# Από τον αλγόριθμο στο πρόγραμμα

> Γλώσσες, μεταφραστές, και το αλφάβητο της ΓΛΩΣΣΑΣ.

Πληροφορική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/informatics/programming-basics

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον μεταγλωττιστή από τον διερμηνευτή και να δηλώνεις σωστά σταθερές και μεταβλητές.
- Να γράφεις τη σωστή δομή ενός προγράμματος σε ΓΛΩΣΣΑ.
- Να υπολογίζεις εκφράσεις με τη σωστή προτεραιότητα και να παρακολουθείς ένα τμήμα ακολουθίας.
- Να αναλύεις αριθμούς με DIV και MOD: ψηφία, διαιρετότητα, μετατροπή μονάδων.

## Από τον αλγόριθμο στο πρόγραμμα

**Πρόγραμμα** είναι ο αλγόριθμος γραμμένος σε γλώσσα που καταλαβαίνει ο υπολογιστής. Ο αλγόριθμος είναι η λύση· το πρόγραμμα είναι η λύση **εκτελέσιμη**.

| Επίπεδο γλώσσας      | Χαρακτηριστικό                                                    |
| -------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| Γλώσσα μηχανής       | δυαδικά ψηφία· εξαρτάται πλήρως από τον επεξεργαστή               |
| Συμβολική (assembly) | μνημονικά ονόματα αντί για δυαδικά· εξαρτάται ακόμη από τη μηχανή |
| Υψηλού επιπέδου      | κοντά στη φυσική γλώσσα και **ανεξάρτητη** μηχανής                |

Οι γενιές: **1η** γλώσσα μηχανής, **2η** συμβολικές, **3η** υψηλού επιπέδου (Pascal, C), **4η** γλώσσες ερωτοαπαντήσεων και βάσεων δεδομένων, **5η** φυσικές γλώσσες και τεχνητή νοημοσύνη.

## Μεταφραστές

Ο υπολογιστής εκτελεί **μόνο** γλώσσα μηχανής. Κάθε πρόγραμμα υψηλού επιπέδου πρέπει πρώτα να μεταφραστεί.

|                          | Μεταγλωττιστής                 | Διερμηνευτής       |
| ------------------------ | ------------------------------ | ------------------ |
| Μεταφράζει               | όλο το πρόγραμμα μαζί          | εντολή προς εντολή |
| Παράγει                  | εκτελέσιμο αρχείο              | τίποτα μόνιμο      |
| Λάθη                     | αναφέρονται όλα μαζί στο τέλος | σταματά στο πρώτο  |
| Ταχύτητα εκτέλεσης       | μεγαλύτερη                     | μικρότερη          |
| Χρειάζεται στην εκτέλεση | όχι                            | ναι, κάθε φορά     |

Η αλυσίδα είναι: **πηγαίο πρόγραμμα → μεταγλωττιστής → αντικείμενο πρόγραμμα → συνδέτης → εκτελέσιμο πρόγραμμα**. Ο συνδέτης ενώνει το αντικείμενο πρόγραμμα με έτοιμες βιβλιοθήκες. Ο διερμηνευτής βολεύει στην ανάπτυξη, γιατί δείχνει αμέσως πού σταμάτησε. Ο μεταγλωττιστής βολεύει στο τελικό πρόγραμμα, γιατί αυτό τρέχει πιο γρήγορα και χωρίς τον μεταφραστή.

> **Κλειδί**
>
> **Ο μεταγλωττιστής βρίσκει μόνο συντακτικά λάθη.**
>
> Πρόγραμμα που μεταγλωττίζεται καθαρά δεν είναι σωστό πρόγραμμα. Είναι μόνο **γραμματικά** σωστό. Λογικό λάθος, δηλαδή πρόγραμμα που τρέχει και βγάζει λάθος αποτέλεσμα, περνά τον μεταγλωττιστή χωρίς παρατήρηση.
>
> Η διάκριση επιστρέφει στην ενότητα της εκσφαλμάτωσης.

## Τύποι δεδομένων και ονόματα

Η ΓΛΩΣΣΑ έχει τέσσερις τύπους. Κάθε μεταβλητή έχει έναν, και κρατά μόνο τιμές αυτού του τύπου.

| Τύπος         | Τι κρατά                         | Παράδειγμα τιμής   |
| ------------- | -------------------------------- | ------------------ |
| `ΑΚΕΡΑΙΕΣ`    | ακέραιους, θετικούς ή αρνητικούς | `-12`, `0`, `583`  |
| `ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΕΣ` | αριθμούς με δεκαδικό μέρος       | `3.14`, `-0.5`     |
| `ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ`  | κείμενο, μέσα σε απλά εισαγωγικά | `'Αθήνα'`, `'5'`   |
| `ΛΟΓΙΚΕΣ`     | μόνο δύο τιμές                   | `ΑΛΗΘΗΣ`, `ΨΕΥΔΗΣ` |

Το `'5'` είναι χαρακτήρας, όχι αριθμός: δεν προστίθεται. Η υποδιαστολή στον κώδικα γράφεται με **τελεία**, `3.14`, όχι με κόμμα.

Ένα **όνομα** μεταβλητής ή σταθεράς:

- ξεκινά με **γράμμα**·
- περιέχει γράμματα, ψηφία και κάτω παύλα `_`, **όχι κενό**·
- **δεν** είναι δεσμευμένη λέξη της γλώσσας, όπως `ΑΝ`, `ΓΙΑ`, `ΑΡΧΗ`, `ΤΕΛΟΣ`.

Άρα το `μέσος_όρος` και το `Χ2` είναι έγκυρα, ενώ τα `2Χ`, `μέσος όρος` και `ΑΡΧΗ` δεν είναι.

> **Πρόσεχε**
>
> Στη ΓΛΩΣΣΑ **κάθε** μεταβλητή δηλώνεται πριν χρησιμοποιηθεί, με τον τύπο της. Μεταβλητή που εμφανίζεται μόνο στο κυρίως πρόγραμμα είναι **συντακτικό λάθος**, όχι παράβλεψη.
>
> Και δύο παγίδες για τις σταθερές:
>
> - **Σταθερά δεν αλλάζει τιμή.** Η γραμμή `ΜΙΣΟ <- 0.7` μέσα στο πρόγραμμα είναι λάθος.
> - **Σε σταθερά δεν δηλώνεται τύπος.** Ο τύπος προκύπτει από την τιμή που της δίνεται.

## Η δομή ενός προγράμματος

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο σκελετός, πάντα με αυτή τη σειρά*

Τρία τμήματα, με αυστηρή σειρά:

1. **Επικεφαλίδα** — η λέξη `ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ` και το όνομα.
2. **Δηλώσεις** — πρώτα `ΣΤΑΘΕΡΕΣ`, μετά `ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ` ομαδοποιημένες ανά τύπο.
3. **Κυρίως πρόγραμμα** — ανάμεσα σε `ΑΡΧΗ` και `ΤΕΛΟΣ_ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ`.

Η `ΔΙΑΒΑΣΕ` παίρνει τιμή από το πληκτρολόγιο και τη βάζει σε μεταβλητή. Η `ΓΡΑΨΕ` εμφανίζει στην οθόνη κείμενο και τιμές, χωρισμένα με κόμμα. Η εκχώρηση `←` υπολογίζει πρώτα την έκφραση δεξιά και μετά βάζει το αποτέλεσμα στη μεταβλητή αριστερά. Γι' αυτό το `i <- i + 1` έχει νόημα: «πάρε την παλιά τιμή, πρόσθεσε $1$, γράψ' τη πάνω της».

## Ακολουθία: η εναλλαγή τιμών

Οι εντολές εκτελούνται **με τη σειρά που γράφτηκαν**, μία φορά η καθεμία. Αυτή είναι η πρώτη δομή, η **ακολουθία**. Το κλασικό της πρόβλημα είναι η εναλλαγή δύο τιμών.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Εναλλαγή με βοηθητική μεταβλητή*

## Τελεστές και προτεραιότητα

| Κατηγορία   | Τελεστές                              |
| ----------- | ------------------------------------- |
| Αριθμητικοί | `^`, `*`, `/`, `DIV`, `MOD`, `+`, `-` |
| Συγκριτικοί | `=`, `<`, `>`, `<=`, `>=`, `<>`       |
| Λογικοί     | `ΟΧΙ`, `ΚΑΙ`, `Η`                     |

**Σειρά εκτέλεσης:** πρώτα οι παρενθέσεις, μετά η ύψωση σε δύναμη, μετά πολλαπλασιασμός και διαιρέσεις (μαζί με `DIV` και `MOD`), μετά πρόσθεση και αφαίρεση, μετά οι συγκριτικοί, και τελευταίοι οι λογικοί με σειρά `ΟΧΙ`, `ΚΑΙ`, `Η`. Τελεστές ίδιας προτεραιότητας εκτελούνται από αριστερά προς τα δεξιά.

Οι λογικοί τελεστές ακολουθούν τον πίνακα αλήθειας: το `ΚΑΙ` είναι αληθές μόνο όταν **και τα δύο** είναι αληθή, το `Η` είναι ψευδές μόνο όταν **και τα δύο** είναι ψευδή, και το `ΟΧΙ` αντιστρέφει.

### DIV και MOD

Οι δύο ακέραιοι τελεστές είναι από τα πιο χρήσιμα εργαλεία των εξετάσεων:

- `DIV` δίνει το **ακέραιο πηλίκο**: `17 DIV 5 = 3`
- `MOD` δίνει το **υπόλοιπο**: `17 MOD 5 = 2`

Με αυτούς σπας έναν αριθμό στα ψηφία του. Το `MOD 10` κρατά το τελευταίο ψηφίο, το `DIV 10` το πετάει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα ψηφία ενός τριψήφιου*

> **Θυμήσου**
>
> Το `MOD` είναι ο τυπικός τρόπος να ελεγχθεί η διαιρετότητα: ο `X` είναι άρτιος όταν `X MOD 2 = 0`, και πολλαπλάσιο του $3$ όταν `X MOD 3 = 0`.
>
> Και τα δύο απαιτούν **ακέραια** ορίσματα. Με πραγματικούς αριθμούς είναι λάθος.

## Ενσωματωμένες συναρτήσεις

| Συνάρτηση                  | Τι δίνει                        | Παράδειγμα     |
| -------------------------- | ------------------------------- | -------------- |
| `Α_Μ(x)`                   | ακέραιο μέρος                   | `Α_Μ(7.8) = 7` |
| `Α_Τ(x)`                   | απόλυτη τιμή                    | `Α_Τ(-3) = 3`  |
| `Τ_Ρ(x)`                   | τετραγωνική ρίζα                | `Τ_Ρ(16) = 4`  |
| `ΗΜ(x)`, `ΣΥΝ(x)`, `ΕΦ(x)` | ημίτονο, συνημίτονο, εφαπτομένη | —              |
| `Ε(x)`, `ΛΟΓ(x)`           | $e^x$ και φυσικός λογάριθμος    | `Ε(0) = 1`     |

Για θετικούς αριθμούς, το `Α_Μ(17 / 5)` δίνει ό,τι και το `17 DIV 5`, δηλαδή $3$. Η διαφορά είναι ότι η `Α_Μ` δέχεται και πραγματικό όρισμα.

## Τεχνικές σχεδίασης

- **Ιεραρχική σχεδίαση** — από το γενικό στο ειδικό, «από πάνω προς τα κάτω».
- **Τμηματικός προγραμματισμός** — το πρόγραμμα σπάει σε ανεξάρτητα τμήματα.
- **Δομημένος προγραμματισμός** — μόνο τρεις δομές: **ακολουθία, επιλογή, επανάληψη**, και **καμία** εντολή άλματος.

Η κατάργηση του `GOTO` είναι ο πυρήνας του δομημένου προγραμματισμού: κάθε τμήμα έχει **μία** είσοδο και **μία** έξοδο. Η ροή διαβάζεται από πάνω προς τα κάτω, χωρίς να την κυνηγάς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε την τιμή της έκφρασης \$3 + 4 \cdot 2 ^ 2\$.

1. **Πρώτα η δύναμη:** $2^2 = 4$. Η έκφραση γίνεται $3 + 4 \cdot 4$.
2. **Μετά ο πολλαπλασιασμός:** $4 \cdot 4 = 16$. Η έκφραση γίνεται $3 + 16$.
3. **Τέλος η πρόσθεση:** $19$.
4. **Το λάθος που αποφύγαμε:** εκτέλεση από αριστερά προς τα δεξιά θα έδινε $(3+4) \cdot 4 = 28$. Η προτεραιότητα ορίζει άλλο αποτέλεσμα, όχι άλλο ύφος.

### Παράδειγμα 2: Πόσο κάνουν τα \$17\ DIV\ 5\$ και \$17\ MOD\ 5\$, και τι σημαίνει το καθένα;

1. **Η κανονική διαίρεση** δίνει $17 / 5 = 3{,}4$.
2. **`DIV`** κρατά μόνο το ακέραιο μέρος του πηλίκου: $17\ DIV\ 5 = 3$.
3. **`MOD`** δίνει ό,τι περισσεύει: $17 - 3 \cdot 5 = 2$.
4. **Ο έλεγχος που κάνεις πάντα:** πηλίκο επί διαιρέτη συν υπόλοιπο ίσον διαιρετέος. $3 \cdot 5 + 2 = 17$. Σωστό.

### Παράδειγμα 3: Γιατί το παρακάτω είναι συντακτικά λάθος; ΣΤΑΘΕΡΕΣ Ρ = 3.14 · ΑΡΧΗ · Ρ ← 3.15

1. Το `Ρ` δηλώθηκε ως **σταθερά**: μέγεθος που δεν μεταβάλλεται κατά την εκτέλεση.
2. Η εκχώρηση προς αυτήν είναι **συντακτικό λάθος** και το πρόγραμμα δεν μεταγλωττίζεται.
3. **Αν χρειάζεσαι τιμή που αλλάζει, το σωστό είναι μεταβλητή.** Η σταθερά δεν είναι «μεταβλητή με αρχική τιμή». Είναι υπόσχεση προς τον μεταγλωττιστή ότι η τιμή μένει ίδια, και η υπόσχεση ελέγχεται.

### Παράδειγμα 4: Θέμα Β. Τι θα εμφανίσει το τμήμα: x ← 7 · y ← 3 · x ← x + y · y ← x − y · x ← x − y · z ← x \* 2 + y MOD 4 · ΓΡΑΨΕ x, y, z;

1. Η μέθοδος είναι ο **πίνακας τιμών**: μία στήλη ανά μεταβλητή, μία γραμμή ανά εκχώρηση. Πες κάθε γραμμή πριν την ανοίξεις.

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Εναλλαγή χωρίς βοηθητική μεταβλητή*
2. **Οι τρεις μεσαίες εντολές αντάλλαξαν τα x και y** χωρίς τρίτη μεταβλητή: από $7, 3$ έγιναν $3, 7$.
3. **Η τελευταία εκχώρηση:** `MOD` και `*` έχουν την ίδια προτεραιότητα, πάνω από το `+`. Άρα $3 \cdot 2 + (7\ MOD\ 4) = 6 + 3 = 9$.
4. **Εμφανίζεται `3 7 9`.**

### Παράδειγμα 5: Με α = 5 και β = 2, τι τιμή έχει η έκφραση α > 3 Η β = 2 ΚΑΙ α < 4;

1. **Πρώτα οι συγκρίσεις:** `α > 3` αληθής, `β = 2` αληθής, `α < 4` ψευδής.
2. **Μετά το `ΚΑΙ`, πριν από το `Η`:** `β = 2 ΚΑΙ α < 4` γίνεται `ΑΛΗΘΗΣ ΚΑΙ ΨΕΥΔΗΣ`, δηλαδή `ΨΕΥΔΗΣ`.
3. **Τέλος το `Η`:** `ΑΛΗΘΗΣ Η ΨΕΥΔΗΣ` δίνει **`ΑΛΗΘΗΣ`**.
4. **Η παγίδα:** από αριστερά προς τα δεξιά θα έβγαινε `(ΑΛΗΘΗΣ Η ΑΛΗΘΗΣ) ΚΑΙ ΨΕΥΔΗΣ`, δηλαδή `ΨΕΥΔΗΣ`. Αν θέλεις αυτή τη σειρά, τη γράφεις με παρενθέσεις.

### Παράδειγμα 6: Θέμα Γ. Γράψε πρόγραμμα που διαβάζει έναν χρόνο σε δευτερόλεπτα και εμφανίζει πόσες ώρες, λεπτά και δευτερόλεπτα είναι.

1. **Ανάλυση:** μία ώρα έχει $3600$ δευτερόλεπτα και ένα λεπτό $60$. Οι ώρες είναι το ακέραιο πηλίκο με το $3600$. Ό,τι περισσεύει μοιράζεται σε λεπτά και δευτερόλεπτα.
2. **Το πρόγραμμα**, με είσοδο $7384$:

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Δευτερόλεπτα σε ώρες, λεπτά, δευτερόλεπτα*
3. **Έλεγχος:** $2 \cdot 3600 + 3 \cdot 60 + 4 = 7384$. Το αποτέλεσμα είναι $2$ ώρες, $3$ λεπτά, $4$ δευτερόλεπτα.
4. **Όλες οι μεταβλητές είναι ακέραιες.** Με `/` αντί για `DIV` οι ώρες θα έβγαιναν $2{,}05$: σωστός αριθμός, λάθος απάντηση. Το ίδιο μοτίβο λύνει και την ανάλυση ποσού σε κέρματα: `DIV` με την αξία του κέρματος, `MOD` για τα ρέστα.

## Ερωτήσεις

1. Η γλώσσα μηχανής:
   - αποτελείται από δυαδικά ψηφία και εξαρτάται από τον επεξεργαστή
   - είναι ανεξάρτητη από τη μηχανή
   - χρησιμοποιεί μνημονικά ονόματα αντί για δυαδικούς κωδικούς εντολών
   - χρειάζεται μεταγλωττιστή για να εκτελεστεί από τον επεξεργαστή
2. Ο μεταγλωττιστής, σε αντίθεση με τον διερμηνευτή:
   - μεταφράζει ολόκληρο το πρόγραμμα και παράγει εκτελέσιμο αρχείο
   - μεταφράζει και εκτελεί μία εντολή τη φορά, χωρίς να παράγει αρχείο
   - χρειάζεται να είναι παρών σε κάθε εκτέλεση του προγράμματος
   - σταματά στο πρώτο λάθος
3. Πρόγραμμα που μεταγλωττίζεται καθαρά αλλά δίνει λάθος αποτέλεσμα έχει:
   - λογικό λάθος
   - συντακτικό λάθος
   - λάθος στον συνδέτη
   - κανένα λάθος, αφού μεταγλωττίστηκε
4. Η σωστή σειρά των τμημάτων ενός προγράμματος σε ΓΛΩΣΣΑ είναι:
   - επικεφαλίδα, δηλώσεις, κυρίως πρόγραμμα
   - δηλώσεις, επικεφαλίδα, κυρίως πρόγραμμα
   - κυρίως πρόγραμμα, δηλώσεις, επικεφαλίδα
   - επικεφαλίδα, κυρίως πρόγραμμα, δηλώσεις
5. Ποιο από τα παρακάτω ισχύει για τις σταθερές;
   - δεν δηλώνεται τύπος και δεν αλλάζουν τιμή στην εκτέλεση
   - δηλώνονται με τον τύπο τους, όπως ακριβώς οι μεταβλητές
   - μπορούν να αλλάξουν τιμή με εντολή εκχώρησης μέσα στο πρόγραμμα
   - δηλώνονται μετά τις μεταβλητές
6. Η τιμή της έκφρασης $3 + 4 \cdot 2 ^ 2$ είναι:
   - $19$
   - $28$
   - $49$
   - $14$
7. Πόσο κάνει το $17\ MOD\ 5$;
   - $2$
   - $3$
   - $3{,}4$
   - $12$
8. Ο δομημένος προγραμματισμός στηρίζεται:
   - σε τρεις μόνο δομές και σε καμία εντολή άλματος
   - στη χρήση εντολών άλματος για ευελιξία
   - στη διάσπαση του προγράμματος σε αρχεία
   - στη σχεδίαση από το ειδικό προς το γενικό
9. Ποιο από τα παρακάτω είναι έγκυρο όνομα μεταβλητής στη ΓΛΩΣΣΑ;
   - `μέσος_όρος`
   - `2ος_βαθμός`
   - `μέσος όρος`
   - `ΑΡΧΗ`
10. Η μεταβλητή `πέρασε` κρατά αν ένας μαθητής έγραψε τουλάχιστον 0$. Σε ποιο τμήμα δηλώνεται;
   - `ΛΟΓΙΚΕΣ`
   - `ΑΚΕΡΑΙΕΣ`
   - `ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ`
   - `ΣΤΑΘΕΡΕΣ`

## Ασκήσεις

1. Ποιες είναι οι τρεις δομές του δομημένου προγραμματισμού;
2. Τι παράγει ο μεταγλωττιστής από το πηγαίο πρόγραμμα, πριν περάσει από τον συνδέτη;
3. Υπολόγισε την τιμή της έκφρασης $20 - 12 / 4 \cdot 2$.
4. Υπολόγισε στη ΓΛΩΣΣΑ την τιμή της έκφρασης `2 ^ 3 * 2 - 10 DIV 3`.
5. Ένα πρόγραμμα διαβάζει έναν αριθμό ημερών `ημ` και τον αναλύει σε ολόκληρες εβδομάδες και μέρες που περισσεύουν. Δίνεται `ημ = 400`.
   α) Ποια έκφραση δίνει τις εβδομάδες;
   β) Πόσες είναι οι εβδομάδες;
   γ) Πόσες μέρες περισσεύουν;
6. Οι ακέραιες μεταβλητές έχουν τιμές $X = 7$ και $Y = 2$.
   α) Πόσο κάνει η έκφραση `X DIV Y + X MOD Y`;
   β) Τι τιμή έχει η έκφραση `X > 5 ΚΑΙ X MOD Y = 0`;
   γ) Τι τιμή έχει η έκφραση `ΟΧΙ (Y > X) Η X < 0`;
7. Εκτελείται το τμήμα `x <- 15`, `y <- 4`, `x <- x MOD y + x DIV y`, `y <- y * x - x`, `ΓΡΑΨΕ x, y`.
   α) Ποια τιμή παίρνει το x στην τρίτη εντολή;
   β) Ποια τιμή παίρνει το y στην τέταρτη εντολή;
   γ) Τι θα έπαιρνε το y αν οι δύο τελευταίες εκχωρήσεις άλλαζαν σειρά;
8. Η ακέραια μεταβλητή Ν έχει τιμή $583$ και αναλύεται στα ψηφία του με `DIV` και `MOD`.
   α) Πόσο κάνει το `Ν DIV 100`;
   β) Πόσο κάνει το `(Ν DIV 10) MOD 10`;
   γ) Πόσο κάνει το `Ν MOD 10`;
   δ) Ποιο είναι το άθροισμα των ψηφίων;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/informatics/programming-basics
