# Η Επανάσταση του 1821

> Χαρακτήρας, οργάνωση και έκρηξη, πολιτική συγκρότηση και έκβαση του Αγώνα.

Ιστορία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history/gen-revolution-1821

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τον χαρακτήρα της Επανάστασης του 1821 ως πολιτικού εθνικού κινήματος και να αναφέρεις τα τέσσερα συστατικά του στοιχεία.
- Να περιγράφεις τον ρόλο της Φιλικής Εταιρείας, τους τρεις στόχους της και γιατί ο Καποδίστριας αρνήθηκε την ηγεσία της.
- Να εξηγείς πώς συγκροτήθηκε η επαναστατική εξουσία, γιατί πέρασε στους προεστούς και τους καπετάνιους, και τι σήμαινε το Σύνταγμα της Επιδαύρου.
- Να αξιολογείς την έκβαση του Αγώνα: το Πρωτόκολλο του 1830, την εγγύηση των τριών δυνάμεων, τα σύνορα και το μοναρχικό πολίτευμα.

## Μια επανάσταση για ποιο κράτος;

Το 1821 οι Έλληνες δεν ζήτησαν μόνο να φύγει ο σουλτάνος. Ζήτησαν να φτιάξουν
**ένα συγκεκριμένο είδος κράτους**: με σύνταγμα, με άρχοντες που εκλέγονται,
με ίσους πολίτες. Δέκα χρόνια αργότερα πήραν ένα κράτος ανεξάρτητο, αλλά μικρό,
υπό την εποπτεία τριών Μεγάλων Δυνάμεων και με βασιλιά χωρίς σύνταγμα. Πώς
εξηγείται η απόσταση ανάμεσα στο σχέδιο και στο αποτέλεσμα; Αυτό είναι το
ερώτημα της ενότητας.

## Ο χαρακτήρας της Επανάστασης

Μετά από αιώνες υποταγής σε ξένους κυρίαρχους, η Επανάσταση του 1821 έδωσε στο
έθνος **ανεξάρτητη εθνική εστία**. Δεν ήταν ξαφνική έκρηξη. Ήταν το αποτέλεσμα
ενός **εθνικού κινήματος** που ωρίμασε τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου και
τις πρώτες του 19ου αιώνα, με ρίζες ακόμα παλαιότερες. Το κίνημα αυτό ονομάστηκε
**Ελληνική Εθνική Παλιγγενεσία**.

Η Παλιγγενεσία είχε συγγένεια με άλλα κινήματα της ίδιας εποχής: των ιταλικών
και των γερμανικών χωρών (που έγιναν αργότερα η Ιταλία και η Γερμανία), των
βρετανικών αποικιών της Βόρειας Αμερικής (που έγιναν οι ΗΠΑ) και της Γαλλίας
πριν και μετά την Επανάσταση του 1789.

Ήταν **πολιτικό** κίνημα. Δεν στόχευε απλώς στην απελευθέρωση και σε ένα
ανεξάρτητο κράτος, αλλά σε μια **αντιπροσωπευτική και ευνομούμενη πολιτεία**,
δηλαδή ένα κράτος με εκλεγμένους εκπροσώπους και με νόμους που δεσμεύουν και
τους άρχοντες. Αυτά τα γνωρίσματα διαμορφώθηκαν υπό την επίδραση των μηνυμάτων
της επαναστατημένης Γαλλίας.

Τα **τέσσερα συστατικά στοιχεία** του κινήματος:

1. οι Έλληνες της εποχής παρουσιάζονταν ως **απόγονοι και κληρονόμοι των
   αρχαίων Ελλήνων**·
2. οι Έλληνες ταυτίζονταν με τους **άλλους Ευρωπαίους** και ξεχώριζαν από τους
   Τούρκους·
3. η τουρκική κυριαρχία καταγγελλόταν ως **παράνομη** και η εξουσία του
   σουλτάνου ως **αυθαίρετη**·
4. προβαλλόταν το **δικαίωμα** των Ελλήνων να ελευθερωθούν και να φτιάξουν
   ανεξάρτητη πολιτεία, με βάση την **εθνική αυτοδιάθεση** και τη **λαϊκή
   κυριαρχία**.

## Οργάνωση και έκρηξη

### Η Φιλική Εταιρεία

Την Επανάσταση την προκάλεσε η **Φιλική Εταιρεία**, μυστική οργάνωση που
ιδρύθηκε το **1814** στην **Οδησσό** από τρεις άσημους εμπόρους ή γραμματείς
εμπόρων: τον **Εμμανουήλ Ξάνθο**, τον **Νικόλαο Σκουφά** και τον **Αθανάσιο
Τσακάλωφ**. Δραστήρια στελέχη της ήταν και ο **Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος** και
ο **Παναγιώτης Σέκερης**. Το σχέδιο ήταν γενική επανάσταση, όταν η Εταιρεία θα
είχε απλωθεί και θα φαινόταν η κατάλληλη ευκαιρία.

Οι Φιλικοί είχαν **τρεις στόχους**:

| Στόχος                                                                          | Τι έγινε                            |
| ------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------- |
| Να **κατηχήσουν** όσο περισσότερους σημαίνοντες Έλληνες                         | **Πέτυχε**: μυήθηκε πλήθος Ελλήνων. |
| Να δώσουν την ηγεσία στον **Ιωάννη Καποδίστρια**, υπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας | Ο Καποδίστριας **αρνήθηκε**.        |
| Μέσω αυτού να εξασφαλίσουν τη **στήριξη της Ρωσίας**                            | **Δεν** εξασφαλίστηκε.              |

Γιατί αρνήθηκε ο Καποδίστριας:

- έκρινε ότι οι **περιστάσεις δεν ευνοούσαν** ένα τέτοιο εγχείρημα·
- οι **αρχές του** και η **ιδιότητά του ως διπλωμάτη** δεν συμβάδιζαν με τις
  ριζοσπαστικές ιδέες της Εταιρείας·
- ήξερε ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις αντιμετώπιζαν **εχθρικά** κάθε ρήξη με τη
  νομιμότητα· και πίστευε ότι μια ρωσική στήριξη θα **έβλαπτε** τους Έλληνες,
  γιατί θα έστρεφε τις άλλες δυνάμεις εναντίον της Ρωσίας. Γι' αυτό δεν ζήτησε
  ούτε από τον τσάρο **Αλέξανδρο Α΄** να βοηθήσει.

### Ο Υψηλάντης και η έξοδος του 1821

Στις αρχές του **1820** την ηγεσία ανέλαβε ο **Αλέξανδρος Υψηλάντης**, από
επιφανή οικογένεια **Φαναριωτών**, αξιωματικός του ρωσικού στρατού. Τη δέχτηκε
από πατριωτισμό, αλλά και από **έλλειψη σύνεσης**: ο ρομαντικός πατριώτης μάλλον
δεν μπορούσε να εκτιμήσει τις πολιτικές πλευρές του εγχειρήματος και την ευθύνη
που αναλάμβανε. Η υψηλή του θέση στη Ρωσία έκανε **πιστευτή** την ευσεβή ελπίδα
ότι πίσω από την Εταιρεία βρισκόταν η Ρωσία.

Τον **Φεβρουάριο του 1821** ο Υψηλάντης πέρασε στις **Παραδουνάβιες Ηγεμονίες**
(Μολδαβία και Βλαχία). Φαίνεται ότι υπολόγιζε λιγότερο σε μια γενική εξέγερση
και περισσότερο σε έναν **ρωσοτουρκικό πόλεμο**: τουρκικά στρατεύματα θα
έμπαιναν στις Ηγεμονίες, και η Ρωσία θα αντιδρούσε για να προστατέψει την
αυτονομία τους. Ο πόλεμος αυτός δεν ήρθε, και το κίνημα στις Ηγεμονίες
απέτυχε μέσα στο 1821.

Οι απόστολοι της Εταιρείας είχαν ανάψει εστίες σε πολλά μέρη. Στην
**Πελοπόννησο**, στη **Μακεδονία**, στην **Ήπειρο**, στη **Θεσσαλία**, στη
**Στερεά**, στην **Κρήτη**, στην **Κύπρο** και στα **νησιά του Αιγαίου** οι Έλληνες
ύψωσαν τη σημαία με τον σταυρό και κήρυξαν την εξουσία του σουλτάνου
**παράνομη, αυθαίρετη και τυραννική**. Ανάμεσα στους πρωταγωνιστές: ο
**Εμμανουήλ Παππάς** στη Μακεδονία, ο **Αθανάσιος Διάκος**, ο **Οδυσσέας
Ανδρούτσος**, ο **Μάρκος Μπότσαρης**, ο **Γεώργιος Καραϊσκάκης**, ο **Θεόδωρος
Κολοκοτρώνης** και ο **Παπαφλέσσας**.

Η **αγριότητα** της απάντησης του σουλτάνου είχε τρεις συνέπειες: απέκλεισε κάθε
μεσολάβηση ανάμεσα στις δύο πλευρές, έκανε τους Έλληνες **εμπολέμους** στα μάτια
της Ευρώπης, και εν μέρει έκρινε την έκβαση. Στα χρόνια που ακολούθησαν ο
πόλεμος γνώρισε νίκες και καταστροφές, ως την απόβαση του **Ιμπραήμ** (1825)
και την **Έξοδο του Μεσολογγίου** (1826).

## Η πολιτική συγκρότηση των Ελλήνων

### Η εξουσία πέρασε σε όσους την είχαν ήδη

Στην Πελοπόννησο κυρίως, αλλά και στη Στερεά και στα νησιά, σχηματίστηκαν
**τοπικά επαναστατικά συμβούλια** («εφορίες», «σύγκλητοι», «καγκελαρίες»,
«διευθυντήρια»), υπό τον έλεγχο των **προεστών** ή των **καπετάνιων**. Από αυτά
βγήκαν οι αντιπρόσωποι στις τρεις πρώτες **τοπικές γερουσίες**:

- η **Πελοποννησιακή Γερουσία**·
- ο **Άρειος Πάγος** της Ανατολικής Στερεάς·
- η **Γερουσία της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος**.

Οι ίδιοι άρχοντες έγιναν μετά αντιπρόσωποι στην **Α΄ Εθνοσυνέλευση** και στις
επόμενες. Έφυγαν δηλαδή οι Οθωμανοί αξιωματούχοι, αλλά την εξουσία την πήραν
όσοι την ασκούσαν και πριν, ως εντολοδόχοι της οθωμανικής διοίκησης. Το βιβλίο
το ονομάζει **συνέχεια της προεπαναστατικής ελληνικής εξουσίας**. Ήταν μάλλον
αναπόφευκτη: οι τοπικοί άρχοντες είχαν επιρροή και πλούτο. Οι **φιλελεύθεροι
νεήλυδες** της διασποράς, που ήρθαν για να απαλλάξουν τον τόπο και από τους
Έλληνες άρχοντες της οθωμανικής εποχής, έγραψαν τα φιλελεύθερα συντάγματα του
Αγώνα, αλλά είχαν **μικρό μερίδιο** στην εξουσία.

### «Ολιγαρχικοί» και «δημοκρατικοί»

Ξέσπασε σύγκρουση. Από τη μία, ο **Δημήτριος Υψηλάντης** (αδελφός και
πληρεξούσιος του Αλέξανδρου), πολλοί Φιλικοί και οι στρατιωτικοί με αρχηγό τον
**Κολοκοτρώνη**. Από την άλλη, οι **πρόκριτοι της Πελοποννήσου**.

|                                   | Υψηλάντης, Φιλικοί, «Πολεμικοί»                                   | Πρόκριτοι                                                     |
| --------------------------------- | ----------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------- |
| Πώς να εκλέγονται οι αντιπρόσωποι | **Έμμεσα**, από εκλεκτορικό σώμα των «εγκριτωτέρων» κάθε επαρχίας | **Απευθείας από τον λαό**, που οι ίδιοι επηρέαζαν και έλεγχαν |
| Πώς τους έλεγαν                   | «**ολιγαρχικοί**»                                                 | «**δημοκρατικοί**»                                            |
| Τι ήθελαν στην πράξη              | να συγκεντρώσουν την εξουσία στα χέρια τους                       | να την κρατήσουν                                              |

Τα ονόματα **δεν** αντιστοιχούσαν στις πραγματικές επιδιώξεις των δύο
παρατάξεων.

### Επίδαυρος: η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας

Στο τέλος του 1821 συνήλθε Εθνοσυνέλευση στην **Επίδαυρο**, που ψήφισε τον
**Ιανουάριο του 1822** το πρώτο **δημοκρατικό σύνταγμα** της χώρας, το
**Προσωρινό Πολίτευμα της Ελλάδος**. Οι επαναστάτες ανέδειξαν αιρετούς άρχοντες
και καθιέρωσαν ότι **η μόνη νόμιμη εξουσία είναι η αιρετή από τον λαό**. Αυτή
είναι η **φιλελεύθερη κληρονομιά** της Επανάστασης.

Το βιβλίο κρατά όμως και τις δύο πλευρές. Η διεθνής κατάσταση και η δύναμη των
παλαιών ηγετικών ομάδων ενίσχυσαν τις **συντηρητικές** τάσεις. Χωρίς τις
φιλελεύθερες αρχές, η Επανάσταση ίσως να κατέληγε σε μια **διάδοχη ηγεμονία**
χωρίς κοινοβουλευτική προοπτική. Χωρίς τις συντηρητικές δυνάμεις, η ανεξαρτησία
ίσως να ήταν **ανέφικτη**, γιατί αυτές έβαλαν το νέο κράτος μέσα στο σύστημα
ασφαλείας που έλεγχαν οι δυνάμεις της Παλινόρθωσης.

Και κάτι ακόμα: το σύνταγμα του 1822 ήταν **διακήρυξη και υπόσχεση μάλλον παρά
πραγματικότητα**. Οι πυρήνες της επαναστατικής εξουσίας είχαν ως πρώτο μέλημα
να οπλίσουν σώματα και να μαζέψουν πόρους για τον πόλεμο. Οι διαμάχες για την
εξουσία οδήγησαν σε **βίαιες εμφύλιες συγκρούσεις**, που έβλαψαν τον Αγώνα.

### Τι κράτος ήθελαν οι Φιλικοί

Ο Υψηλάντης κάλεσε **όλους τους χριστιανούς** της περιοχής να ξεσηκωθούν, και
στην Εταιρεία υπήρξαν και Σέρβοι, Μαυροβούνιοι, Βούλγαροι, Μολδαβοί και Βλάχοι.
Ούτε η Φιλική Εταιρεία ούτε, πριν από αυτήν, ο **Ρήγας Βελεστινλής** στόχευαν σε
«Βαλκανική Ομοσπονδία» των λαών. Στόχος ήταν μια **ελεύθερη ελληνική
πολιτεία**, όπου οι αλλόγλωσσοι χριστιανοί θα ήταν **Έλληνες πολίτες**.

Η επικράτηση της Επανάστασης στη **νότια Ελλάδα** διευκόλυνε τη λύση του
**«Ελληνικού Ζητήματος»**: ένα μικρό ελληνικό κράτος δεν ακρωτηρίαζε σοβαρά την
Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η ίδια περιοχή είχε πληθυσμό που ευνοούσε ένα
**ομοιογενές** εθνικό κράτος.

### Τα πρώτα κόμματα

Οι εμφύλιοι και η ερήμωση της Πελοποννήσου από τον Ιμπραήμ (1825) έφεραν
επίμονες εκκλήσεις προς τις χριστιανικές δυνάμεις της Ευρώπης. Οι ελπίδες για
βοήθεια γέννησαν τα **πρώτα ελληνικά κόμματα**: το **«γαλλικό»**, το
**«αγγλικό»** και το **«ρωσικό»**. Παράλληλα, η αγγλική κυβέρνηση ενθάρρυνε
τράπεζες να δανείσουν τις επαναστατικές κυβερνήσεις.

## Η έκβαση της Επανάστασης

### Ανεξαρτησία με εγγύηση

Το **Πρωτόκολλο Ανεξαρτησίας** (Λονδίνο, **22 Ιανουαρίου/3 Φεβρουαρίου 1830**)
έδωσε μια **εφικτή** λύση στο ζήτημα της ανεξαρτησίας και των συνόρων. Η Ελλάδα
μπήκε σε **καθεστώς εγγύησης** από τις τρεις δυνάμεις με τα μεγαλύτερα
συμφέροντα στην Εγγύς Ανατολή, τη **Βρετανία**, τη **Γαλλία** και τη **Ρωσία**.
Εγγυούνταν την **εδαφική ακεραιότητα**, την **ανεξαρτησία** και το **μοναρχικό
πολίτευμα**. Η εγγύηση ισοδυναμούσε με **ψιλή εποπτεία**: οι δυνάμεις είχαν
λόγο για το μέλλον της χώρας και μπορούσαν να επεμβαίνουν στην εθνική της
πολιτική.

### Μικρά σύνορα

Με τις διεθνείς πράξεις του **1830** και του **1832** η Ελλάδα περιορίστηκε στη
**Στερεά**, την **Πελοπόννησο** και τις **Κυκλάδες**. Έμειναν έξω η **Κρήτη**, τα
αγγλοκρατούμενα **Επτάνησα**, τα νησιά του βόρειου και ανατολικού Αιγαίου, τα
**Δωδεκάνησα**, η **Θεσσαλία**, η **Ήπειρος**, η **Μακεδονία** και η **Θράκη**, και οι
ακμαίες ελληνικές κοινότητες της Αυτοκρατορίας. Από εδώ γεννήθηκε η **Μεγάλη
Ιδέα**: η πολιτική για την απελευθέρωση των ιστορικών ελληνικών χωρών και των
τόπων με ελληνικό πληθυσμό, των **αλύτρωτων Ελλήνων**.

### Ο Καποδίστριας και ο Όθων

Το πολίτευμα το διαμόρφωσαν τελικά οι **«φυσικοί ηγέτες»** του τόπου:
**πρόκριτοι, αρχιερείς, καπετάνιοι**, με τη βοήθεια των **λογίων**. Χωρίς τη
στήριξή τους η Επανάσταση πιθανότατα θα είχε καταρρεύσει. Αυτό το **«παλαιόν
σύστημα»**, συγκεντρωτικό, πατερναλιστικό και μόνο δυνάμει αντιπροσωπευτικό,
βρήκε ο **Ιωάννης Καποδίστριας** όταν έφτασε το **1828**. Είχε εκλεγεί
κυβερνήτης από τη **Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας** (1827), με τη συναίνεση των
Δυνάμεων. Στο λίγο διάστημα που κυβέρνησε έβαλε τις βάσεις της **οικονομίας**,
της **διοίκησης**, της **δικαιοσύνης**, του **στρατού** και της **εκπαίδευσης**.
Τα αυστηρά, συγκεντρωτικά μέτρα του τον έφεραν σε σύγκρουση με αντιπάλους, και
δολοφονήθηκε στο **Ναύπλιο** το **1831**.

Το **1832** η Ελλάδα «προικοδοτήθηκε» με **μοναρχία**. Βασιλιάς έγινε ο **Όθων**,
γιος του φιλέλληνα βασιλιά της Βαυαρίας **Λουδοβίκου Α΄**. Η μοναρχία **δεν**
ήταν αντίθετη με τη θέληση που είχαν εκφράσει οι αντιπρόσωποι του λαού.
Αντίθετη με αυτήν ήταν η **απουσία συντάγματος**. Ο Όθων έφτασε στο Ναύπλιο τον
**Ιανουάριο του 1833** και οι Έλληνες, εξαντλημένοι από τον πόλεμο και από τις
εμφύλιες έριδες μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια, τον υποδέχτηκαν με
ενθουσιασμό και ανακούφιση.

> **Κλειδί**
>
> **Ιστορικοί όροι, σε μία πρόταση ο καθένας**
>
> - **Ελληνική Εθνική Παλιγγενεσία:** το εθνικό κίνημα των Ελλήνων στα τέλη του
>   18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, πολιτικό κίνημα για ανεξάρτητη,
>   αντιπροσωπευτική και ευνομούμενη πολιτεία.
> - **Φιλική Εταιρεία:** μυστική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1814 στην Οδησσό από
>   τους Ξάνθο, Σκουφά και Τσακάλωφ και προκάλεσε την Επανάσταση του 1821.
> - **Φαναριώτες:** ελληνικές οικογένειες της Κωνσταντινούπολης με υψηλά αξιώματα
>   στην οθωμανική διοίκηση, όπως η ηγεμονία στη Μολδαβία και τη Βλαχία.
> - **Λαϊκή κυριαρχία:** η αρχή, καθιερωμένη από την Επίδαυρο (1822), ότι νόμιμη
>   εξουσία είναι μόνο εκείνη που εκλέγει ο λαός.
> - **Εγγυήτριες δυνάμεις:** η Βρετανία, η Γαλλία και η Ρωσία, που εγγυήθηκαν την
>   ανεξαρτησία, τα σύνορα και τη μοναρχία της Ελλάδας και είχαν έτσι λόγο στην
>   πολιτική της.
> - **Μεγάλη Ιδέα:** η εθνική πολιτική για την απελευθέρωση των ιστορικών
>   ελληνικών χωρών και των τόπων όπου ζούσαν Έλληνες, των «αλύτρωτων».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την Οδησσό στο Ναύπλιο*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μέσα ή έξω από το κράτος του 1830–1832;*

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί ο Ιωάννης Καποδίστριας αρνήθηκε την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας και ποιες συνέπειες είχε η ανάληψή της από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη.

1. **Το σχέδιο.** Δύο μέρη, όπως τα ζητά η εκφώνηση: πρώτα οι λόγοι της άρνησης,
   μετά οι συνέπειες της επιλογής του Υψηλάντη. Ξεκίνα με μία πρόταση για το ποιος
   ήταν ο Καποδίστριας: υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, άρα ο δρόμος προς τη
   ρωσική στήριξη που ήθελαν οι Φιλικοί.
2. **Οι λόγοι.** (α) Έκρινε ότι οι περιστάσεις δεν ευνοούσαν την επιτυχία. (β) Οι
   αρχές του και η ιδιότητα του διπλωμάτη δεν συμβάδιζαν με τις ριζοσπαστικές
   ιδέες της Εταιρείας. (γ) Ήξερε ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις απέρριπταν κάθε ρήξη με
   τη νομιμότητα, και πίστευε ότι η ρωσική στήριξη θα έστρεφε τις άλλες δυνάμεις
   εναντίον της Ρωσίας και θα έβλαπτε τους Έλληνες. Γι' αυτό δεν ζήτησε ούτε τη
   βοήθεια του τσάρου.
3. **Οι συνέπειες.** Ο Υψηλάντης (αρχές 1820) ήταν πατριώτης, αλλά χωρίς τη
   σύνεση να ζυγίσει την πολιτική πλευρά του εγχειρήματος. Ως αξιωματικός του
   ρωσικού στρατού έκανε πιστευτή την ελπίδα ότι η Ρωσία στήριζε την Εταιρεία.
   Στις Ηγεμονίες (Φεβρουάριος 1821) υπολόγισε σε ρωσοτουρκικό πόλεμο που δεν
   ήρθε.
4. **Το κλείσιμο.** Από τους τρεις στόχους της Εταιρείας πέτυχε μόνο η κατήχηση
   πολλών Ελλήνων. Η Επανάσταση ξεκίνησε χωρίς Καποδίστρια και χωρίς Ρωσία, και
   στηρίχτηκε στις δικές της δυνάμεις.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε την πηγή: η προκήρυξη του Αλέξανδρου Υψηλάντη (Ιάσιο, 24 Φεβρουαρίου 1821). Ποια στοιχεία του χαρακτήρα της Επανάστασης αναγνωρίζεις, και ποια υπόσχεση του κειμένου δεν επαληθεύτηκε;

1. **Η πηγή** (σε δική μας απόδοση από την καθαρεύουσα): «Η ώρα ήρθε, άνδρες
   Έλληνες! Από καιρό οι λαοί της Ευρώπης, πολεμώντας για τα δικαιώματα και την
   ελευθερία τους, μας καλούσαν να τους μιμηθούμε. \[…] Η Ευρώπη έχει στραμμένα τα
   μάτια της πάνω μας και απορεί με την ακινησία μας. \[…] Κινηθείτε, φίλοι, και θα
   δείτε μια κραταιά δύναμη να υπερασπίζεται τα δίκαιά μας!» — Αλέξανδρος
   Υψηλάντης, προκήρυξη «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος», Ιάσιο, 24 Φεβρουαρίου
   1821\.
2. **Ποιος, πότε, για ποιον.** Ο αρχηγός της Φιλικής Εταιρείας, δύο μέρες μετά την
   είσοδό του στη Μολδαβία. Γράφει για να ξεσηκώσει, όχι για να περιγράψει: είναι
   κείμενο προπαγάνδας, και έτσι πρέπει να διαβαστεί.
3. **Ο χαρακτήρας.** Η Επανάσταση εντάσσεται στον αγώνα των **ευρωπαϊκών λαών**
   «για τα δικαιώματα και την ελευθερία»: οι Έλληνες ταυτίζονται με τους άλλους
   Ευρωπαίους (στοιχείο β) και διεκδικούν το **δικαίωμα** να ελευθερωθούν (στοιχείο
   δ). Είναι το πολιτικό κίνημα που περιγράφει το βιβλίο, όχι μια απλή εξέγερση.
4. **Η υπόσχεση.** Η «κραταιά δύναμη» είναι, χωρίς να ονομάζεται, η **Ρωσία**. Ο
   Καποδίστριας είχε ήδη αρνηθεί να ζητήσει τη βοήθειά της, και ο ρωσοτουρκικός
   πόλεμος που περίμενε ο Υψηλάντης δεν έγινε. Η πηγή δείχνει λοιπόν πώς
   καλλιεργήθηκε η ελπίδα της ρωσικής στήριξης, όχι ότι αυτή υπήρχε.

> **Πρόσεχε**
>
> - Οι **«ολιγαρχικοί»** ήταν ο Υψηλάντης, οι Φιλικοί και οι στρατιωτικοί, που
>   ήθελαν **έμμεση** εκλογή· οι **«δημοκρατικοί»** ήταν οι πρόκριτοι, που ήθελαν
>   **άμεση**, γιατί έλεγχαν τον λαό. Μην τους αντιστρέψεις, και μην τα πάρεις
>   τοις μετρητοίς: τα ονόματα δεν έλεγαν τι επιδίωκε η κάθε πλευρά.
> - Η Φιλική Εταιρεία **δεν** σχεδίαζε «Βαλκανική Ομοσπονδία». Ήθελε ελληνική
>   πολιτεία, με τους αλλόγλωσσους χριστιανούς ως Έλληνες πολίτες.
> - Το **Πρωτόκολλο του 1830** έδωσε ανεξαρτησία **υπό εγγύηση**. Η «ψιλή
>   εποπτεία» δεν είναι κατοχή· είναι δικαίωμα των τριών δυνάμεων να έχουν λόγο
>   και να επεμβαίνουν.

> **Θυμήσου**
>
> - **Χαρακτήρας**: πολιτικό εθνικό κίνημα, η **Εθνική Παλιγγενεσία**· τέσσερα
>   στοιχεία (αρχαίοι πρόγονοι, Ευρωπαίοι, παράνομη κυριαρχία, δικαίωμα στην
>   ελευθερία).
> - **Φιλική Εταιρεία**: Οδησσός **1814**· τρεις στόχοι, πέτυχε μόνο η κατήχηση·
>   ο **Καποδίστριας** αρνήθηκε, ηγήθηκε ο **Υψηλάντης** (1820).
> - **Εξουσία**: τοπικά συμβούλια, τρεις γερουσίες, **συνέχεια** της
>   προεπαναστατικής εξουσίας· «ολιγαρχικοί» και «δημοκρατικοί».
> - **Επίδαυρος, Ιανουάριος 1822**: λαϊκή κυριαρχία, αλλά υπόσχεση μάλλον παρά
>   πραγματικότητα· εμφύλιοι· κόμματα γαλλικό, αγγλικό, ρωσικό.
> - **Έκβαση**: Πρωτόκολλο **3 Φεβρουαρίου 1830**, εγγύηση Βρετανίας, Γαλλίας,
>   Ρωσίας· Στερεά, Πελοπόννησος, Κυκλάδες· **Όθων** (1832), χωρίς σύνταγμα.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί το βιβλίο χαρακτηρίζει το ελληνικό εθνικό κίνημα «πολιτικό» κίνημα;
   - Επειδή το οργάνωσαν πολιτικοί της Κωνσταντινούπολης και όχι στρατιωτικοί
   - Επειδή στόχευε και σε αντιπροσωπευτική, ευνομούμενη πολιτεία
   - Επειδή ζητούσε μόνο διοικητική αυτονομία μέσα στην Αυτοκρατορία
   - Επειδή απέρριπτε κάθε σύνδεση με τα κινήματα της Ευρώπης
2. Ποιον από τους τρεις στόχους της πέτυχε η Φιλική Εταιρεία;
   - Τη ρωσική στήριξη, μέσω του τσάρου Αλέξανδρου Α΄
   - Την ηγεσία του Ιωάννη Καποδίστρια
   - Την κατήχηση πλήθους Ελλήνων
   - Τη συμμετοχή όλων των Βαλκάνιων σε κοινή ομοσπονδία
3. Ποιος από τους παρακάτω ήταν λόγος της άρνησης του Καποδίστρια;
   - Πίστευε ότι η ρωσική στήριξη θα έστρεφε τις άλλες δυνάμεις κατά της Ρωσίας
   - Είχε ήδη αποσυρθεί στην Ελβετία και δεν ασχολούνταν με την πολιτική
   - Θεωρούσε τον Υψηλάντη καταλληλότερο για τη θέση
   - Διαφωνούσε με τον στόχο της ανεξαρτησίας και ήθελε αυτονομία
4. Σε τι υπολόγιζε κυρίως ο Αλέξανδρος Υψηλάντης όταν πέρασε στις Ηγεμονίες τον Φεβρουάριο του 1821;
   - Σε άμεση βοήθεια από τον βρετανικό στόλο
   - Σε έναν ρωσοτουρκικό πόλεμο για τις Ηγεμονίες
   - Στην εξέγερση των Τούρκων υπηκόων εναντίον του σουλτάνου
   - Στη συνδρομή του Καποδίστρια ως πρωθυπουργού
5. Ποιοι ονομάστηκαν «ολιγαρχικοί» στις διαμάχες του 1821;
   - Οι πρόκριτοι της Πελοποννήσου, που ζητούσαν άμεση εκλογή από τον λαό
   - Οι Φαναριώτες ηγεμόνες της Μολδαβίας και της Βλαχίας
   - Οι νεήλυδες της διασποράς που έγραψαν τα συντάγματα
   - Ο Δ. Υψηλάντης, οι Φιλικοί και οι στρατιωτικοί
6. Ποια αρχή καθιέρωσε η Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου;
   - Ότι η εξουσία ανήκει στους προεστούς κάθε επαρχίας
   - Ότι νόμιμη είναι μόνο η εξουσία που εκλέγει ο λαός
   - Ότι η Ελλάδα θα γίνει κληρονομική μοναρχία
   - Ότι ο Καποδίστριας γίνεται κυβερνήτης για επτά χρόνια
7. Τι εγγυήθηκαν οι τρεις δυνάμεις με το Πρωτόκολλο του 1830;
   - Την ανεξαρτησία, την εδαφική ακεραιότητα και το μοναρχικό πολίτευμα
   - Την ένωση με την Ελλάδα όλων των περιοχών που επαναστάτησαν το 1821
   - Το σύνταγμα της Επιδαύρου
   - Τη μη ανάμειξή τους στην εσωτερική πολιτική της χώρας
8. Από πού γεννήθηκαν τα πρώτα ελληνικά κόμματα, το «γαλλικό», το «αγγλικό» και το «ρωσικό»;
   - Από τις διαφορές Μοραϊτών και Ρουμελιωτών
   - Από τις συμμαχίες που υπέγραψε ο Όθων με τις Δυνάμεις
   - Από τις προσδοκίες για βοήθεια από τις Δυνάμεις
   - Από τη διαμάχη για την έμμεση ή την άμεση εκλογή

## Ασκήσεις

1. Με ποιο όνομα έμεινε γνωστό το εθνικό κίνημα των Ελλήνων που οδήγησε στην Επανάσταση του 1821;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία της ίδρυσης της Φιλικής Εταιρείας. Ποια είναι, και σε ποια πόλη ιδρύθηκε;
   *Γραμμή χρόνου από τη Φιλική Εταιρεία ως την άφιξη του Όθωνα, με κρυμμένη τη χρονολογία της ίδρυσης της Εταιρείας.*
3. Εξήγησε γιατί η εξουσία στην επαναστατημένη Ελλάδα πέρασε κυρίως στους προεστούς και τους καπετάνιους, και όχι στους φιλελεύθερους που ήρθαν από τη διασπορά.
4. «Όσοι αυτόχθονες κάτοικοι της Επικράτειας της Ελλάδας πιστεύουν στον Χριστό είναι Έλληνες και απολαμβάνουν όλα τα πολιτικά δικαιώματα. Όλοι οι Έλληνες είναι ίσοι μπροστά στους νόμους, χωρίς καμία εξαίρεση βαθμού, τάξης ή αξιώματος.» — Προσωρινό Πολίτευμα της Ελλάδος, Επίδαυρος, Ιανουάριος 1822, §β΄ και §γ΄ (σε δική μας απόδοση από την καθαρεύουσα). Ποιο κριτήριο ορίζει ποιος είναι Έλληνας, πώς συνδέεται με το κράτος που ήθελε η Φιλική Εταιρεία, και πόσο εφαρμόστηκαν στην πράξη τέτοιες διατάξεις;
5. Το κράτος του 1830–1833 ήταν επιτυχία ή διάψευση της Επανάστασης; Κρίνε με βάση τους στόχους του κινήματος.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history/gen-revolution-1821
