# Εκσφαλμάτωση

> Συντακτικά και λογικά λάθη — και ο πίνακας τιμών που τα βρίσκει.

Πληροφορική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/informatics/debugging

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα συντακτικά, τα λογικά και τα λάθη εκτέλεσης.
- Να εντοπίζεις και να διορθώνεις τα λάθη ενός προγράμματος με σταθερή σειρά και με πίνακα τιμών.
- Να αναφέρεις τις τεχνικές και τα εργαλεία εκσφαλμάτωσης.
- Να σχεδιάζεις έλεγχο με ακραίες τιμές.

## Τρία είδη λαθών

| Είδος               | Πότε εμφανίζεται                    | Ποιος το βρίσκει                 |
| ------------------- | ----------------------------------- | -------------------------------- |
| **Συντακτικό**      | στη μεταγλώττιση                    | ο μεταγλωττιστής, αυτόματα       |
| **Λάθος εκτέλεσης** | ενώ το πρόγραμμα τρέχει             | το ίδιο το σύστημα, διακόπτοντας |
| **Λογικό**          | ποτέ — το πρόγραμμα τρέχει κανονικά | **μόνο εσύ**                     |

- **Συντακτικό:** παράβαση των κανόνων της γλώσσας. Ξεχασμένο `ΤΕΛΟΣ_ΑΝ`, μεταβλητή που δεν δηλώθηκε, εκχώρηση σε σταθερά, λάθος γραμμένη δεσμευμένη λέξη.
- **Λάθος εκτέλεσης:** η σύνταξη είναι σωστή αλλά η ενέργεια αδύνατη. Διαίρεση με μηδέν, δείκτης πίνακα εκτός ορίων, τετραγωνική ρίζα αρνητικού.
- **Λογικό:** όλα νόμιμα, το αποτέλεσμα λάθος. Λάθος τελεστής, λάθος σειρά εντολών, λάθος όριο βρόχου, λάθος αρχική τιμή.

Το λάθος εκτέλεσης έχει μια ιδιαιτερότητα: εξαρτάται από τα **δεδομένα**. Το `ΜΟ <- S / πλ` τρέχει σωστά χίλιες φορές και σπάει την πρώτη φορά που το `πλ` είναι $0$.

> **Κλειδί**
>
> **Το λογικό λάθος είναι το επικίνδυνο, ακριβώς επειδή δεν παραπονιέται κανείς.**
>
> Το συντακτικό σε σταματά πριν καν τρέξεις. Το λάθος εκτέλεσης σε σταματά με μήνυμα και σε στέλνει στη σωστή γραμμή.
>
> Το λογικό λάθος παράγει έναν αριθμό που μοιάζει εντάξει. Αν δεν τον ελέγξεις με δεδομένα των οποίων ξέρεις την απάντηση, δεν πρόκειται να το βρεις.

## Ένα λογικό λάθος, βήμα βήμα

*Διαδραστικό στη σελίδα: Άθροισμα των αριθμών από 1 έως n — με ένα σφάλμα*

Το πρόγραμμα μεταγλωττίζεται καθαρά, τρέχει, τερματίζει και τυπώνει έναν αριθμό. Με `n = 5` τυπώνει $10$, ενώ η σωστή απάντηση είναι $15$.

## Τεχνικές εκσφαλμάτωσης

| Τεχνική                       | Τι κάνει                                  |
| ----------------------------- | ----------------------------------------- |
| Ξηρή εκτέλεση (πίνακας τιμών) | εκτέλεση στο χαρτί, χωρίς υπολογιστή      |
| Εκτυπώσεις ελέγχου            | προσωρινές `ΓΡΑΨΕ` σε κρίσιμα σημεία      |
| Σημεία διακοπής               | το πρόγραμμα σταματά σε γραμμή που όρισες |
| Βηματική εκτέλεση             | μία εντολή τη φορά                        |
| Παρακολούθηση μεταβλητών      | οι τιμές φαίνονται ζωντανά όσο τρέχει     |

Οι τέσσερις τελευταίες είναι εργαλεία του προγραμματιστικού περιβάλλοντος. Η πρώτη χρειάζεται μόνο μολύβι, και είναι αυτή που ζητούν οι εξετάσεις.

> **Πρόσεχε**
>
> **Ο πίνακας τιμών δεν είναι η φτωχή λύση.** Είναι η μόνη τεχνική που σε αναγκάζει να πεις **τι περίμενες** πριν δεις τι βγήκε.
>
> Τα εργαλεία σου δείχνουν τι κάνει το πρόγραμμα. Ο πίνακας τιμών σε κάνει να προβλέψεις τι **έπρεπε** να κάνει. Η πρώτη γραμμή όπου οι δύο διαφέρουν είναι η γραμμή του λάθους.

## Πώς απαντάς στο «βρες τα λάθη»

Η εκφώνηση δίνει ένα πρόγραμμα και ζητά να εντοπίσεις τα λάθη, να πεις τι είδους είναι και να τα διορθώσεις. Πήγαινε με σταθερή σειρά, για να μη σου ξεφύγει κανένα:

1. **Δηλώσεις.** Κάθε μεταβλητή του κυρίως προγράμματος υπάρχει στο `ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ`, με τον σωστό τύπο; Σταθερά που αλλάζει τιμή; Αυτά είναι **συντακτικά**.
2. **Δομές.** Κάθε `ΑΝ` κλείνει με `ΤΕΛΟΣ_ΑΝ`, κάθε `ΟΣΟ` και `ΓΙΑ` με `ΤΕΛΟΣ_ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ`, και οι δομές δεν διασταυρώνονται. Κι αυτά **συντακτικά**.
3. **Αρχικές τιμές.** Κάθε αθροιστής και μετρητής παίρνει τιμή πριν τον βρόχο; Αθροιστής από $0$, γινόμενο από $1$, μέγιστο από το πρώτο στοιχείο.
4. **Όρια και τελεστές.** `<` ή `<=`; Ο βρόχος ξεκινά και τελειώνει εκεί που πρέπει; Το «τουλάχιστον $10$» είναι `>= 10`.
5. **Διαιρέσεις και δείκτες.** Μπορεί ο διαιρέτης να γίνει $0$; Μπορεί ο δείκτης να βγει έξω από τον πίνακα; Αυτά είναι **λάθη εκτέλεσης**.

Γράφεις την απάντηση ανά λάθος: **γραμμή, είδος, διόρθωση**. Μία γραμμή για το καθένα.

## Έλεγχος με ακραίες τιμές

Ένα πρόγραμμα που δουλεύει με «κανονικά» δεδομένα δεν έχει ελεγχθεί. Οι τιμές που αξίζει να δοκιμαστούν:

- **Τα όρια:** η πρώτη και η τελευταία έγκυρη τιμή.
- **Ακριβώς έξω από τα όρια:** μία λιγότερη και μία περισσότερη.
- **Το μηδέν** και οι **αρνητικοί**, όπου έχουν νόημα.
- **Το άδειο σύνολο:** μηδέν δεδομένα.
- **Ένα μόνο στοιχείο**, που σπάει τους βρόχους σύγκρισης ζευγών.

> **Θυμήσου**
>
> Τα περισσότερα λογικά λάθη κρύβονται στα **όρια**: `<` αντί για `<=`, βρόχος που ξεκινά από $0$ αντί για $1$, πίνακας που διαβάζεται ως `n-1` στοιχεία.
>
> Γι' αυτό ο έλεγχος με $n = 1$ και με το κενό σύνολο βρίσκει περισσότερα σφάλματα από δέκα δοκιμές με τυχαία δεδομένα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βρες το λάθος: αθροιστής ή μετρητής;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βρες το λάθος: η αρχική τιμή του γινομένου*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Το πρόγραμμα τυπώνει 10 αντί για 15 στο άθροισμα 1 έως 5. Τι είδους λάθος, και πού;

1. **Δεν είναι συντακτικό:** μεταγλωττίστηκε. **Δεν είναι λάθος εκτέλεσης:** τερμάτισε κανονικά. Άρα είναι **λογικό λάθος**.
2. **Ο πίνακας τιμών** δείχνει ότι ο βρόχος σταματά με $i = 5$, χωρίς να προσθέσει το $5$.

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Οι έλεγχοι της γραμμής 4, με n = 5*
3. **Η αιτία είναι η συνθήκη `i < n`**, που έπρεπε να είναι `i <= n`.

   **Ένας χαρακτήρας**, και το πρόγραμμα έδινε συστηματικά λάθος αποτέλεσμα χωρίς κανένα μήνυμα.

### Παράδειγμα 2: Κατάταξε τα λάθη: (α) ξεχασμένο ΤΕΛΟΣ\_ΑΝ, (β) διαίρεση με μηδέν, (γ) πρόσθεση αντί για αφαίρεση.

1. **(α) Ξεχασμένο `ΤΕΛΟΣ_ΑΝ`:** παραβιάζει τους κανόνες της γλώσσας. **Συντακτικό**, το βρίσκει ο μεταγλωττιστής.
2. **(β) Διαίρεση με μηδέν:** η σύνταξη είναι σωστή, η ενέργεια αδύνατη. **Λάθος εκτέλεσης**, εμφανίζεται μόνο για τα δεδομένα που μηδενίζουν τον διαιρέτη.
3. **(γ) Πρόσθεση αντί για αφαίρεση:** όλα νόμιμα, το αποτέλεσμα λάθος. **Λογικό**.
4. **Η σειρά δυσκολίας είναι αντίστροφη της σειράς σοβαρότητας.** Το (α) το βρίσκεις σε δευτερόλεπτα, το (β) την πρώτη φορά που θα τύχει, το (γ) μόνο αν το ψάξεις.

### Παράδειγμα 3: Ποια δεδομένα θα δοκίμαζες σε πρόγραμμα που βρίσκει τον μέσο όρο ν αριθμών;

1. **Κανονική περίπτωση:** πέντε αριθμοί με γνωστό μέσο όρο, π.χ. $2, 4, 6, 8, 10$ με μέσο $6$.
2. **Ένα στοιχείο:** ο μέσος όρος πρέπει να είναι ο ίδιος ο αριθμός. Πολλοί βρόχοι σπάνε εδώ.
3. **Κανένα στοιχείο:** το πρόγραμμα οφείλει να **μη** διαιρέσει με μηδέν, αλλά να εμφανίσει μήνυμα.
4. **Αρνητικοί αριθμοί**, αν έχουν νόημα, και **όλοι ίσοι**, που ελέγχει τις αυστηρές ανισότητες.

   **Το κριτήριο επιλογής δεν είναι «τι θα δώσει ο χρήστης», αλλά «πού μπορεί να σπάσει ο κώδικας».**

### Παράδειγμα 4: Γιατί ο πίνακας τιμών βρίσκει λάθη που ο μεταγλωττιστής δεν βρίσκει;

1. **Ο μεταγλωττιστής ελέγχει τη γραμματική:** ότι ό,τι έγραψες είναι έγκυρη ΓΛΩΣΣΑ. **Δεν γνωρίζει την πρόθεσή σου.** Το `S <- S - x` είναι εξίσου έγκυρο με το `S <- S + x`.
2. **Ο πίνακας τιμών εισάγει τη σύγκριση που λείπει:** το αναμενόμενο αποτέλεσμα, που το ξέρεις εσύ και όχι το πρόγραμμα.
3. **Και δίνει τη θέση, όχι μόνο την ύπαρξη του λάθους.** Η **πρώτη** γραμμή του πίνακα όπου η πραγματική τιμή διαφέρει από την αναμενόμενη αντιστοιχεί στην εντολή που φταίει. Οι επόμενες διαφορές είναι συνέπειες, όχι αιτίες.

### Παράδειγμα 5: Ο βρόχος x ← 2 · ΟΣΟ x <> 10 ΕΠΑΝΑΛΑΒΕ · x ← x + 3 · ΤΕΛΟΣ\_ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ δεν σταματά ποτέ. Γιατί, και πώς διορθώνεται;

1. **Οι τιμές του x:** $2, 5, 8, 11, 14, \dots$ Ανεβαίνουν κατά $3$ και **πηδούν πάνω** από το $10$.
2. Η συνθήκη `x <> 10` μένει αληθής για πάντα: ο βρόχος είναι **ατέρμων**. Η σύνταξη είναι σωστή, άρα ο μεταγλωττιστής δεν λέει τίποτα. Το λάθος είναι **λογικό**.
3. **Η διόρθωση** είναι συνθήκη που δεν εξαρτάται από ακριβή ισότητα: `ΟΣΟ x < 10 ΕΠΑΝΑΛΑΒΕ`.

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Ο ίδιος βρόχος, με συνθήκη που τερματίζει*
4. **Ο κανόνας:** σε βρόχο με βήμα μεγαλύτερο από $1$, η συνθήκη τερματισμού γράφεται με `<` ή `>`, ποτέ με `<>`.

### Παράδειγμα 6: Θέμα Γ. Το πρόγραμμα πρέπει να διαβάζει 5 βαθμούς και να εμφανίζει τον μέσο όρο και πόσοι είναι τουλάχιστον 10. Βρες και διόρθωσε τα λάθη.

1. **Το πρόγραμμα που δόθηκε:**

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Μέσος όρος και πόσοι πέρασαν — με λάθη*
2. **Δηλώσεις, γραμμή 3:** η `πλ` χρησιμοποιείται αλλά δεν δηλώθηκε. **Συντακτικό.** Διόρθωση: `ΑΚΕΡΑΙΕΣ: i, β, S, πλ`.
3. **Αρχικές τιμές, γραμμή 11:** η `πλ` αυξάνεται χωρίς να έχει πάρει ποτέ τιμή. Διόρθωση: `πλ <- 0` δίπλα στο `S <- 0`, πριν τον βρόχο.
4. **Όρια, γραμμή 10:** «τουλάχιστον $10$» σημαίνει και το $10$. Το `β > 10` το αφήνει έξω. **Λογικό.** Διόρθωση: `β >= 10`.
5. **Γραμμή 14:** οι βαθμοί είναι $5$, όχι $4$. **Λογικό.** Διόρθωση: `ΜΟ <- S / 5`. Το διορθωμένο πρόγραμμα, με βαθμούς $12, 10, 7, 15, 9$:

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Το ίδιο πρόγραμμα, διορθωμένο*
6. **Αποτέλεσμα:** μέσος όρος $10{,}6$ και $3$ μαθητές με τουλάχιστον $10$. Πρόσεξε ότι τα δεδομένα περιέχουν το $10$: χωρίς την οριακή τιμή, το λάθος της γραμμής 10 δεν θα φαινόταν ποτέ.

## Ερωτήσεις

1. Ξεχασμένο ΤΕΛΟΣ_ΑΝ είναι λάθος:
   - συντακτικό
   - λογικό
   - εκτέλεσης
   - κανένα από τα τρία
2. Η διαίρεση με μηδέν είναι λάθος:
   - εκτέλεσης
   - συντακτικό
   - λογικό
   - λάθος μεταγλώττισης
3. Το πιο επικίνδυνο είδος λάθους είναι το λογικό, γιατί:
   - το πρόγραμμα τρέχει κανονικά και δίνει αποτέλεσμα που μοιάζει σωστό
   - σταματά το πρόγραμμα στη μέση της εκτέλεσης, χωρίς να δείχνει πού
   - εμποδίζει τη μεταγλώττιση ολόκληρου του προγράμματος
   - εμφανίζεται μόνο σε μεγάλα προγράμματα
4. Βρόχος ΟΣΟ i < n αντί για i <= n στο άθροισμα $1$ έως $5$ δίνει:
   - $10$ αντί για $15$
   - $15$, το σωστό
   - σφάλμα εκτέλεσης
   - ατέρμονα βρόχο
5. Η ξηρή εκτέλεση με πίνακα τιμών σημαίνει:
   - εκτέλεση του προγράμματος στο χαρτί, χωρίς υπολογιστή
   - εκτέλεση στον υπολογιστή με σημεία διακοπής
   - μεταγλώττιση χωρίς εκτέλεση, για έλεγχο λαθών
   - εκτέλεση με τυχαία δεδομένα, όσο περισσότερα τόσο καλύτερα
6. Σε πίνακα τιμών, η γραμμή που δείχνει το λάθος είναι:
   - η πρώτη όπου η πραγματική τιμή διαφέρει από την αναμενόμενη
   - η τελευταία γραμμή
   - όποια έχει τη μεγαλύτερη διαφορά
   - καμία: ο πίνακας δείχνει μόνο ότι υπάρχει λάθος, όχι πού βρίσκεται
7. Ο έλεγχος με ακραίες τιμές περιλαμβάνει οπωσδήποτε:
   - τα όρια, το κενό σύνολο και το ένα μόνο στοιχείο
   - δέκα τυχαία σύνολα δεδομένων
   - μόνο τιμές που θα έδινε ρεαλιστικά ο χρήστης
   - μόνο τη μεγαλύτερη δυνατή τιμή
8. Ο μεταγλωττιστής δεν εντοπίζει λογικά λάθη γιατί:
   - γνωρίζει τι έγραψες, όχι τι ήθελες να υπολογίσεις
   - δεν διαβάζει όλο το πρόγραμμα
   - τα λογικά λάθη δεν υπάρχουν στον πηγαίο κώδικα
   - θα χρειαζόταν να εκτελέσει το πρόγραμμα
9. Ένας βρόχος `ΟΣΟ x <> 10` με `x <- x + 3` και αρχή `x = 2` δεν σταματά ποτέ. Τι λάθος είναι;
   - λογικό: η συνθήκη δεν γίνεται ποτέ ψευδής
   - συντακτικό: ο μεταγλωττιστής θα το έπιανε
   - κανένα, αφού το πρόγραμμα δεν βγάζει μήνυμα
   - λάθος του διερμηνευτή, όχι του προγράμματος
10. Σε θέμα «βρες τα λάθη», ποιο από τα παρακάτω είναι λάθος εκτέλεσης;
   - `ΜΟ <- S / πλ` όταν κανένας αριθμός δεν δόθηκε
   - μεταβλητή που δεν δηλώθηκε στο τμήμα ΜΕΤΑΒΛΗΤΕΣ
   - `ΑΝ β > 10` εκεί που ζητείται «τουλάχιστον 10»
   - `ΑΝ` χωρίς το `ΤΕΛΟΣ_ΑΝ` του στο τέλος

## Ασκήσεις

1. Ποιο είδος λάθους δεν το εντοπίζει κανένα εργαλείο αυτόματα;
2. Ο πίνακας έχει δηλωθεί ως Α$[10]$ και σε έναν βρόχο ο δείκτης i φτάνει την τιμή $11$, όπου εκτελείται η `ΓΡΑΨΕ Α[i]`. Τι είδους λάθος είναι;
3. Ένα πρόγραμμα θέλει το γινόμενο των αριθμών $1$ έως n. Ξεκινά με P ← 1 και i ← 1, και μέσα στον βρόχο ΟΣΟ i < n ΕΠΑΝΑΛΑΒΕ εκτελεί P ← P * i και i ← i + 1. Μετά τον βρόχο τυπώνει το P. Τι τυπώνεται για n = 4;
4. Τα στοιχεία του πίνακα Β$[20]$ διαβάζονται με τον βρόχο `ΓΙΑ i ΑΠΟ 0 ΜΕΧΡΙ 20` και σώμα `ΔΙΑΒΑΣΕ Β[i]`. Για ποια τιμή του i σταματά η εκτέλεση με σφάλμα;
5. Ένα πρόγραμμα βρίσκει τον μεγαλύτερο αριθμό ενός πίνακα A με n στοιχεία. Ξεκινά με max ← 0 και i ← 1, και μέσα στον βρόχο ΟΣΟ i <= n ΕΠΑΝΑΛΑΒΕ εκτελεί: ΑΝ A[i] > max ΤΟΤΕ max ← A[i], και μετά i ← i + 1. Στο τέλος τυπώνει το max. Το δοκιμάζεις με n = 3 και A = $-4, -2, -7$.
   α) Τι τυπώνεται;
   β) Τι είδους λάθος είναι;
   γ) Με ποια τιμή πρέπει να ξεκινά το max;
6. Ένα πρόγραμμα διαβάζει αριθμούς μέχρι να δοθεί $0$, μετρά πόσοι δόθηκαν (πλ) και τους αθροίζει (S), και μετά τον βρόχο εκτελεί `ΓΡΑΨΕ S / πλ`. Το $0$ δεν μετράει.
   α) Τι τυπώνει για είσοδο $4, 6, 0$;
   β) Πόσο είναι το πλ αν ο πρώτος αριθμός είναι $0$;
   γ) Τι είδους λάθος προκύπτει τότε;
7. Ένα πρόγραμμα μετρά πόσοι μαθητές πέρασαν, δηλαδή έχουν βαθμό τουλάχιστον $10$. Ξεκινά με k ← 0 και, για κάθε βαθμό B[i] του πίνακα, εκτελεί: ΑΝ B[i] > 10 ΤΟΤΕ k ← k + 1. Στο τέλος τυπώνει το k. Το δοκιμάζεις με τους βαθμούς $15, 10, 8$.
   α) Τι τυπώνεται, και τι έπρεπε να τυπωθεί;
   β) Ποιος βαθμός της δοκιμής αποκάλυψε το λάθος;
   γ) Με δοκιμή $15, 12, 8$ θα φαινόταν το λάθος;
   δ) Πώς διορθώνεται η συνθήκη;
8. Ένα πρόγραμμα θέλει να μετρήσει τους άρτιους από $1$ έως n. Ξεκινά με `πλ <- 0` και εκτελεί `ΓΙΑ i ΑΠΟ 1 ΜΕΧΡΙ n ΜΕ_ΒΗΜΑ 2` με σώμα `πλ <- πλ + 1`.
   α) Τι τυπώνει για n = 10;
   β) Είναι σωστό το αποτέλεσμα για n = 10;
   γ) Τι τυπώνει για n = 7, και τι έπρεπε;
   δ) Πώς διορθώνεται η γραμμή του βρόχου;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/informatics/debugging
