# Αποικιοκρατία, Τρικούπης, Γουδί και Βαλκανικοί Πόλεμοι

> Η Ευρώπη μοιράζει τον κόσμο, η Ελλάδα του Τρικούπη ως το Γουδί, και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι.

Ιστορία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history/gen-colonialism-balkan-wars

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τα αίτια της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας του 19ου αιώνα, σε τι διέφερε ο ιμπεριαλισμός από τις παλαιότερες αποικίες και ποιες ήταν οι συνέπειές του.
- Να περιγράφεις την κατάσταση της Ελλάδας μετά το 1830 και το εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα του Χαρίλαου Τρικούπη ως την πτώχευση του 1893.
- Να εξηγείς πώς το Κίνημα στο Γουδί έφερε τον Ελευθέριο Βενιζέλο και ποιες μεταρρυθμίσεις έκανε το Σύνταγμα του 1911.
- Να παρουσιάζεις τους δύο Βαλκανικούς Πολέμους και τις Συνθήκες του Λονδίνου και του Βουκουρεστίου, και να κρίνεις τα στερεότυπα για τα «Βαλκάνια».

## Ποιος εκσυγχρονίζεται, ποιος μοιράζει, ποιος πολεμά

Ανάμεσα στο 1871 και στο 1914 τρία πράγματα γίνονται ταυτόχρονα. Οι βιομηχανικές
χώρες της Ευρώπης **μοιράζουν τον κόσμο** σε αποικίες. Η Ελλάδα, μισό αιώνα μετά
την ίδρυσή της, προσπαθεί να **εκσυγχρονιστεί**, με τον Τρικούπη και μετά με τον
Βενιζέλο. Και στα Βαλκάνια τα νέα εθνικά κράτη **διώχνουν την Οθωμανική
Αυτοκρατορία** από την Ευρώπη και αμέσως μετά πολεμούν μεταξύ τους. Το ερώτημα
που τα δένει: τι σήμαινε «ισχύς» για ένα κράτος εκείνης της εποχής;

## Η ακμή της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας

### Τα αίτια

Από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι προηγμένες χώρες της
Ευρώπης βγήκαν δυναμικά στον οικονομικά υπανάπτυκτο κόσμο της **Αφρικής** και της
**Ασίας**. Κοινή βάση είχαν:

- την αναζήτηση **αγορών** και **πηγών πρώτων υλών**·
- την ακλόνητη πίστη στην **ανωτερότητα του δυτικού πολιτισμού** και στο «χρέος»
  να εξαχθούν οι αξίες και οι θεσμοί του·
- τη **φιλανθρωπία**, όπως την εννοούσαν οι ίδιοι.

### Αποικιοκρατία και ιμπεριαλισμός

Αποικίες είχαν ιδρύσει από τον **16ο αιώνα** η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Αγγλία, η
Γαλλία και η Ολλανδία, κυρίως στην Αμερική και στην Ασία. Σε εκείνες
εγκαθίσταντο **έποικοι** από τη μητρόπολη, και οι κοινότητές τους γίνονταν ο
πυρήνας της ζωής της αποικίας.

Η νέα αποικιοκρατία έμεινε γνωστή ως **ιμπεριαλισμός** (από το λατινικό
**imperium**, αυτοκρατορία) και διέφερε:

|               | Παλαιότερες αποικίες (από τον 16ο αι.)                                       | Ιμπεριαλισμός (19ος αι.–1914)                                                          |
| ------------- | ---------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------- |
| Ποιος πήγαινε | **έποικοι**: δημογραφικό πλεόνασμα, ανεπιθύμητες θρησκευτικές ή άλλες ομάδες | όχι έποικοι· στρατός, διοίκηση, επιχειρήσεις                                           |
| Θεσμοί        | αναπτύσσονταν οι θεσμοί της μητρόπολης                                       | δεν αναπτύσσονταν οι θεσμοί της μητρόπολης                                             |
| Πού           | κυρίως Αμερική και Ασία                                                      | υπανάπτυκτες και στρατιωτικά ανίσχυρες περιοχές: **Αφρική, Ασία, Ειρηνικός**           |
| Ποιος         | ευρωπαϊκές χώρες                                                             | ευρωπαϊκές χώρες **και οι ΗΠΑ**                                                        |
| Πώς και γιατί | —                                                                            | με **εξαναγκασμό ή βία**, για **οικονομικά και στρατηγικά** συμφέροντα των μητροπόλεων |

### Αποικιοκρατία και εθνικισμός

Τα οικονομικά και στρατηγικά συμφέροντα δεν ήταν το μόνο κίνητρο. Οι αποικίες
έγιναν **εθνικός στόχος** με **λαϊκή υποστήριξη**, απόδειξη της ισχύος μιας χώρας.
Η αποικιοκρατία ήταν δεμένη με τον **εθνικισμό**, και στον πυρήνα της είχε
**μεσσιανισμό** και ιδέα **εθνικής αποστολής**:

- οι **Βρετανοί** μιλούσαν για το **«χρέος του λευκού ανθρώπου»** (the white man's
  burden)·
- οι **Γάλλοι** για την **«πολιτιστική τους αποστολή»** (mission civilisatrice)·
- ακολούθησαν οι **Γερμανοί** και οι **Βέλγοι** με ανάλογα συνθήματα.

Το βιβλίο σημειώνει ότι στοιχεία της ίδιας έξαρσης υπήρχαν και στο ελληνικό
όραμα της εποχής: η Ελλάδα ως «φάρος» που θα «φωτίσει» και θα απελευθερώσει την
«καθ' ημάς Ανατολή».

### Ποιος πήρε τι

- **Βρετανία**: Αίγυπτος, Σουδάν, Νότια Αφρική, πέρα από την Ινδία που ήδη
  κατείχε. Ο **Καναδάς** και η **Αυστραλία** απέκτησαν αυτοδιοίκηση μέσα στη
  Βρετανική Αυτοκρατορία.
- **Γαλλία**: η βορειοδυτική Αφρική.
- **Γερμανία, Βέλγιο, Ιταλία**: η κεντρική Αφρική.
- **ΗΠΑ** και **Ιαπωνία**: η ανατολική Ασία.
- **Ρωσία**: Καύκασος, κεντρική Ασία, Σιβηρία.

### Οι συνέπειες

Οι συνέπειες ήταν αντιφατικές, και το βιβλίο τις καταγράφει μαζί:

- Σε ορισμένες περιοχές (οι Βρετανοί στη βορειοανατολική και νότια Αφρική και
  στην Ινδία) δημιουργήθηκαν **θεσμοί διακυβέρνησης** και εθνικές ενότητες. Οι
  θεσμοί των Γάλλων, των Γερμανών, των Βέλγων και των Ιταλών άντεξαν λιγότερο.
- Πολλές αφρικανικές αποικίες δεν είχαν άλλον συνεκτικό δεσμό από την εξουσία
  του αποικιοκράτη. Όταν έγιναν ανεξάρτητες τον 20ό αιώνα, βγήκαν **κράτη χωρίς
  συνοχή**, με σκληρούς **εμφύλιους πολέμους**.
- Οι πρώτες ύλες και η παραγωγή των αποικιών προσαρμόστηκαν στις **ανάγκες των
  μητροπόλεων**, όχι μόνο των ντόπιων.
- Οι αποικιοκράτες **διέλυσαν παραδοσιακές κοινωνικές δομές** χωρίς να φτιάξουν
  βιώσιμους θεσμούς στη θέση τους. Εξάλειψαν όμως **θανατηφόρες επιδημίες**, τη
  **δουλεία** και άλλες μάστιγες.

Η «αποστολή» ήταν το επιχείρημα των αποικιοκρατών για τον εαυτό τους· η βία
ήταν το μέσο. Ένα ακραίο παράδειγμα: στο **Κογκό**, που ήταν από το 1885 ως το 1908
προσωπική κτήση του βασιλιά του Βελγίου **Λεοπόλδου Β΄**, η καταναγκαστική εργασία
για το καουτσούκ συνοδεύτηκε από ακρωτηριασμούς και εκατόμβες νεκρών. Η διεθνής
κατακραυγή ανάγκασε τον βασιλιά να παραχωρήσει τη χώρα στο βελγικό κράτος.

## Η Ελλάδα: προσπάθειες για εκσυγχρονισμό

### Μισό αιώνα μετά το 1830

Μισό αιώνα μετά την ίδρυσή της, η Ελλάδα δεν ικανοποιούσε ούτε τους πιο
απαισιόδοξους φίλους της:

- **Σύνορα**: πέρα από τα **Επτάνησα** (1863, από τη Βρετανία) και τη **Θεσσαλία**
  (1881, από την Πύλη, μετά από σύσταση του **Συνεδρίου του Βερολίνου**, 1878), δεν
  είχε απελευθερώσει με τις δικές της δυνάμεις την Ήπειρο, τη Μακεδονία, τη
  Θράκη, την Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου.
- **Πολιτική**: παρά τα συντάγματα του 1844 και του 1864, κυβερνούσαν ακόμα οι
  **αιρετοί άρχοντες** με τον παλαιό τρόπο.
- **Οικονομία**: χώρα **γεωργών και κτηνοτρόφων**· η μεταποίηση προχωρούσε αργά· μόνο
  το **εμπόριο** ανθούσε, χάρη στους Έλληνες της **Διασποράς**.

Τέσσερις παράγοντες επιβράδυναν τον εκσυγχρονισμό: (α) οι **τεταμένες σχέσεις**
με τις Μεγάλες Δυνάμεις και με τους γείτονες, (β) η **πολιτική αστάθεια**, (γ) η
**ανασφάλεια στην ύπαιθρο**, (δ) η **χαμηλή πίστη** της χώρας διεθνώς.

Εκσυγχρονισμός σήμαινε τότε: ισχυρό **τακτικό στρατό** και **ναυτικό**· οδικό και
**σιδηροδρομικό** δίκτυο, **ταχυδρομείο** και **τηλέγραφο**· νέες καλλιεργητικές
μεθόδους· **τάξη και ασφάλεια** στους δρόμους· **πιστωτικό σύστημα** και διεθνή πίστη.
Το μεγάλο δίλημμα της εποχής ήταν αν πρώτα έρχεται ο εκσυγχρονισμός ή η
απελευθέρωση των αλύτρωτων.

### Ο Χαρίλαος Τρικούπης

Στη δεκαετία του **1880** και στις αρχές της επόμενης, ο **Χαρίλαος Τρικούπης**
προώθησε ευρύ πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων και δημόσιων έργων:

| Τομέας               | Τι έκανε                                                                                                                                                                          |
| -------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Εκλογές**          | Μεγάλωσε την εκλογική περιφέρεια από **επαρχία** σε **νομό** και μείωσε στο **μισό** τους βουλευτές, για να ελευθερώσει την πολιτική από την «τυραννία» του **τοπάρχη βουλευτή**. |
| **Κράτος**           | Αυστηρά κριτήρια για τους **δημόσιους υπαλλήλους**· εκκαθάριση της **δικαιοσύνης** από κομματικούς εγκάθετους.                                                                    |
| **Τάξη**             | Αλλαγές στα **Σώματα Ασφαλείας**, στις προσλήψεις και στις προαγωγές τους.                                                                                                        |
| **Ένοπλες δυνάμεις** | Αναδιοργάνωση στρατού και στόλου με ειδικούς από τη **Γαλλία** και την **Αυστρία**· περιορισμός της δυνατότητας αξιωματικών να εκλέγονται βουλευτές.                              |
| **Παιδεία**          | Περισσότερα σχολεία και μαθητές, νέα προγράμματα και βιβλία, **τεχνικές σχολές**.                                                                                                 |
| **Οικονομία**        | Ενίσχυση της **βιομηχανίας**, μεγάλη επέκταση **σιδηροδρόμων** και δρόμων.                                                                                                        |

Για να τα πληρώσει, ο Τρικούπης προσπάθησε να προσελκύσει **παροικιακά κεφάλαια**
και σύναψε σειρά **εξωτερικών δανείων**. Η οικονομία δεν άντεξε το βάρος του
χρέους: τον **Δεκέμβριο του 1893** ο Τρικούπης κήρυξε την **πτώχευση** της χώρας και
παραιτήθηκε. Έφυγε από την Ελλάδα, ηττημένος από τον **λαϊκισμό** των αντιπάλων
του και την αδράνεια της κοινωνίας, και πέθανε πικραμένος λίγο αργότερα στη
Γαλλία.

### Το Κίνημα στο Γουδί και ο Ελευθέριος Βενιζέλος

Το **1909** ο **Στρατιωτικός Σύνδεσμος** ηγήθηκε του **Κινήματος στο Γουδί**. Η ηγεσία
του κάλεσε από την Κρήτη τον **Ελευθέριο Βενιζέλο**, ως εκπρόσωπό της στις
διαπραγματεύσεις με τον βασιλιά και τους πολιτικούς, με εντολή να προωθήσει
**ευρύτατες συνταγματικές και διοικητικές μεταρρυθμίσεις**. Ο Βενιζέλος συνέχισε
το έργο του Τρικούπη, πεπεισμένος ότι ο εκσυγχρονισμός ήταν **εθνική ανάγκη
ύψιστης προτεραιότητας**.

Αναθεώρησε το Σύνταγμα του 1864 τόσο ριζικά, ώστε το **Σύνταγμα του 1911** να
θεωρείται ουσιαστικά νέο:

- μείωσε από το **μισό** στο **ένα τρίτο** των βουλευτών τον αριθμό που χρειαζόταν για
  να λειτουργεί η Βουλή, ώστε να γίνεται γρηγορότερα το νομοθετικό έργο·
- απαγόρευσε την εκλογή **εν ενεργεία αξιωματικών** ως βουλευτών·
- επέτρεψε στο κράτος να **απαλλοτριώνει** ιδιοκτησίες όταν το απαιτεί το
  **«συμφέρον»** του δημοσίου, και όχι μόνο η «ανάγκη», για να διευκολυνθεί η
  απαλλοτρίωση των **μεγάλων γαιοκτησιών**·
- κατοχύρωσε συνταγματικά τη **μονιμότητα των δημόσιων υπαλλήλων**·
- κάλεσε **στρατιωτικές αποστολές** από τη **Γαλλία** (για τον στρατό) και την
  **Αγγλία** (για τον στόλο).

Οι αλλαγές του **1911–1912** έδωσαν στη χώρα ισχυρή ώθηση λίγο πριν από τους
πολέμους.

## Τα Βαλκάνια και τα στερεότυπα

Οι εθνικές ιστοριογραφίες των λαών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, αλλά και δυτικοί
παρατηρητές, δημιούργησαν **στερεότυπα** για την περιοχή. Ο όρος **«Βαλκάνια»**,
αρχικά όνομα της οροσειράς του **Αίμου**, κατέληξε να σημαίνει **περιοχή
αστάθειας και συγκρούσεων**, με λαούς που δήθεν ρέπουν σε **εθνοφυλετικές
εξάρσεις** και διαφέρουν από την υπόλοιπη Ευρώπη.

Η ιστορία δεν το επιβεβαιώνει. Οι θρησκευτικές και εθνικές συγκρούσεις
σημάδεψαν **εξίσου, αν όχι περισσότερο**, τη Δυτική και την Κεντρική Ευρώπη.
**Εθνοκαθάρσεις** βίαιες και ριζικές έγιναν εκεί επί αιώνες, ιδίως από τον **15ο ως
τον 17ο αιώνα**, και στην Κεντρική Ευρώπη ακόμα και τον **20ό**. Οι λαοί της
Νοτιοανατολικής Ευρώπης διαφέρουν από τους άλλους Ευρωπαίους **όσο και μεταξύ
τους**.

Το ελληνικό εθνικό κίνημα υπήρξε **πρότυπο** για τους άλλους λαούς της περιοχής.
Με μικρότερη ή μεγαλύτερη καθυστέρηση, τα εθνικά τους κινήματα αναζήτησαν
ανάλογες καταβολές, έπλασαν το ιστορικό τους παρελθόν, πρόβαλαν όραμα για το
μέλλον και όρισαν την ταυτότητά τους, τους **«άλλους»** και τους **αντιπάλους**.

## Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912–1913)

### Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος

Τον **Οκτώβριο του 1912** η **Ελλάδα**, η **Σερβία**, το **Μαυροβούνιο** και η
**Βουλγαρία**, δεμένες με **διμερείς συμμαχίες**, πολέμησαν την Οθωμανική
Αυτοκρατορία για να απελευθερώσουν τα ευρωπαϊκά της εδάφη που διεκδικούσαν.

- Πρώτο κήρυξε τον πόλεμο το **Μαυροβούνιο** (**25 Σεπτεμβρίου/8 Οκτωβρίου 1912**),
  όταν η Πύλη απέρριψε το αίτημά του για ευνοϊκά σύνορα.
- Λίγες μέρες μετά ακολούθησε η **Βουλγαρία**, απαντώντας στην επιστράτευση και
  στη συγκέντρωση τουρκικών στρατευμάτων στη Θράκη.
- Στις **30 Σεπτεμβρίου/13 Οκτωβρίου** οι πρέσβεις της Ελλάδας, της Βουλγαρίας και
  της Σερβίας ζήτησαν από την Πύλη **μεταρρυθμίσεις** στις ευρωπαϊκές της κτήσεις.
  Ήταν ουσιαστικά **τελεσίγραφο**, που η Πύλη δεν μπορούσε να δεχτεί.

Οι Μεγάλες Δυνάμεις εξεπλάγησαν και από τη συμμαχία και από τις **συνεχείς νίκες**
των τεσσάρων. Η Πύλη τους υποτιμούσε, και οι Δυνάμεις δεν μπόρεσαν να επέμβουν
από κοινού έγκαιρα. Οι σύμμαχοι απελευθέρωσαν το μεγαλύτερο μέρος της
Ευρωπαϊκής Τουρκίας, και επιστροφή στα προπολεμικά σύνορα δεν ήταν πια δυνατή.
Για την Ελλάδα ορόσημα ήταν η είσοδος στη **Θεσσαλονίκη** (Οκτώβριος 1912) και η
ναυμαχία της **Έλλης** (3 Δεκεμβρίου 1912), όπου ο στόλος του **Παύλου
Κουντουριώτη** εξασφάλισε την κυριαρχία στο Αιγαίο.

Η **Συνθήκη του Λονδίνου** (**17/30 Μαΐου 1913**):

- ο σουλτάνος παραχωρούσε στους συμμάχους **όλες τις κτήσεις του δυτικά της
  γραμμής Αίνου–Μηδείας**, εκτός από την **Αλβανία**·
- παραιτούνταν από τα δικαιώματά του στην **Κρήτη**·
- οι **έξι Μεγάλες Δυνάμεις** θα όριζαν τα σύνορα της Αλβανίας και το μέλλον των
  **νησιών του Αιγαίου**.

Η Συνθήκη **σιωπούσε** σε δύο ζητήματα: πώς θα μοιράζονταν οι σύμμαχοι τα εδάφη, και
τι θα γίνονταν τα **Δωδεκάνησα**, που τα είχε καταλάβει η **Ιταλία** στον πόλεμό της
με την Τουρκία (1911–1912) και δήλωνε ότι τα κρατούσε «προσωρινά». Η σιωπή
έκρυβε σοβαρές διαφωνίες ανάμεσα στους συμμάχους, κυρίως για τη Μακεδονία, που
οδήγησαν την Ελλάδα και τη Σερβία σε αμυντική συμμαχία.

### Ο Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος και η Συνθήκη του Βουκουρεστίου

Επεισόδια που προκάλεσε η βουλγαρική πλευρά, στη **Νιγρίτα** (απέναντι στους
Έλληνες) και στη **Γευγελή** (απέναντι στους Σέρβους), έγιναν πόλεμος, που
κορυφώθηκε τον **Ιούνιο και τον Ιούλιο του 1913**. Η Βουλγαρία **ηττήθηκε σε όλα τα
πεδία** απέναντι σε Έλληνες και Σέρβους. Την ίδια ώρα η **Ρουμανία** από τον βορρά
και η **Τουρκία** από την ανατολή κατέλαβαν βουλγαρικά εδάφη. Όταν τα ρουμανικά
στρατεύματα έφτασαν κοντά στη Σόφια, η Βουλγαρία έσπευσε σε ανακωχή και, χωρίς
στήριξη από τις Μεγάλες Δυνάμεις, δέχτηκε τους όρους.

Η **Συνθήκη του Βουκουρεστίου** (**28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1913**) έδωσε στην Ελλάδα
την **Καβάλα** και την περιοχή της, και στη Σερβία και τη Ρουμανία ό,τι είχαν
κατακτήσει από τη Βουλγαρία. Ουσιαστικά **τερμάτισε την τουρκική κυριαρχία στην
Ευρώπη** και άλλαξε ριζικά τον χάρτη της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Με τους δύο
πολέμους η Ελλάδα απέκτησε τη νότια Ήπειρο, τη Μακεδονία ως τον Νέστο και την
Κρήτη, ενώ η τύχη των νησιών του ανατολικού Αιγαίου έμενε ανοιχτή.

*Χάρτης της Ελλάδας με την Ήπειρο, τη Μακεδονία ως τον ποταμό Νέστο, τη Θεσσαλονίκη και την Κρήτη, όσα απέκτησε η Ελλάδα με τους Βαλκανικούς πολέμους.*

Πριν από την υπογραφή, με **ανταλλαγή επιστολών** ανάμεσα στους πρωθυπουργούς της
Ελλάδας και της Ρουμανίας (η ελληνική είχε ημερομηνία **5 Αυγούστου 1913**), η
Ελλάδα δέχτηκε να δώσει **αυτονομία στα σχολεία και στις εκκλησίες των Βλάχων** της
Ηπείρου και της Μακεδονίας, να επιτρέψει **βλάχικη επισκοπή**, και να μπορεί η
ρουμανική κυβέρνηση να τα χρηματοδοτεί, υπό ελληνική εποπτεία. Η παραχώρηση
κρίθηκε απαραίτητη για να στηρίξει η Ρουμανία την ελληνική θέση στο ζήτημα της
**Καβάλας**, αλλά δημιούργησε αργότερα προβλήματα στις ελληνορουμανικές σχέσεις.

> **Κλειδί**
>
> **Ιστορικοί όροι, σε μία πρόταση ο καθένας**
>
> - **Ιμπεριαλισμός:** η νέα αποικιοκρατία του 19ου αιώνα, όπου ευρωπαϊκές χώρες και
>   οι ΗΠΑ επέβαλαν με εξαναγκασμό ή βία την κυριαρχία τους σε υπανάπτυκτες
>   περιοχές, για οικονομικά και στρατηγικά συμφέροντα.
> - **Μεσσιανισμός:** η πεποίθηση ενός έθνους ότι έχει αποστολή να «σώσει» ή να
>   «εκπολιτίσει» άλλους, όπως στο «χρέος του λευκού ανθρώπου».
> - **Διασπορά:** οι ελληνικές κοινότητες έξω από το ελληνικό κράτος, που στον 19ο
>   αιώνα κρατούσαν μεγάλο μέρος του εμπορίου και των κεφαλαίων.
> - **Στρατιωτικός Σύνδεσμος:** η οργάνωση αξιωματικών που έκανε το Κίνημα στο
>   Γουδί (1909) και κάλεσε τον Βενιζέλο από την Κρήτη.
> - **Εθνοκάθαρση:** η βίαιη απομάκρυνση ή εξόντωση ενός πληθυσμού από μια περιοχή,
>   για να μείνει εθνικά ή θρησκευτικά ομοιογενής.
> - **Τελεσίγραφο:** αίτημα ενός κράτους προς άλλο που, αν δεν γίνει δεκτό, οδηγεί
>   σε πόλεμο· τέτοιο ήταν το αίτημα για μεταρρυθμίσεις του Οκτωβρίου 1912.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το Βερολίνο στο Βουκουρέστι*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τρικούπης ή Βενιζέλος;*

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε σε τι διέφερε η αποικιοκρατία του 19ου αιώνα, ο ιμπεριαλισμός, από τις αποικίες που ίδρυσαν οι Ευρωπαίοι από τον 16ο αιώνα.

1. **Το σχέδιο.** Η λέξη-κλειδί είναι «διέφερε»: η απάντηση στέκεται σε σύγκριση.
   Μία πρόταση για τις παλαιές αποικίες, μία για την ετυμολογία του όρου, και μετά
   οι διαφορές μία μία.
2. **Οι παλαιές αποικίες.** Ισπανία, Πορτογαλία, Αγγλία, Γαλλία, Ολλανδία, κυρίως
   σε Αμερική και Ασία. Εγκαθίσταντο έποικοι από τη μητρόπολη, και οι κοινότητές
   τους ήταν ο πυρήνας της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής ζωής.
3. **Οι διαφορές.** Ο ιμπεριαλισμός (imperium, αυτοκρατορία): (α) δεν τον
   δημιούργησαν δημογραφικό πλεόνασμα ή ανεπιθύμητες ομάδες· (β) δεν αναπτύχθηκαν
   οι θεσμοί των μητροπόλεων· (γ) επιβλήθηκε σε υπανάπτυκτες και στρατιωτικά
   ανίσχυρες περιοχές της Αφρικής, της Ασίας και του Ειρηνικού· (δ) τον άσκησαν
   και οι ΗΠΑ· (ε) με εξαναγκασμό ή βία, για οικονομικά και στρατηγικά συμφέροντα.
4. **Το κλείσιμο.** Πρόσθεσε ότι τον ιμπεριαλισμό τον τροφοδοτούσε και ο
   εθνικισμός: οι αποικίες ήταν εθνικός στόχος με λαϊκή στήριξη, ντυμένος με
   μεσσιανικά συνθήματα, όπως η «πολιτιστική αποστολή» των Γάλλων.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε την πηγή: η πρώτη στροφή του ποιήματος του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ «Το βάρος του λευκού ανθρώπου» (1899). Ποια ιδεολογία της αποικιοκρατίας εκφράζει, και τι αποκαλύπτουν οι λέξεις που διαλέγει ο ποιητής;

1. **Η πηγή** (σε δική μας μετάφραση): «Σηκώστε το βάρος του λευκού· στείλτε τους
   καλύτερους που γεννάτε· δέστε τους γιους σας στην εξορία, να υπηρετούν την
   ανάγκη των αιχμαλώτων σας· να στέκονται, ζεμένοι σε βαρύ χάμουρο, στη διάθεση
   λαών ταραγμένων κι άγριων, των νεοπιασμένων, σκυθρωπών λαών σας, μισών
   δαιμόνων και μισών παιδιών.» — Rudyard Kipling, «The White Man's Burden», 1899,
   στροφή 1.
2. **Ποιος και για ποιον.** Ο Βρετανός ποιητής έγραψε το ποίημα το 1899, όταν οι
   ΗΠΑ αποκτούσαν τις Φιλιππίνες μετά τον πόλεμο με την Ισπανία· το απευθύνει
   στους Αμερικανούς, για να τους καλέσει να αναλάβουν κι εκείνοι το «βάρος».
3. **Η ιδεολογία.** Η αποικιοκρατία παρουσιάζεται ως **θυσία** και **χρέος** του
   ανώτερου πολιτισμού: «οι καλύτεροι» στέλνονται να «υπηρετούν». Είναι ο
   **μεσσιανισμός** και η ιδέα της **εθνικής αποστολής** που περιγράφει το βιβλίο, με
   το βρετανικό της όνομα.
4. **Τι αποκαλύπτουν οι λέξεις.** Οι αποικιακοί λαοί λέγονται «αιχμάλωτοι» και
   «νεοπιασμένοι»: η ίδια η πηγή ομολογεί την κατάκτηση. Το «μισοί δαίμονες και
   μισοί παιδιά» δείχνει την πίστη στην ανωτερότητα του δυτικού πολιτισμού. Η πηγή
   δεν μας λέει τι έκαναν οι αποικιοκράτες· μας λέει πώς δικαιολογούσαν αυτό που
   έκαναν.

> **Πρόσεχε**
>
> - Η **Θεσσαλία** (1881) **δεν** κερδήθηκε με πόλεμο: την παραχώρησε η Πύλη μετά από
>   σύσταση του Συνεδρίου του Βερολίνου. Τα **Επτάνησα** (1863–1864) τα έδωσε η
>   Βρετανία.
> - Ο **Α΄** Βαλκανικός ήταν πόλεμος **τεσσάρων συμμάχων κατά της Τουρκίας** (Συνθήκη
>   του Λονδίνου). Ο **Β΄** ήταν πόλεμος **Ελλάδας, Σερβίας (και Ρουμανίας, Τουρκίας)
>   κατά της Βουλγαρίας** (Συνθήκη του Βουκουρεστίου). Μην τις αντιστρέψεις.
> - Η **πτώχευση του 1893** δεν σβήνει το έργο του Τρικούπη· και το έργο του δεν
>   σβήνει την πτώχευση. Μια καλή απάντηση τα κρατά και τα δύο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αποικιοκρατία**: αγορές, πρώτες ύλες, πίστη στην ανωτερότητα, «φιλανθρωπία»·
>   **ιμπεριαλισμός** χωρίς εποίκους, με βία· «χρέος του λευκού», «mission
>   civilisatrice».
> - **Ελλάδα ως το 1880**: Επτάνησα 1863, Θεσσαλία 1881· γεωργοί, εμπόριο της
>   Διασποράς· τέσσερα εμπόδια στον εκσυγχρονισμό.
> - **Τρικούπης**: νομός αντί επαρχίας, μισοί βουλευτές, δημόσιοι υπάλληλοι,
>   σιδηρόδρομοι, δάνεια· **πτώχευση Δεκέμβριος 1893**.
> - **Γουδί 1909** → **Βενιζέλος** → **Σύνταγμα 1911**: απαλλοτρίωση, μονιμότητα,
>   όχι εν ενεργεία αξιωματικοί.
> - **Λονδίνο (30 Μαΐου 1913)**: Αίνος–Μήδεια, Κρήτη· **Βουκουρέστι (10 Αυγούστου
>   1913\)**: Καβάλα, επιστολές για τους Βλάχους.

## Ερωτήσεις

1. Σε τι διέφερε, κατά το βιβλίο, ο ιμπεριαλισμός από τις αποικίες που ιδρύθηκαν από τον 16ο αιώνα;
   - Οι νέες αποικίες δεν δημιουργήθηκαν από εποίκους της μητρόπολης
   - Οι νέες αποικίες βρίσκονταν κυρίως στη Βόρεια και τη Νότια Αμερική
   - Οι νέες αποικίες ανέπτυξαν τους θεσμούς των μητροπόλεων
   - Στον ιμπεριαλισμό συμμετείχαν μόνο ευρωπαϊκές χώρες
2. Ποια χώρα μιλούσε για την «πολιτιστική της αποστολή» (mission civilisatrice);
   - Η Βρετανία
   - Οι ΗΠΑ
   - Η Γαλλία
   - Η Ρωσία
3. Πώς απέκτησε η Ελλάδα τη Θεσσαλία το 1881;
   - Με πόλεμο εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
   - Με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου
   - Από τη Βρετανία, μαζί με τα Επτάνησα
   - Από την Πύλη, μετά από σύσταση του Συνεδρίου του Βερολίνου
4. Γιατί ο Τρικούπης έκανε τον νομό εκλογική περιφέρεια, στη θέση της επαρχίας;
   - Για να ελευθερώσει την πολιτική από τον τοπάρχη βουλευτή
   - Για να αυξήσει τον αριθμό των βουλευτών και να εκπροσωπηθούν περισσότερες περιοχές
   - Για να μπορούν οι αξιωματικοί να εκλέγονται βουλευτές
   - Για να εφαρμόσει την αρχή της δεδηλωμένης
5. Με ποια ιδιότητα ήρθε ο Ελευθέριος Βενιζέλος στην Αθήνα μετά το Κίνημα στο Γουδί;
   - Ως αρχηγός του Στρατιωτικού Συνδέσμου
   - Ως εκπρόσωπος του Στρατιωτικού Συνδέσμου στις διαπραγματεύσεις
   - Ως πρωθυπουργός που διόρισε ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ πριν από το κίνημα
   - Ως αρχηγός της αντιπολίτευσης στη Βουλή
6. Ποια από τις παρακάτω αλλαγές έκανε το Σύνταγμα του 1911;
   - Καθιέρωσε για πρώτη φορά τη λαϊκή κυριαρχία
   - Επέτρεψε απαλλοτρίωση για το «συμφέρον» του δημοσίου
   - Έκανε τον νομό εκλογική περιφέρεια
   - Κατάργησε τη βασιλεία και ανακήρυξε δημοκρατία
7. Τι υποστηρίζει το βιβλίο για το στερεότυπο που θέλει τα «Βαλκάνια» περιοχή αστάθειας και εθνοφυλετικών εξάρσεων;
   - Ότι επιβεβαιώνεται από τους δύο Βαλκανικούς Πολέμους
   - Ότι ισχύει μόνο για τους λαούς που απελευθερώθηκαν μετά το 1878
   - Ότι συγκρούσεις και εθνοκαθάρσεις σημάδεψαν εξίσου τη Δύση
   - Ότι το δημιούργησαν μόνο οι δυτικοί παρατηρητές, όχι οι βαλκανικοί λαοί
8. Γιατί η Ελλάδα δέχτηκε το 1913 να δώσει αυτονομία στα σχολεία και στις εκκλησίες των Βλάχων;
   - Επειδή το απαιτούσε η Συνθήκη του Λονδίνου
   - Για να έχει τη ρουμανική στήριξη στο ζήτημα της Καβάλας
   - Επειδή οι Βλάχοι είχαν πολεμήσει στο πλευρό της Βουλγαρίας
   - Επειδή η Σερβία το έθεσε όρο για τη συμμαχία

## Ασκήσεις

1. Ποια από τις πόλεις του χάρτη κατακύρωσε στην Ελλάδα, μαζί με την περιοχή της, η Συνθήκη του Βουκουρεστίου (10 Αυγούστου 1913); Γράψε τον αριθμό και το όνομά της.
   *Χάρτης της Ελλάδας με τέσσερις σημερινές πόλεις σημειωμένες με τους αριθμούς 1 ως 4.*
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία του κινήματος στο Γουδί. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου από το 1881 ως το 1913, με κρυμμένη τη χρονολογία του κινήματος στο Γουδί.*
3. Εξήγησε ποιες ήταν οι συνέπειες της αποικιοκρατίας για τις χώρες όπου επιβλήθηκε.
4. «Άρθρο 2. Ο Αυτοκράτορας των Οθωμανών παραχωρεί στους Συμμάχους Ηγεμόνες όλα τα εδάφη της αυτοκρατορίας του στην ευρωπαϊκή ήπειρο δυτικά μιας γραμμής από την Αίνο, στο Αιγαίο, ως τη Μήδεια, στον Εύξεινο, εκτός από την Αλβανία. […] Άρθρο 4. Ο Αυτοκράτορας των Οθωμανών δηλώνει ότι παραχωρεί την Κρήτη στους Συμμάχους Ηγεμόνες και παραιτείται υπέρ τους από κάθε δικαίωμα κυριαρχίας στο νησί.» — Συνθήκη του Λονδίνου, 30 Μαΐου 1913 (σε δική μας μετάφραση). Τι κέρδισαν οι σύμμαχοι με τα δύο άρθρα, και ποια ζητήματα άφηνε η Συνθήκη ανοιχτά;
5. Ήταν η πτώχευση του 1893 η αποτυχία του προγράμματος του Τρικούπη ή το τίμημά του; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history/gen-colonialism-balkan-wars
