λειτουργεί
   > συμβολικά: το σκοτάδι είναι η πνιγηρή ζωή του, το παράθυρο η ελπίδα. Το
   > α΄ ενικό πρόσωπο και ο ενεστώτας («περνῶ», «τριγυρνῶ»), μαζί με το «ἐπάνω
   > κάτω», δείχνουν μια ατελείωτη, άσκοπη κίνηση, σαν θηρίου σε κλουβί. Η
   > στροφή γίνεται με το αντιθετικό «Πλὴν» και την επανάληψη του «ἴσως»: η
   > βεβαιότητα της αναζήτησης γίνεται δισταγμός, και το φως, κατά κανόνα
   > σύμβολο ελευθερίας, ονομάζεται παράδοξα «νέα τυραννία». Ο ήρωας προτιμά
   > τελικά το γνώριμο σκοτάδι από το άγνωστο φως. Διαβάζοντας το ποίημα
   > αναγνωρίζω μια στάση που τη συναντώ συχνά, και στον εαυτό μου:
   > παραπονιόμαστε για μια κατάσταση, αλλά διστάζουμε να την αλλάξουμε, γιατί
   > το καινούργιο μάς τρομάζει περισσότερο. Ο Καβάφης δεν κατηγορεί τον ήρωα·
   > τον καταλαβαίνει, και γι' αυτό το ποίημα με αγγίζει.
   **152 λέξεις.** Τρεις δείκτες από τρεις κατηγορίες, κάθε ένας με παράθεμα
   και λειτουργία· η ανταπόκριση στο τέλος, σε α΄ πρόσωπο, με αιτιολόγηση.

### Παράδειγμα 2: Η εκφώνηση λέει: «Πώς αντιμετωπίζει ο αφηγητής την πόλη όπου γύρισε; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με δύο κειμενικούς δείκτες και να αναφέρετε αν θα νιώθατε το ίδιο στη θέση του (100–150 λέξεις).» Ανάλυσέ την πριν γράψεις.

1. **Ερμηνευτικό ερώτημα**: η στάση του αφηγητή απέναντι στην πόλη. Η απάντηση
   αρχίζει με αυτήν, σε μία πρόταση: νοσταλγία, πίκρα, αποξένωση…
2. **Δείκτες**: δύο, όχι τρεις. Από διαφορετικές κατηγορίες (π.χ. μια εικόνα
   και τον χρόνο των ρημάτων), κάθε ένας με παράθεμα και λειτουργία.
3. **Ανταπόκριση**: η εκφώνηση ορίζει ήδη τη μορφή της, «αν θα νιώθατε το
   ίδιο». Απαντάς σε αυτό, όχι σε μια γενική κρίση για το κείμενο. Και
   **100–150 λέξεις**: ένα σχόλιο 190 λέξεων εδώ είναι εκτός ορίου, όσο καλό
   κι αν είναι.

### Παράδειγμα 3: Βελτίωσε το αδύναμο κομμάτι σχολίου: «Ο ποιητής χρησιμοποιεί επανάληψη στο “ἴσως”, για να κάνει το ποίημα πιο ζωντανό.»

1. Το «πιο ζωντανό» ταιριάζει σε κάθε επανάληψη κάθε ποιήματος. Δεν λέει τι
   κάνει **εδώ**. Η επανάληψη πρέπει να δεθεί με το ζήτημα: τον φόβο της
   αλλαγής.
2. > Η επανάληψη του «ἴσως» στον 6ο και στον 7ο στίχο δείχνει ότι η
   > αναζήτηση έχει γίνει δισταγμός: ο ήρωας δεν ψάχνει πια το παράθυρο, ψάχνει
   > λόγους για να μην το βρει.

## Ερωτήσεις

1. Πόσες μονάδες παίρνει το Θέμα Γ, το ερμηνευτικό σχόλιο;
   - 15
   - 20
   - 30
   - 10
2. Ποια διατύπωση αξιοποιεί σωστά έναν κειμενικό δείκτη;
   - «Ο ενεστώτας “τριγυρνῶ” δείχνει μια κίνηση χωρίς τέλος»
   - «Στο ποίημα υπάρχουν πολλά σχήματα λόγου και πολλές εικόνες»
   - «Υπάρχει μεταφορά στον 7ο στίχο»
   - «Ο Καβάφης γράφει ωραία και με απλή γλώσσα»
3. Η εκφώνηση ζητά «τρεις διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες». Ποια τριάδα την ικανοποιεί;
   - Ένα σύμβολο, ένας χρόνος ρήματος και ένα σημείο στίξης
   - Τρεις μεταφορές από τρεις διαφορετικούς στίχους του ποιήματος
   - Τρεις επαναλήψεις της ίδιας λέξης
   - Τρία επίθετα
4. Ποια είναι καλή διατύπωση κεντρικού ζητήματος για «Τα παράθυρα»;
   - «Ο άνθρωπος που ζητά διέξοδο και φοβάται να τη βρει»
   - «Τα παράθυρα»
   - «Η μοναξιά»
   - «Ένας άνθρωπος μένει σε σκοτεινά δωμάτια και ψάχνει τα παράθυρα»
5. Ποια φράση είναι αιτιολογημένη ανταπόκριση;
   - «Με αγγίζει, γιατί κι εγώ διστάζω συχνά μπροστά στο καινούργιο»
   - «Μου άρεσε πάρα πολύ το ποίημα»
   - «Ο Καβάφης είναι από τους σημαντικότερους ποιητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας»
   - «Δεν έχω κάτι να πω για το ποίημα αυτό»
6. Γιατί η περίληψη του ποιήματος δεν κερδίζει μονάδες στο Θέμα Γ;
   - Γιατί ζητείται ερμηνεία: τι σημαίνει, όχι τι λέει
   - Γιατί η περίληψη ξεπερνά πάντα το όριο των λέξεων που δίνει η εκφώνηση
   - Γιατί απαγορεύεται να γράψεις για το περιεχόμενο
   - Γιατί η περίληψη ανήκει στο Θέμα Δ
7. Η εκφώνηση ζητά 100–150 λέξεις και το σχόλιό σου έχει 185. Τι κάνεις;
   - Το συντομεύεις ώστε να μπει στο όριο
   - Το αφήνεις· περισσότερες λέξεις δείχνουν περισσότερη δουλειά
   - Σβήνεις την ανταπόκριση, που είναι προαιρετική
   - Γράφεις τον αριθμό 150 στο τέλος
8. «Ἴσως τὸ φῶς θἆναι μιὰ νέα τυραννία.» Γιατί ο στίχος ξαφνιάζει;
   - Γιατί το φως, σύμβολο ελευθερίας, ονομάζεται τυραννία
   - Γιατί είναι ο μόνος στίχος με ομοιοκαταληξία
   - Γιατί μιλά για πολιτική τυραννία της εποχής του ποιητή
   - Γιατί αλλάζει ξαφνικά από ενεστώτα σε αόριστο

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία σκέλη που ζητά συνήθως η εκφώνηση του Θέματος Γ;
2. Εξήγησε γιατί ένας κειμενικός δείκτης χωρίς λειτουργία δεν κερδίζει μονάδες.
3. «Τοῦ μέλλοντος ἡ μέρες στέκοντ’ ἐμπροστά μας / σὰν μιὰ σειρὰ κεράκια ἀναμένα — / χρυσᾶ, ζεστὰ, καὶ ζωηρὰ κεράκια. // Ἡ περασμένες μέρες πίσω μένουν, / μιὰ θλιβερὴ σειρὰ κεριῶν σβυσμένων· / τὰ πιὸ κοντὰ βγάζουν καπνὸν ἀκόμη, / κρύα κεριά, λυωμένα, καὶ κυρτά.» — Κ. Π. Καβάφης, «Κεριά», Αλεξανδρινή Τέχνη 1 (1926), Βικιθήκη. Ποιο είναι το κεντρικό ζήτημα των δύο στροφών; Τεκμηρίωσε με δύο διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες.
4. «Σ’ αὐτὲς τὲς σκοτεινὲς κάμαρες, ποῦ περνῶ / μέρες βαρειές, ἐπάνω κάτω τριγυρνῶ / γιὰ νἄβρω τὰ παράθυρα. Ὅταν ἀνοίξει / ἕνα παράθυρο θἆναι παρηγορία. / Πλὴν τὰ παράθυρα δὲν βρίσκονται, ἢ δὲν μπορῶ / νὰ τἄβρω. Καὶ καλλίτερα ἴσως νὰ μὴν τὰ βρῶ. / Ἴσως τὸ φῶς θἆναι μιὰ νέα τυραννία. / Ποιὸς ξέρει τί καινούρια πράγματα θὰ δείξῃ.» — Κ. Π. Καβάφης, «Τὰ παράθυρα», Αλεξανδρινή Τέχνη 1 (1926), Βικιθήκη. Ονόμασε τον κειμενικό δείκτη σε κάθε σημείο.
   α) «σκοτεινὲς κάμαρες» — «παράθυρα»
   β) «ἐπάνω κάτω τριγυρνῶ»
   γ) «Ἴσως τὸ φῶς θἆναι μιὰ νέα τυραννία»
5. «Σ’ αὐτὲς τὲς σκοτεινὲς κάμαρες, ποῦ περνῶ / μέρες βαρειές, ἐπάνω κάτω τριγυρνῶ / γιὰ νἄβρω τὰ παράθυρα. Ὅταν ἀνοίξει / ἕνα παράθυρο θἆναι παρηγορία. / Πλὴν τὰ παράθυρα δὲν βρίσκονται, ἢ δὲν μπορῶ / νὰ τἄβρω. Καὶ καλλίτερα ἴσως νὰ μὴν τὰ βρῶ. / Ἴσως τὸ φῶς θἆναι μιὰ νέα τυραννία. / Ποιὸς ξέρει τί καινούρια πράγματα θὰ δείξῃ.» — Κ. Π. Καβάφης, «Τὰ παράθυρα», Αλεξανδρινή Τέχνη 1 (1926), Βικιθήκη. Γράψε μια ανταπόκριση (40–60 λέξεων) που να διαφωνεί με τη στάση του ποιητικού υποκειμένου. Τι πρέπει να έχει για να βαθμολογηθεί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/language/interpretive-commentary
