# Υποπρογράμματα

> Διαδικασίες, συναρτήσεις, δήλωση, κλήση και εμβέλεια μεταβλητών.

Πληροφορική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/informatics/subprograms

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη διαδικασία από τη συνάρτηση και να επιλέγεις τη σωστή.
- Να αντιστοιχίζεις τυπικές και πραγματικές παραμέτρους.
- Να εξηγείς την εμβέλεια των μεταβλητών ενός υποπρογράμματος.
- Να γράφεις και να καλείς σωστά ένα υποπρόγραμμα, και να αναφέρεις τα πλεονεκτήματα και τις ιδιότητές του.

## Γιατί υποπρογράμματα

Ο **τμηματικός προγραμματισμός** σπάει το πρόγραμμα σε ανεξάρτητα κομμάτια. Κάθε κομμάτι λύνει ένα υποπρόβλημα, όπως το βρήκες στην ιεραρχική σχεδίαση: πρώτα το μεγάλο πρόβλημα, μετά τα μέρη του, μετά τα μέρη των μερών. Τα πλεονεκτήματα δεν είναι αφηρημένα και ζητούνται αυτούσια:

- **Ευκολότερη ανάπτυξη** — κάθε τμήμα γράφεται και δοκιμάζεται χωριστά.
- **Επαναχρησιμοποίηση** — ο ίδιος κώδικας καλείται από πολλά σημεία, γραμμένος μία φορά.
- **Ευκολότερη συντήρηση** — η διόρθωση γίνεται σε ένα σημείο και ισχύει παντού.
- **Αναγνωσιμότητα** — το κυρίως πρόγραμμα διαβάζεται σαν περίληψη.
- **Καταμερισμός εργασίας** — διαφορετικοί προγραμματιστές, διαφορετικά τμήματα.

Ένα καλό υποπρόγραμμα έχει τρεις **ιδιότητες**:

1. **Μία είσοδο και μία έξοδο.** Ξεκινά πάντα από την πρώτη του εντολή και, όταν τελειώσει, η εκτέλεση γυρίζει ακριβώς μετά το σημείο της κλήσης.
2. **Ανεξαρτησία.** Μπορεί να γραφτεί, να ελεγχθεί και να αλλάξει χωρίς να ξέρεις πώς είναι γραμμένα τα υπόλοιπα.
3. **Μικρό μέγεθος.** Αν ένα υποπρόγραμμα γίνει πολύ μεγάλο, πιθανότατα κάνει δύο δουλειές και πρέπει να σπάσει.

## Διαδικασία και συνάρτηση

|                     | Διαδικασία                    | Συνάρτηση                 |
| ------------------- | ----------------------------- | ------------------------- |
| Επιστρέφει          | καμία, μία ή **πολλές** τιμές | **ακριβώς μία**           |
| Πώς επιστρέφει      | μέσω παραμέτρων               | μέσω του **ονόματός** της |
| Κλήση               | με την εντολή `ΚΑΛΕΣΕ`        | μέσα σε **έκφραση**       |
| Δηλώνεται τύπος     | όχι                           | ναι, ο τύπος της τιμής    |
| `ΔΙΑΒΑΣΕ` / `ΓΡΑΨΕ` | επιτρέπονται                  | **δεν** επιτρέπονται      |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μία συνάρτηση και μία διαδικασία*

Η συνάρτηση επιστρέφει με **εκχώρηση στο όνομά της** — γραμμές $6$ και $8$. Χωρίς αυτή την εκχώρηση σε κάθε δυνατό κλάδο, η συνάρτηση δεν έχει τιμή να επιστρέψει.

Πρόσεξε και τη σύνταξη. Η κεφαλίδα της συνάρτησης γράφει τον **τύπο** της τιμής μετά την άνω και κάτω τελεία: `ΑΚΕΡΑΙΑ`, `ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ`, `ΛΟΓΙΚΗ` ή `ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ`. Οι παράμετροι δηλώνονται ξανά, με τον τύπο τους, στο τμήμα `ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ` του ίδιου του υποπρογράμματος. Και κάθε υποπρόγραμμα κλείνει με τη δική του λέξη: `ΤΕΛΟΣ_ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ` ή `ΤΕΛΟΣ_ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ`.

> **Κλειδί**
>
> **Η επιλογή ανάμεσα στις δύο κρίνεται σε μία ερώτηση: πόσες τιμές επιστρέφονται;**
>
> - Ακριβώς μία, και θα χρησιμοποιηθεί σε υπολογισμό → **συνάρτηση**.
> - Καμία, ή δύο και πάνω → **διαδικασία**.
>
> Ο υπολογισμός του μεγίστου δύο αριθμών είναι συνάρτηση. Η εναλλαγή δύο τιμών είναι διαδικασία — επιστρέφει δύο πράγματα. Η εκτύπωση αποτελεσμάτων είναι διαδικασία, γιατί δεν επιστρέφει τίποτα και γιατί η `ΓΡΑΨΕ` απαγορεύεται σε συνάρτηση.

## Ένα ολόκληρο πρόγραμμα

Στη ΓΛΩΣΣΑ τα υποπρογράμματα γράφονται **μετά** το `ΤΕΛΟΣ_ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ`. Το κυρίως πρόγραμμα ξεκινά πρώτο και τα καλεί όταν τα χρειαστεί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλήση συνάρτησης μέσα σε έκφραση*

## Παράμετροι

**Τυπικές** παράμετροι είναι αυτές της **δήλωσης** του υποπρογράμματος. **Πραγματικές** είναι αυτές της **κλήσης**.

Η αντιστοίχιση γίνεται **κατά θέση**, όχι κατά όνομα:

- **πλήθος** τυπικών και πραγματικών ίσο,
- **τύποι** να συμφωνούν ένας προς έναν,
- **σειρά** καθορίζει ποια πάει πού.

Πώς ακριβώς γυρίζουν οι τιμές από μια διαδικασία στο κυρίως πρόγραμμα, και πώς φτιάχνεις τον πίνακα τιμών ενός προγράμματος με κλήσεις, το βλέπεις στην ενότητα «Συναρτήσεις και διαδικασίες: πέρασμα παραμέτρων».

> **Πρόσεχε**
>
> Στην κλήση `ΚΑΛΕΣΕ Διαίρεση(Β, Α)` με δήλωση `ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Διαίρεση(x, y)`, το `x` παίρνει το **Β** και το `y` το **Α**.
>
> Τα ονόματα δεν παίζουν **κανέναν** ρόλο. Είναι το λάθος που εμφανίζεται όταν οι τυπικές παράμετροι τυχαίνει να έχουν ίδια ονόματα με μεταβλητές του κυρίως προγράμματος: η σύμπτωση μοιάζει με σύνδεση, και δεν είναι.

## Εμβέλεια

Οι μεταβλητές ενός υποπρογράμματος είναι **τοπικές**: υπάρχουν όσο αυτό εκτελείται και εξαφανίζονται μόλις τελειώσει. Δύο μεταβλητές με το **ίδιο όνομα** σε δύο διαφορετικά υποπρογράμματα είναι δύο **διαφορετικές** μεταβλητές.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο μεταβλητές S, ένα όνομα*

> **Θυμήσου**
>
> Δύο περιορισμοί της ΓΛΩΣΣΑΣ που ρωτιούνται:
>
> - **Δεν υπάρχουν καθολικές μεταβλητές.** Κάθε ανταλλαγή δεδομένων περνά από τις παραμέτρους.
> - **Η συνάρτηση δεν κάνει είσοδο ή έξοδο.** Υπολογίζει και επιστρέφει· η εκτύπωση είναι δουλειά του καλούντος.
>
> Ένα υποπρόγραμμα μπορεί να καλεί άλλα υποπρογράμματα, όπως ακριβώς και το κυρίως πρόγραμμα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Διαδικασία ή συνάρτηση για τον υπολογισμό του εμβαδού κύκλου;

1. **Πόσες τιμές επιστρέφονται;** Μία, το εμβαδόν. **Θα χρησιμοποιηθεί σε υπολογισμό;** Ναι, τυπικά μέσα σε έκφραση ή εκχώρηση.
2. **Άρα συνάρτηση**, με τύπο `ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ` και μία παράμετρο, την ακτίνα.
3. **Η κλήση γίνεται μέσα σε έκφραση:** `Ε <- Εμβαδόν(ρ)`, ποτέ `ΚΑΛΕΣΕ Εμβαδόν(ρ)`.

   Η `ΚΑΛΕΣΕ` προορίζεται μόνο για διαδικασίες, και η χρήση της σε συνάρτηση είναι συντακτικό λάθος.

### Παράδειγμα 2: Στην κλήση ΚΑΛΕΣΕ Διαίρεση(Β, Α) με δήλωση ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Διαίρεση(x, y), τι παίρνει το x;

1. **Η αντιστοίχιση γίνεται κατά θέση.** Πρώτη πραγματική: `Β`. Πρώτη τυπική: `x`.
2. **Άρα το `x` παίρνει την τιμή του `Β`**, και το `y` την τιμή του `Α`.
3. **Τα ονόματα δεν παίζουν ρόλο**, όσο κι αν μοιάζουν ή διαφέρουν.

   Αν η διαδικασία υπολογίζει `x / y`, η κλήση `Διαίρεση(Β, Α)` υπολογίζει `Β / Α`. Η αντιστροφή της σειράς στην κλήση αλλάζει το αποτέλεσμα, χωρίς κανένα συντακτικό λάθος να το προδώσει.

### Παράδειγμα 3: Το κυρίως πρόγραμμα έχει μεταβλητή S με τιμή 10. Το υποπρόγραμμα έχει επίσης S και τη θέτει 0. Τι γίνεται το S του κυρίως;

1. **Οι δύο μεταβλητές είναι τοπικές στα αντίστοιχα τμήματα.** Η ταύτιση του ονόματος είναι **σύμπτωση**, όχι σύνδεση.
2. **Το `S` του κυρίως παραμένει $10$.** Το `S` του υποπρογράμματος παύει να υπάρχει μόλις το υποπρόγραμμα τελειώσει.
3. Αν το κυρίως χρειάζεται το αποτέλεσμα, πρέπει να του επιστραφεί ρητά — ως τιμή συνάρτησης ή μέσω παραμέτρου. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος στη ΓΛΩΣΣΑ.

### Παράδειγμα 4: Γιατί δεν επιτρέπεται η ΓΡΑΨΕ μέσα σε συνάρτηση;

1. **Η συνάρτηση έχει έναν ρόλο:** να υπολογίζει και να επιστρέφει μία τιμή. **Καλείται μέσα σε έκφραση**, π.χ. `Ζ <- Μέγιστο(α, β) + 5`. Εκτύπωση από μέσα της θα παρήγαγε έξοδο σε απρόβλεπτη στιγμή.
2. **Ο σχεδιαστικός κανόνας** λέγεται διαχωρισμός υπολογισμού από παρουσίαση: το υποπρόγραμμα υπολογίζει, ο καλών αποφασίζει τι να δείξει.
3. **Αν χρειάζεσαι και τα δύο**, γράφεις μια συνάρτηση για τον υπολογισμό και μια διαδικασία για την εμφάνιση.

   Το ίδιο ισχύει για τη `ΔΙΑΒΑΣΕ`: μια συνάρτηση που ζητά δεδομένα θα έδινε διαφορετικό αποτέλεσμα σε κάθε κλήση με τα ίδια ορίσματα.

### Παράδειγμα 5: Θέμα Β. Βρες τα λάθη: ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ Μέσος(α, β) · ΑΡΧΗ · μ ← (α + β) / 2 · ΓΡΑΨΕ μ · ΤΕΛΟΣ\_ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ, και στο κυρίως ΚΑΛΕΣΕ Μέσος(Χ, Υ).

1. **Λείπει ο τύπος της συνάρτησης** στην κεφαλίδα: `ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ Μέσος(α, β): ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ`.
2. **Η τιμή δεν δίνεται στο όνομα.** Η εκχώρηση πρέπει να είναι `Μέσος <- (α + β) / 2`. Η τοπική `μ` χάνεται με το τέλος της συνάρτησης.
3. **Η `ΓΡΑΨΕ` δεν επιτρέπεται** σε συνάρτηση. Φεύγει από εδώ και πηγαίνει στο κυρίως πρόγραμμα.
4. **Η κλήση με `ΚΑΛΕΣΕ` είναι λάθος.** Σωστά: `ΓΡΑΨΕ Μέσος(Χ, Υ)` ή `Μ <- Μέσος(Χ, Υ)`. Τέσσερα λάθη, και κανένα δεν είναι στον υπολογισμό.

### Παράδειγμα 6: Θέμα Γ. Γράψε συνάρτηση που ελέγχει αν ένας ακέραιος ν ≥ 2 είναι πρώτος, και πρόγραμμα που μετρά τους πρώτους από το 2 έως το 7.

1. **Τι επιστρέφει;** Μία απάντηση, ναι ή όχι. Άρα συνάρτηση τύπου `ΛΟΓΙΚΗ`.
2. **Ο αλγόριθμος:** σημαία `π` που ξεκινά `ΑΛΗΘΗΣ` και διαιρέτης `δ` από $2$ ως `ν DIV 2`. Μόλις βρεθεί διαιρέτης, η σημαία γίνεται `ΨΕΥΔΗΣ` και ο βρόχος σταματά.
3. **Στο τέλος,** `Πρώτος <- π`. Αυτή η γραμμή είναι η επιστροφή.
4. **Το κυρίως πρόγραμμα** δεν ξέρει πώς ελέγχεται ένας πρώτος. Γράφει μόνο `ΑΝ Πρώτος(κ) = ΑΛΗΘΗΣ ΤΟΤΕ πλ <- πλ + 1`. Το τρέχεις παρακάτω: βγαίνει $4$, οι $2, 3, 5, 7$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πρώτοι αριθμοί από το 2 έως το 7*

## Ερωτήσεις

1. Μια συνάρτηση επιστρέφει:
   - ακριβώς μία τιμή, μέσω του ονόματός της
   - όσες τιμές χρειάζεται, μέσω παραμέτρων
   - καμία τιμή
   - μία τιμή, μέσω της εντολής ΚΑΛΕΣΕ
2. Για την εναλλαγή των τιμών δύο μεταβλητών επιλέγεις:
   - διαδικασία, γιατί επιστρέφονται δύο τιμές
   - συνάρτηση, γιατί ο υπολογισμός είναι απλός
   - δύο συναρτήσεις, μία για κάθε τιμή
   - καμία από τις δύο: γράφεται μόνο στο κυρίως πρόγραμμα
3. Η αντιστοίχιση τυπικών και πραγματικών παραμέτρων γίνεται:
   - κατά θέση
   - κατά όνομα
   - κατά τύπο, ανεξάρτητα από τη σειρά
   - αυτόματα από τον μεταγλωττιστή, με όποιον τρόπο ταιριάζει
4. Το κυρίως πρόγραμμα έχει μεταβλητή S με τιμή $10$ και το υποπρόγραμμα δική του S που τη μηδενίζει. Μετά την κλήση, το S του κυρίως είναι:
   - $10$
   - $0$
   - απροσδιόριστο
   - εξαρτάται από τη σειρά δήλωσης
5. Μέσα σε συνάρτηση δεν επιτρέπονται:
   - οι εντολές ΔΙΑΒΑΣΕ και ΓΡΑΨΕ
   - οι δομές επανάληψης
   - οι τοπικές μεταβλητές
   - οι κλήσεις άλλων συναρτήσεων
6. Η εντολή ΚΑΛΕΣΕ χρησιμοποιείται:
   - μόνο για την κλήση διαδικασίας
   - για την κλήση συνάρτησης
   - και για τα δύο είδη υποπρογραμμάτων
   - μόνο μέσα στο κυρίως πρόγραμμα
7. Στη ΓΛΩΣΣΑ, ένα υποπρόγραμμα:
   - δεν έχει πρόσβαση στις μεταβλητές του κυρίως προγράμματος
   - βλέπει και αλλάζει κάθε μεταβλητή του κυρίως προγράμματος
   - δεν μπορεί να καλέσει κανένα άλλο υποπρόγραμμα
   - καλείται αυτόματα στην αρχή του προγράμματος
8. Ποιο ΔΕΝ είναι πλεονέκτημα του τμηματικού προγραμματισμού;
   - η αυτόματη επιτάχυνση του προγράμματος
   - η ευκολότερη συντήρηση
   - η επαναχρησιμοποίηση κώδικα
   - ο καταμερισμός εργασίας
9. Σε ένα πρόγραμμα ΓΛΩΣΣΑΣ, τα υποπρογράμματα γράφονται:
   - μετά το ΤΕΛΟΣ_ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ
   - μέσα στο τμήμα ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ
   - ανάμεσα στο ΑΡΧΗ και στην πρώτη εντολή
   - σε όποιο σημείο τα χρειάζεσαι
10. Ποια ΔΕΝ είναι ιδιότητα ενός καλού υποπρογράμματος;
   - να χρησιμοποιεί τις μεταβλητές του κυρίως
   - να έχει μία είσοδο και μία έξοδο
   - να είναι ανεξάρτητο από τα υπόλοιπα
   - να μην είναι πολύ μεγάλο

## Ασκήσεις

1. Πόσες τιμές μπορεί να επιστρέψει μια διαδικασία;
2. Με ποια εντολή της ΓΛΩΣΣΑΣ καλείται μια διαδικασία;
3. Διαδικασία ή συνάρτηση για την εκτύπωση των στοιχείων ενός πίνακα;
4. Ένα υποπρόγραμμα πρέπει να επιστρέφει και τον μέσο όρο και το μέγιστο ενός πίνακα. Διαδικασία ή συνάρτηση;
5. Η διαδικασία `Υπολ(a, b, c)` έχει σώμα `c <- a - 2 * b`. Στο κυρίως πρόγραμμα `Χ <- 10` και `Υ <- 3`.
   α) Ποια τιμή παίρνει το a στην κλήση `ΚΑΛΕΣΕ Υπολ(Υ, Χ, Ζ)`;
   β) Πόσο γίνεται το Ζ μετά από αυτή την κλήση;
   γ) Πόσο θα γινόταν το Ζ με την κλήση `ΚΑΛΕΣΕ Υπολ(Χ, Υ, Ζ)`;
6. Η συνάρτηση `Φ(ν): ΑΚΕΡΑΙΑ` έχει σώμα `σ <- 0`, `ΓΙΑ i ΑΠΟ 1 ΜΕΧΡΙ ν` (`ΑΝ ν MOD i = 0 ΤΟΤΕ σ <- σ + 1`), `Φ <- σ`.
   α) Ποια τιμή επιστρέφει η `Φ(12)`;
   β) Ποια τιμή επιστρέφει η `Φ(7)`;
   γ) Πόσο γίνεται το Ζ με την εντολή `Ζ <- Φ(Φ(12))`;
7. Η συνάρτηση `Πρώτος(ν)` της ενότητας επιστρέφει ΑΛΗΘΗΣ αν ο `ν` είναι πρώτος. Το κυρίως πρόγραμμα την καλεί στο `ΑΝ Πρώτος(κ) = ΑΛΗΘΗΣ ΤΟΤΕ πλ <- πλ + 1`, μέσα στον βρόχο `ΓΙΑ κ ΑΠΟ 2 ΜΕΧΡΙ 20`, με `πλ <- 0` πριν τον βρόχο.
   α) Πόσες φορές καλείται η συνάρτηση;
   β) Ποια τιμή τυπώνεται για το `πλ`;
   γ) Ποιος τύπος γράφεται στην κεφαλίδα της συνάρτησης;
8. Η διαδικασία `Αλλαγή(Κ, Λ)` έχει σώμα `Κ <- Κ + Λ` και `Λ <- Κ * Λ`. Στο κυρίως πρόγραμμα `Α <- 5` και `Β <- 2`.
   α) Πόσο γίνεται το Α μετά την κλήση `ΚΑΛΕΣΕ Αλλαγή(Α, Β)`;
   β) Πόσο γίνεται το Β μετά από αυτή την κλήση;
   γ) Ξεκινώντας πάλι από `Α <- 5` και `Β <- 2`, πόσο γίνεται το Α με την κλήση `ΚΑΛΕΣΕ Αλλαγή(Β, Α)`;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/informatics/subprograms
