# Ο Μεσοπόλεμος: κρίση και δικτατορίες

> Οι προκλήσεις μετά τον πόλεμο, η κρίση του 1929, οι ΗΠΑ και η αστάθεια στην Ελλάδα ως τη δικτατορία.

Ιστορία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history/gen-interwar

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις δύο αυταρχικές προτάσεις του Μεσοπολέμου, του Στάλιν στην ΕΣΣΔ και του Μουσολίνι στην Ιταλία, και τι αρνιόταν η καθεμιά.
- Να παρουσιάζεις τον δρόμο της Ελλάδας από την ανακήρυξη της αβασίλευτης δημοκρατίας (1924) ως την επάνοδο του Βενιζέλου (1928).
- Να εξηγείς πώς η κρίση του 1929–1932 χτύπησε την οικονομία και τη φιλελεύθερη δημοκρατία, με το παράδειγμα της ανόδου του Χίτλερ, και τι άλλαξε με το New Deal στις ΗΠΑ.
- Να αναλύεις τους παράγοντες που οδήγησαν στη δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936 και τους λόγους που δεν ανατράπηκε.

## Πώς χάθηκε η δημοκρατία μέσα σε δέκα χρόνια;

Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 η **κοινοβουλευτική δημοκρατία** έμοιαζε να
έχει κερδίσει στην Ευρώπη. Οι ηγέτες της εποχής πίστευαν ότι, με την ειρήνη
εξασφαλισμένη, και τα ανοιχτά προβλήματα θα λύνονταν με δημοκρατικά μέσα: τα
πολεμικά χρέη, οι αποζημιώσεις που χρωστούσαν οι ηττημένοι, οι αγορές για τα
βιομηχανικά προϊόντα, οι χαμηλές τιμές που έπνιγαν τους αγρότες. Δέκα χρόνια
αργότερα το μεγαλύτερο μέρος της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, και η
Ελλάδα μαζί, κυβερνιόταν από δικτάτορες. Η ενότητα αυτή ακολουθεί τα βήματα
αυτής της αλλαγής.

## Δύο προκλήσεις κατά του φιλελευθερισμού

Οι δημοκρατίες έπρεπε να δώσουν πειστική απάντηση στα κοινωνικά προβλήματα,
γιατί υπήρχαν ήδη δύο άλλες προτάσεις, και οι δύο αυταρχικές.

|          | Η ΕΣΣΔ του Στάλιν                                                                                                                                   | Η Ιταλία του Μουσολίνι                                                                                                                                   |
| -------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Πότε     | μετά τον θάνατο του **Λένιν (1924)**                                                                                                                | μετά την **«πορεία προς τη Ρώμη» (Οκτώβριος 1922)**                                                                                                      |
| Ο στόχος | ο **σοσιαλισμός «σε μία μόνο χώρα»**, με τη συγκεντρωτική εξουσία του Στάλιν, στο όνομα της πειθαρχίας και της ενότητας του Κομμουνιστικού Κόμματος | ένα **ισχυρό κράτος**, που οι Ιταλοί είχαν, κατά τον Μουσολίνι, «δικαίωμα» να φτιάξουν                                                                   |
| Τα μέσα  | **κρατικοποίηση** της καλλιεργήσιμης γης, επιτάχυνση της **εκβιομηχάνισης**, αυστηρά **προγραμματισμένη οικονομία** υπό πλήρη κρατικό έλεγχο        | **έξαρση του εθνικισμού**, η δύναμη και η **βία** ως εργαλεία της πολιτικής, συνθήματα κοινωνικής ισότητας δανεισμένα, παραμορφωμένα, από τον σοσιαλισμό |

Ο **φασισμός** κέρδισε έδαφος γιατί πάτησε σε δύο αισθήματα μεγάλου μέρους της
ιταλικής κοινής γνώμης: ότι η Ιταλία **αδικήθηκε** από τους συμμάχους της μετά
τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και τον **φόβο** ότι οι ταραχές και οι απεργίες θα
διέλυαν την κοινωνική τάξη. Σιγά σιγά το κόμμα ταυτίστηκε με το κράτος, οι
δημοκρατικοί θεσμοί καταλύθηκαν ολοκληρωτικά, και η Ιταλία έγινε **πρότυπο**
για όσους ήθελαν αυταρχισμό σε άλλες χώρες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Στάλιν ή Μουσολίνι;*

## Η Ελλάδα 1923–1928: προς την πολιτική σταθεροποίηση

Μετά τη Συνθήκη της Λωζάννης η Ελλάδα πέρασε δύσκολα χρόνια στο εσωτερικό. Η
κρίση που είχε αρχίσει με τον **Εθνικό Διχασμό** βάραινε ακόμα τη δημόσια ζωή.

- **Τέλη 1923.** Το φιλοβενιζελικό στρατιωτικό καθεστώς που είχε επιβληθεί
  μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή επανέφερε το **κοινοβουλευτικό** πολίτευμα,
  όχι όμως και σταθερή πολιτική ομαλότητα.
- **25 Μαρτίου 1924.** Η Βουλή ανακήρυξε την **αβασίλευτη δημοκρατία**, κυρίως
  με πρωτοβουλία του **Αλέξανδρου Παπαναστασίου**. Το δημοψήφισμα της **13ης
  Απριλίου 1924** την επικύρωσε. Η φιλοβασιλική πλευρά όμως αμφισβήτησε τον
  τρόπο με τον οποίο θεσπίστηκε.
- **Τα επόμενα χρόνια.** Κυβερνήσεις που άλλαζαν συνεχώς, η απειλή του στρατού
  να ανακατευτεί στην πολιτική, και μια βραχύβια **δικτατορία του στρατηγού
  Θεόδωρου Πάγκαλου**, που κατέλυσε το κοινοβουλευτικό πολίτευμα.
- **1927.** Η **οικουμενική κυβέρνηση του Αλέξανδρου Ζαΐμη**, με βενιζελικούς
  και αντιβενιζελικούς μαζί, ήταν σοβαρό βήμα. Τότε ψηφίστηκε το **νέο
  Σύνταγμα**.
- **Αύγουστος 1928.** Θριαμβευτική νίκη του **Κόμματος των Φιλελευθέρων** και
  επιστροφή του **Ελευθερίου Βενιζέλου** στην εξουσία για τέσσερα χρόνια. Το
  πολίτευμα της **προεδρευόμενης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας** έμοιαζε να
  σταθεροποιείται οριστικά.

## Η κρίση του 1929–1932

Η μεγάλη οικονομική κρίση ξεκίνησε με την **ξαφνική, απότομη πτώση των τιμών
στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης** (Οκτώβριος 1929). Οι άμεσες συνέπειες
ήρθαν η μία πίσω από την άλλη:

1. **πτωχεύσεις τραπεζών**, πρώτα στις ΗΠΑ·
2. **απόσυρση των αμερικανικών κεφαλαίων** από την Ευρώπη, κυρίως από τη
   **Γερμανία**·
3. **μείωση της βιομηχανικής παραγωγής** και του εμπορίου σε όλο τον κόσμο·
4. **αποδιοργάνωση του διεθνούς νομισματικού συστήματος**, με την υποτίμηση και
   της αγγλικής λίρας το **1931**.

Το 1932 οι άνεργοι στον κόσμο ήταν **πάνω από 30 εκατομμύρια**, από τους
οποίους **5 εκατομμύρια** μόνο στη Γερμανία.

Το πλήγμα δεν ήταν μόνο οικονομικό. Χτυπήθηκε το **φιλελεύθερο δημοκρατικό
πρότυπο** και η ελπίδα ευημερίας που είχε φανεί λίγο πριν. Η σταλινική Ρωσία,
η φασιστική Ιταλία και οι οπαδοί τους μέσα στις δημοκρατίες βρήκαν νέα
επιχειρήματα. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η **Γερμανία**:

| Εκλογές                  | Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα του Χίτλερ |
| ------------------------ | ----------------------------------- |
| 1928, πριν από την κρίση | **2,6%** των ψήφων                  |
| Μάρτιος 1933             | **44%** των ψήφων                   |

Ο Χίτλερ δεν ανέβηκε μόνο με ψήφους. Ένστολοι οπαδοί του κόμματος ασκούσαν
**βία** στους αντιπάλους με την **ανοχή των κρατικών οργάνων**, ενώ τα
μετριοπαθή κόμματα στην αρχή συγκατάνευσαν, στο όνομα της κοινής αντίθεσης στον
κομμουνισμό. Αφού έγινε **καγκελάριος**, το **1934** κατάργησε, με
δημοψήφισμα, τη δημοκρατία και ανακήρυξε τον εαυτό του **πρόεδρο του Ράιχ**:
συγκέντρωσε όλες τις εξουσίες σε ένα κράτος πλέον **ενιαίο**, όχι
ομοσπονδιακό, και έπνιξε κάθε διαφορετική φωνή.

## Οι ΗΠΑ και το New Deal

Οι ΗΠΑ είχαν ξεπεράσει τις δυσκολίες των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων, ώσπου η
κρίση έκλεισε την περίοδο της ευημερίας, της **«prosperity»**. Τα πρώτα μέτρα
του ρεπουμπλικάνου προέδρου **Χούβερ** δεν αρκούσαν. Από τον **Μάρτιο του 1933**
ο δημοκρατικός πρόεδρος **Φραγκλίνος Ρούζβελτ** εφάρμοσε με επιτυχία μια νέα,
τολμηρή πολιτική, το **New Deal**: ενίσχυσε τον **παρεμβατικό ρόλο του
κράτους** και αύξησε την **αγοραστική δύναμη** των πολιτών.

- αναδιοργάνωσε το **τραπεζικό σύστημα** και αποδέσμευσε το δολάριο από τον
  **κανόνα του χρυσού**·
- μείωσε την **αγροτική παραγωγή** και ανέβασε τις τιμές των αγροτικών
  προϊόντων·
- βελτίωσε τους **μισθούς** και πήρε σειρά **κοινωνικών μέτρων** για τους
  εργαζομένους·
- προγραμμάτισε **μεγάλα δημόσια έργα**, που μείωσαν την ανεργία.

Έτσι **σταθεροποίησε το δημοκρατικό καθεστώς** και άνοιξε τον δρόμο για τη
ραγδαία ανάπτυξη των ΗΠΑ. Στη διπλωματία, απέναντι στη Λατινική Αμερική
προτίμησε, αντί για την αυταρχική, μια πολιτική **«καλής θέλησης»**. Και
επειδή είδε νωρίς τον κίνδυνο των ολοκληρωτικών δυνάμεων, πολέμησε τον
**απομονωτισμό** και την ουδετεροφιλία που είχε η πλειονότητα των Αμερικανών.

## Η Ελλάδα 1933–1936: από την πόλωση στη δικτατορία

Η κρίση έφτασε και στην Ελλάδα. Η προσπάθεια του Βενιζέλου να κάνει τη χώρα
«αγνώριστη» σκόνταψε στους κραδασμούς της παγκόσμιας οικονομίας.

- **5 Μαρτίου 1933.** Νικά το **Λαϊκό Κόμμα**, αντίπαλο των Φιλελευθέρων.
  Πρωθυπουργός γίνεται ο **Παναγής Τσαλδάρης**, με υπουργό Εξωτερικών τον
  **Δημήτριο Μάξιμο**, για δύο χρόνια.
- Το ότι λειτουργούσε το **δικομματικό** σύστημα δεν σήμαινε ότι η δημοκρατία
  λειτουργούσε ομαλά. Τα αποτυχημένα **φιλοβενιζελικά κινήματα** της **6ης
  Μαρτίου 1933** και της **1ης Μαρτίου 1935**, και η **απόπειρα δολοφονίας του
  Βενιζέλου (6 Ιουνίου 1933)** έδειχναν ότι και οι δύο παρατάξεις
  χρησιμοποιούσαν **εκβιαστικές μεθόδους** για να πάρουν την εξουσία.
- **Οκτώβριος 1935.** **Πραξικόπημα των αντιβενιζελικών** (του Γεωργίου
  Κονδύλη): το Σύνταγμα του 1927 αντικαθίσταται από το **Σύνταγμα του 1911** και
  επανέρχεται η **βασιλευόμενη δημοκρατία**.
- **Νοέμβριος 1935.** Ο έκπτωτος βασιλιάς Γεώργιος, ύστερα από **έντεκα χρόνια**
  στο εξωτερικό, ξαναγυρίζει στον θρόνο ως **Γεώργιος Β΄**. Ο Βενιζέλος, εξόριστος
  στη Γαλλία, τάχθηκε πριν από τον θάνατό του (**18 Μαρτίου 1936**) υπέρ της
  βασιλείας, με την ελπίδα να ηρεμήσει η πολιτική ζωή.
- **Ιανουάριος 1936.** Οι εκλογές βγάζουν **ισοψηφία** του Λαϊκού Κόμματος και
  των Φιλελευθέρων, και τα δύο κόμματα **δεν καταφέρνουν να συνεργαστούν**.
- **4 Αυγούστου 1936.** Με τη **σύμπραξη του βασιλιά**, ο **Ιωάννης Μεταξάς**
  καταλύει τους δημοκρατικούς θεσμούς και κυβερνά ως **δικτάτορας** ως τον θάνατό
  του (Ιανουάριος 1941).

Η ελληνική κοινή γνώμη, στην πλειονότητά της με φιλελεύθερες αρχές, ήταν
**αντίθετη** στην ιδεολογία του καθεστώτος. Η αντίθεση όμως δεν το ανέτρεψε,
για τρεις λόγους:

- γύρω της, στο μεγαλύτερο μέρος της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης,
  επικρατούσαν **παρόμοια αυταρχικά καθεστώτα**·
- τα **μέσα** για μια αντίδραση, μέσα και έξω από τη χώρα, ήταν **ισχνά**·
- μέσα σε λίγους μήνες πέθαναν οι σημαντικότεροι πολιτικοί του Μεσοπολέμου:
  **Βενιζέλος, Τσαλδάρης, Παπαναστασίου και Μιχαλακόπουλος**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την πορεία προς τη Ρώμη στην 4η Αυγούστου*

> **Κλειδί**
>
> **Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)**
>
> **Φασισμός:** η ιδεολογία που διατύπωσε ο Μουσολίνι, αντίθετη στον
> φιλελευθερισμό, στη δημοκρατία και στον σοσιαλισμό: έξαρση του εθνικισμού, η
> δύναμη και η βία ως εργαλεία της πολιτικής, ταύτιση κόμματος και κράτους.
>
> **Προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία:** δημοκρατικό πολίτευμα όπου ο
> Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ανώτατος άρχοντας, εκλέγεται έμμεσα, από τη Βουλή.
>
> **New Deal (Νιου Ντιλ):** το πρόγραμμα του Ρούζβελτ από το 1933 για την
> ανόρθωση της αμερικανικής οικονομίας μετά την κρίση του 1929, με κύριο
> χαρακτηριστικό τον κρατικό παρεμβατισμό, για να αυξηθεί η παραγωγή και να
> μειωθεί η ανεργία.
>
> **Κανόνας του χρυσού:** η κάλυψη του χαρτονομίσματος με αποθέματα χρυσού. Τον
> εγκατέλειψαν οι χώρες στη μεγάλη ύφεση μετά το κραχ της Νέας Υόρκης.
>
> **Ολοκληρωτικό κράτος:** το πρότυπο κράτους που απλώθηκε στον Μεσοπόλεμο, με
> αυταρχική άσκηση της εξουσίας, μαζοποίηση του ατόμου και λατρεία του ηγέτη.

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε ποιοι παράγοντες οδήγησαν στη δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936 και γιατί η αντίθεση της κοινής γνώμης δεν την ανέτρεψε.

1. **Το σχέδιο.** Τρία κομμάτια: το διεθνές πλαίσιο, η εσωτερική πορεία
   1933–1936, και οι λόγοι που η δικτατορία έμεινε. Η ερώτηση ζητά «παράγοντες»,
   άρα αιτίες, όχι αφήγηση της δικτατορίας.
2. **Το διεθνές πλαίσιο.** Η κρίση του 1929–1932 χτύπησε τη χώρα και, σε όλη την
   Ευρώπη, την κοινοβουλευτική δημοκρατία, ενώ τα αυταρχικά καθεστώτα κέρδιζαν
   έδαφος.
3. **Η πόλωση.** Αποτυχημένα βενιζελικά κινήματα (6 Μαρτίου 1933, 1 Μαρτίου
   1935\), απόπειρα κατά του Βενιζέλου (6 Ιουνίου 1933), αντιβενιζελικό
   πραξικόπημα (Οκτώβριος 1935) και επιστροφή του Γεωργίου Β΄. Και οι δύο
   παρατάξεις χρησιμοποιούσαν εκβιαστικές μεθόδους.
4. **Η αφορμή.** Η ισοψηφία του Ιανουαρίου 1936 και η αδυναμία συνεργασίας
   Λαϊκών και Φιλελευθέρων. Ο Μεταξάς επέβαλε τη δικτατορία με τη σύμπραξη του
   βασιλιά.
5. **Γιατί έμεινε.** Παρόμοια καθεστώτα γύρω της, ισχνά μέσα αντίδρασης, και ο
   θάνατος των Βενιζέλου, Τσαλδάρη, Παπαναστασίου και Μιχαλακόπουλου. Κλείσε
   λέγοντας ότι η κοινή γνώμη ήταν αντίθετη, αλλά δεν είχε ούτε ηγέτες ούτε
   εργαλεία.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε μια πηγή: ο Ρούζβελτ αναλαμβάνει την προεδρία (4 Μαρτίου 1933)

1. **Η πηγή.** Από τον λόγο του Φραγκλίνου Ρούζβελτ κατά την ορκωμοσία του, 4
   Μαρτίου 1933 (δική μας μετάφραση): «Επιτρέψτε μου πρώτα απ' όλα να πω ότι
   πιστεύω ακράδαντα πως το μόνο που έχουμε να φοβόμαστε είναι ο ίδιος ο φόβος:
   ένας τρόμος χωρίς όνομα, χωρίς λογική, χωρίς αιτία, που παραλύει τις
   προσπάθειες να γίνει η υποχώρηση προέλαση. \[…] Το πρώτο και μεγαλύτερο έργο
   μας είναι να βάλουμε τους ανθρώπους να δουλέψουν. \[…] Αυτό μπορεί να γίνει εν
   μέρει με άμεση πρόσληψη από την ίδια την κυβέρνηση, αντιμετωπίζοντας το έργο
   όπως θα αντιμετωπίζαμε την ανάγκη ενός πολέμου.»
2. **Ποιος μιλάει και πότε.** Ένας πρόεδρος την πρώτη μέρα της θητείας του, στο
   βαθύτερο σημείο της κρίσης, όταν οι ουρές των ανέργων και οι πτωχεύσεις
   τραπεζών είχαν κλονίσει την εμπιστοσύνη. Ο λόγος θέλει πρώτα να καθησυχάσει.
3. **Τι λέει για την πολιτική του.** Η κυβέρνηση θα «προσλάβει» η ίδια: αυτό είναι
   ο κρατικός παρεμβατισμός του New Deal, που το βιβλίο συνδέει με τα μεγάλα
   δημόσια έργα και τη μείωση της ανεργίας. Η σύγκριση με τον πόλεμο δείχνει ότι
   το κράτος θα κάνει όσα δεν έκανε σε καιρό ειρήνης.
4. **Το συμπέρασμα.** Τον ίδιο μήνα, τον Μάρτιο του 1933, οι ναζί έπαιρναν 44%
   στη Γερμανία. Και οι δύο χώρες απάντησαν στην κρίση με ισχυρότερο κράτος· οι
   ΗΠΑ όμως το έκαναν **μέσα στη δημοκρατία**, και γι' αυτό το βιβλίο λέει ότι ο
   Ρούζβελτ τη σταθεροποίησε.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Τρία συντάγματα, τρεις στιγμές.** Το **1927** ψηφίζεται νέο Σύνταγμα (κυβέρνηση
>   Ζαΐμη). Τον **Οκτώβριο του 1935** το πραξικόπημα το αντικαθιστά με το
>   **Σύνταγμα του 1911**, για να επανέλθει η βασιλεία. Μην τα αντιστρέψεις.
> - **Λαϊκό Κόμμα ≠ Φιλελεύθεροι.** Οι Φιλελεύθεροι είναι του Βενιζέλου· το
>   Λαϊκό Κόμμα του Τσαλδάρη είναι η αντιβενιζελική παράταξη που νικά το 1933.
> - **Ο Χίτλερ δεν πήρε την εξουσία μόνο με εκλογές.** Το 44% είναι του Μαρτίου
>   1933, όταν ήταν ήδη καγκελάριος· μέχρι εκεί έφτασε και με τη βία των
>   ένστολων οπαδών του και την ανοχή του κράτους.
> - **Δικομματισμός δεν σημαίνει ομαλότητα.** Το 1933–1935 κυβερνούσαν εναλλάξ
>   δύο μεγάλα κόμματα, αλλά οι παρατάξεις τους έστηναν κινήματα και
>   πραξικοπήματα. Αυτό ακριβώς σημειώνει το βιβλίο.

> **Θυμήσου**
>
> - Δύο αυταρχικές προτάσεις: **Στάλιν** (σοσιαλισμός σε μία χώρα, κρατικοποίηση
>   γης, προγραμματισμένη οικονομία) και **Μουσολίνι** (εθνικισμός, βία, πορεία
>   προς τη Ρώμη, Οκτώβριος 1922).
> - Ελλάδα: **25 Μαρτίου 1924** αβασίλευτη δημοκρατία (Παπαναστασίου),
>   δημοψήφισμα **13 Απριλίου**· **Πάγκαλος**· **Ζαΐμης** και Σύνταγμα **1927**·
>   Βενιζέλος **1928–1932**.
> - Κρίση **1929–1932**: πάνω από **30 εκατ.** άνεργοι το 1932, **5 εκατ.** στη
>   Γερμανία· ναζί **2,6%** (1928) → **44%** (Μάρτιος 1933)· **1934** ο Χίτλερ
>   πρόεδρος του Ράιχ.
> - **New Deal** (Ρούζβελτ, από Μάρτιο 1933): τράπεζες, δολάριο εκτός κανόνα
>   χρυσού, αγροτικές τιμές, μισθοί, δημόσια έργα.
> - **1933** Τσαλδάρης· **Οκτώβριος 1935** πραξικόπημα, Σύνταγμα 1911·
>   **Νοέμβριος 1935** Γεώργιος Β΄· **4 Αυγούστου 1936** Μεταξάς.

## Ερωτήσεις

1. Τι επιχείρησε ο Στάλιν μετά τον θάνατο του Λένιν (1924), σύμφωνα με το βιβλίο;
   - Να εξαγάγει την επανάσταση σε όλη την Ευρώπη με πόλεμο
   - Να οικοδομήσει τον σοσιαλισμό «σε μία μόνο χώρα»
   - Να αποκαταστήσει την ιδιωτική ιδιοκτησία της γης
   - Να φέρει πολυκομματικές εκλογές στην ΕΣΣΔ
2. Ποια δύο αισθήματα της ιταλικής κοινής γνώμης συνδέει το βιβλίο με την άνοδο των φασιστών στην εξουσία;
   - Τη χαρά για τη νίκη του 1918 και την εμπιστοσύνη στη Βουλή
   - Τον φόβο του φασισμού και τη συμπάθεια για τη Σοβιετική Ένωση
   - Την αίσθηση αδικίας από τους συμμάχους και τον φόβο ταραχών
   - Την πείνα της κρίσης του 1929 και την πτώση της λίρας
3. Πώς θεσπίστηκε η αβασίλευτη δημοκρατία το 1924;
   - Με ανακήρυξη της Βουλής στις 25 Μαρτίου και δημοψήφισμα στις 13 Απριλίου
   - Με διάταγμα του στρατηγού Πάγκαλου, χωρίς καμία ψηφοφορία του λαού ή της Βουλής
   - Με το Σύνταγμα του 1927, που ψήφισε η οικουμενική κυβέρνηση
   - Με συμφωνία Βενιζέλου και Τσαλδάρη για να λήξει ο Διχασμός
4. Με ποιο γεγονός ξεκίνησε η μεγάλη οικονομική κρίση του 1929–1932;
   - Με την υποτίμηση της αγγλικής λίρας
   - Με την πτώχευση των γερμανικών τραπεζών
   - Με την πτώση των τιμών στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης
   - Με την κατάρρευση της αγροτικής παραγωγής σε όλη την Ευρώπη
5. Πώς άλλαξε το ποσοστό του κόμματος του Χίτλερ από τις εκλογές του 1928 ως τις εκλογές του Μαρτίου 1933;
   - Από 2,6% σε 44%
   - Από 18,3% σε 37,3%
   - Από 44% σε 51%
   - Από 5% σε 30%
6. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ήταν μέτρο του New Deal;
   - Η αποδέσμευση του δολαρίου από τον κανόνα του χρυσού
   - Η μείωση των μισθών για να πέσει το κόστος των επιχειρήσεων
   - Η μείωση της αγροτικής παραγωγής για να ανέβουν οι τιμές των προϊόντων
   - Τα μεγάλα δημόσια έργα για να μειωθεί η ανεργία
7. Τι ακολούθησε το πραξικόπημα των αντιβενιζελικών τον Οκτώβριο του 1935;
   - Η δικτατορία του Μεταξά και η κατάργηση των κομμάτων
   - Η επιστροφή του Βενιζέλου από την εξορία στη Γαλλία
   - Το Σύνταγμα του 1911 και η επιστροφή του Γεωργίου Β΄
   - Νέο Σύνταγμα και προεδρευόμενη δημοκρατία
8. Χαρακτήρισε την πρόταση: «Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου άντεξε επειδή η πλειονότητα της ελληνικής κοινής γνώμης συμφωνούσε με την ιδεολογία της.»
   - Σωστή· οι Έλληνες ήθελαν ισχυρή κυβέρνηση μετά την ισοψηφία
   - Λάθος· η κοινή γνώμη ήταν αντίθετη, αλλά δεν είχε μέσα και ηγέτες
   - Λάθος· η δικτατορία δεν άντεξε και έπεσε μέσα στο 1937
   - Σωστή· μόνο οι Φιλελεύθεροι αντιτάχθηκαν, και ήταν πια μειοψηφία στη χώρα

## Ασκήσεις

1. Ποια κυβέρνηση, με τη συμμετοχή βενιζελικών και αντιβενιζελικών, ψήφισε το Σύνταγμα του 1927;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία της ανακήρυξης της αβασίλευτης δημοκρατίας. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου του Μεσοπολέμου από το 1922 ως το 1936, με κρυμμένη τη χρονολογία της ανακήρυξης της δημοκρατίας.*
3. Εξήγησε ποιες ήταν οι οικονομικές, οι κοινωνικές και οι πολιτικές συνέπειες της κρίσης του 1929–1932.
4. «Στην πορεία μας προς την επιστροφή στη δουλειά χρειαζόμαστε δύο δικλίδες ασφαλείας απέναντι στα κακά της παλιάς τάξης: πρέπει να υπάρξει αυστηρή εποπτεία όλων των τραπεζών, των πιστώσεων και των επενδύσεων· πρέπει να τελειώσει η κερδοσκοπία με τα χρήματα των άλλων· και πρέπει να εξασφαλιστεί ένα επαρκές αλλά υγιές νόμισμα.» — Φραγκλίνος Ρούζβελτ, λόγος ορκωμοσίας, 4 Μαρτίου 1933 (δική μας μετάφραση). Ποια «κακά της παλιάς τάξης» εννοεί ο Ρούζβελτ, και με ποια μέτρα του New Deal αντιστοιχούν όσα ζητά;
5. Ήταν η δικτατορία της 4ης Αυγούστου αποτέλεσμα κυρίως των ελληνικών ή κυρίως των ευρωπαϊκών συνθηκών; Κρίνε με στοιχεία και για τις δύο πλευρές.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history/gen-interwar
