# Δικομματισμός: Τρικούπης και Δηλιγιάννης (1880–1909)

> Δύο κόμματα, δύο προγράμματα, και ο δρόμος από τη χρεοκοπία στο Γουδί.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/two-party-system

## Τι θα μάθεις

- Να παρουσιάζεις το πρόγραμμα του Χ. Τρικούπη, τα μέσα με τα οποία το εφάρμοσε και το αποτέλεσμά του.
- Να συγκρίνεις τις θέσεις του Τρικούπη και του Θ. Δηλιγιάννη για το κράτος, τους φόρους, την ανάπτυξη και τη γη της Θεσσαλίας.
- Να περιγράφεις πώς ήταν οργανωμένα τα κόμματα και πώς ψήφιζαν οι εκλογείς στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.
- Να εξηγείς πώς η χρεοκοπία του 1893 και η ήττα του 1897 οδήγησαν σε κρίση εμπιστοσύνης και στο κίνημα στο Γουδί (1909).

## Από τα πολλά κόμματα στα δύο

Η δεδηλωμένη δεν έφερε αμέσως δικομματισμό. Το διάστημα **1875–1880** ήταν
**μεταβατικό**: στις εκλογές του **1875** και του **1879** κανένα κόμμα δεν πήρε
πλειοψηφία στη Βουλή. Λίγα χρόνια μετά όμως, το **1884**, τα κόμματα του
**Χαρίλαου Τρικούπη** και του **Θεόδωρου Δηλιγιάννη** έλεγχαν μαζί το **92,2%**
των εδρών. Το κοινοβουλευτικό σύστημα και ο δικομματισμός είχαν θεμελιωθεί.

## Το πρόγραμμα του Τρικούπη

Ήδη από το **1875** το τρικουπικό κόμμα είχε **συστηματικό πρόγραμμα
εκσυγχρονισμού**, αρκετά κοντά στις ιδέες του **Κουμουνδούρου**. Προέβλεπε τέσσερα
πράγματα:

1. **κράτος δικαίου**: ένα κράτος όπου η οργάνωση και η λειτουργία όλων των
   θεσμών ρυθμίζονται από νόμους που έχει θεσπίσει το ίδιο·
2. **εξορθολογισμό της διοίκησης**, κυρίως με **προσόντα** για τους δημόσιους
   υπαλλήλους, ώστε να περιοριστεί η **ευνοιοκρατία**·
3. **ανάπτυξη της οικονομίας**, κυρίως ενίσχυση της **γεωργίας**·
4. καλύτερη **άμυνα** και **υποδομή**, κυρίως **συγκοινωνίες**.

Με ποια **μέσα**:

- οργανωτικές αλλαγές και βελτίωση των οικονομικών του κράτους, με **αύξηση των
  φόρων** και **δάνεια**·
- **κίνητρα** στην ιδιωτική πρωτοβουλία για επενδύσεις.

Οι τρικουπικοί εφάρμοσαν το πρόγραμμα **με συνέπεια**. Το αποτέλεσμα όμως ήταν να
**εξαντληθούν οι φορολογούμενοι** και να επιβαρυνθεί υπερβολικά ο
προϋπολογισμός. Το **1893** το κράτος κήρυξε **πτώχευση**.

### Ποιους εκπροσωπούσε ο Τρικούπης

Ως τη δεκαετία του **1870** το κράτος ήταν ο **κύριος εργοδότης**. Μια θέση στο
δημόσιο σήμαινε ασφάλεια και κοινωνική άνοδο, και στους ανώτατους λειτουργούς
εξασφάλιζε εισόδημα που σχεδόν ξεπερνούσε όλων των άλλων. Πολλοί λοιπόν ζητούσαν
από το κράτος **διορισμό**. Με τον **εκχρηματισμό της οικονομίας** όμως
εμφανίστηκαν κοινωνικά στρώματα που **δεν ζητούσαν διορισμό**, αλλά **μέτρα** που
θα ευνοούσαν τις δουλειές τους. Αυτών των στρωμάτων φορέας ήταν ο Τρικούπης.

## Ο Δηλιγιάννης: το αντίθετο πρόγραμμα

Γύρω από τον Θ. Δηλιγιάννη συσπειρώθηκαν οι βουλευτές που αντιπολιτεύονταν τον
Τρικούπη, και οι θέσεις του ήταν σε μεγάλο βαθμό **αντίθετες**:

|                                  | Χ. Τρικούπης                                                | Θ. Δηλιγιάννης                                                                                                        |
| -------------------------------- | ----------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Εξουσίες**                     | Κράτος δικαίου, προσόντα για τους υπαλλήλους                | **Δεν δεχόταν τον χωρισμό των εξουσιών**· ήθελε να τις συγκεντρώνει και να τις ελέγχει το κόμμα                       |
| **Ρόλος του κράτους**            | **Μοχλός της ανάπτυξης**· εκσυγχρονισμός **με κάθε κόστος** | **Κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης**· κριτική στο **κοινωνικό κόστος** του εκσυγχρονισμού                                |
| **Φόροι και θέσεις**             | Αύξηση φόρων, δάνεια                                        | **Κοινωνική δικαιοσύνη**: **μείωση των φόρων** και ευκαιρίες για δημόσιες θέσεις στους προστατευόμενούς του           |
| **Ανάπτυξη**                     | Γρήγορη, με έργα και ιδιωτικές επενδύσεις                   | **Αργή**, πάνω σε **παραδοσιακές** παραγωγικές δραστηριότητες· απέχθεια για το **τυχοδιωκτικό χρηματιστικό κεφάλαιο** |
| **Θεσσαλία** (μεγάλη ιδιοκτησία) | Στήριζαν τους **μεγαλογαιοκτήμονες**                        | Προσπάθησαν να δώσουν **γη στους αγρότες**, χωρίς να το πετύχουν· πήραν κάποια μέτρα για τη θέση τους                 |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τρικουπικός ή δηλιγιαννικός;*

### Παράδειγμα 1: Να συγκρίνετε τις πολιτικές θέσεις του Χαρίλαου Τρικούπη και του Θεόδωρου Δηλιγιάννη.

1. **Σχέδιο.** «Συγκρίνω» σημαίνει **ανά άξονα**, όχι δύο χωριστές παράγραφοι. Διάλεξε
   τέσσερις άξονες: εξουσίες, ρόλο του κράτους, φόρους, ανάπτυξη· και κλείσε με το
   παράδειγμα της Θεσσαλίας.
2. **Εξουσίες και κράτος.** Ο Τρικούπης ήθελε κράτος δικαίου και υπαλλήλους με
   προσόντα· ο Δηλιγιάννης δεν δεχόταν τον χωρισμό των εξουσιών και ήθελε να τις
   ελέγχει το κόμμα. Για τον Τρικούπη το κράτος ήταν μοχλός ανάπτυξης· για τον
   Δηλιγιάννη, κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης.
3. **Φόροι και ανάπτυξη.** Ο Τρικούπης αύξησε φόρους και πήρε δάνεια για γρήγορο
   εκσυγχρονισμό «με κάθε κόστος»· ο Δηλιγιάννης ζητούσε μείωση των φόρων, θέσεις
   για τους προστατευόμενούς του και αργή ανάπτυξη σε παραδοσιακές δραστηριότητες,
   χωρίς το «τυχοδιωκτικό» χρηματιστικό κεφάλαιο.
4. **Θεσσαλία και κατάληξη.** Οι τρικουπικοί στήριξαν τους μεγαλογαιοκτήμονες· οι
   δηλιγιαννικοί επιχείρησαν, ανεπιτυχώς, να δώσουν γη στους αγρότες. Μια καλή
   απάντηση τελειώνει με το κοινό αδιέξοδο: μετά το 1893 κανένα από τα δύο
   προγράμματα δεν μπορούσε να εφαρμοστεί.

## Πώς λειτουργούσαν τα κόμματα (1880–1900)

Στη δεκαετία του **1880** τα κόμματα ήταν πολύ πιο **συγκροτημένα** από πριν. Δεν
είναι καν βέβαιο ότι διαλύονταν οπωσδήποτε με τον θάνατο του αρχηγού: ένα κόμμα
μπορούσε να επιβιώσει χάρη στη **θέση** που είχε στην πολιτική ζωή και στην
**τακτική** του.

**Η βάση** δεν είχε τυπική οργάνωση. Στην κινητοποίηση των οπαδών μετρούσαν η
**οικογενειοκρατία**, οι **πελατειακές σχέσεις** και η **εξαγορά ψήφων**. Παρ' όλα
αυτά, για τα δύο μεγάλα κόμματα η ψήφος βασιζόταν **κυρίως** στην κρίση του
εκλογέα για την **πολιτική** τους, στην επιρροή τους κατά περιοχές και στα
**συμφέροντα κάθε κοινωνικής ομάδας**.

**Η ψηφοφορία με σφαιρίδια.** Σε κάθε εκλογικό τμήμα υπήρχαν **τόσες κάλπες όσοι
οι υποψήφιοι**. Κάθε κάλπη χωριζόταν μέσα σε δύο μέρη: δεξιά το άσπρο **«Ναι»**,
αριστερά το μαύρο **«Όχι»**. Ο ψηφοφόρος περνούσε από όλες, έπαιρνε σε καθεμιά ένα
μολυβένιο **σφαιρίδιο**, σήκωνε το χέρι για να φανεί ότι κρατά μόνο ένα, και το
έριχνε μέσα από έναν σωλήνα στο «Ναι» ή στο «Όχι». Έτσι μπορούσε να ψηφίσει
**θετικά ή αρνητικά κάθε υποψήφιο**, και να πει «ναι» και σε κάποιον στον οποίο
είχε υποχρέωση και σε κάποιον άλλον που θεωρούσε ικανό, από άλλο κόμμα.

**Η κομματική ψήφος δυναμώνει.** Μετά το **1882** οι εκλογείς ψήφιζαν όλο και
συχνότερα με **κομματικά κριτήρια**, και λιγόστευε η συνήθεια να ψηφίζουν θετικά
πολιτικούς άλλων κομμάτων. Στη δεκαετία του **1890** ψήφιζαν έναν πολιτικό με
επιρροή μόνο αν είχε δηλώσει καθαρά σε ποιο κόμμα ανήκει. Οι ανεξάρτητοι τοπικοί
παράγοντες λιγόστεψαν: το **1879** υπήρχαν **24** τοπικά ψηφοδέλτια, το **1885**
μόνο **4**. Ανεξάρτητοι έμπαιναν σε **κομματικά** ψηφοδέλτια για να έχουν
πιθανότητες. Τα κόμματα κέρδιζαν κύρος.

**Υποψήφιοι και ηγεσία.** Οι υποψήφιοι έρχονταν σχεδόν μόνο από τα μεσαία και
ανώτερα στρώματα, πολλοί **δικηγόροι** και **δημόσιοι υπάλληλοι**· τα μέλη όμως
και από τα κατώτερα. Για να μπει κανείς στο ψηφοδέλτιο μετρούσε αν είχε **δικό
του τοπικό κύκλο οπαδών**. Οργάνωση φαινόταν **μόνο στην ηγεσία**: μετά τον
αρχηγό, σημαντικότερη ήταν η **κοινοβουλευτική ομάδα**. Επειδή η Βουλή χρειαζόταν
μεγάλη πλειοψηφία για **απαρτία** και αποφάσεις, οι βουλευτές μπορούσαν να
πιέσουν την ηγεσία **και μόνο με την απουσία τους** ή την απειλή της. Έτσι το
κόμμα δεν μπορούσε να τους αρνηθεί διορισμούς ή ευνοϊκές ρυθμίσεις για την
περιφέρειά τους.

**Βία και διαφθορά.** Σε αντίθεση με την εποχή του Όθωνα και του Βούλγαρη, οι
κυβερνήσεις **δεν** εξανάγκαζαν συστηματικά τους εκλογείς. Τον κανόνα τον
παραβίαζαν κάποιοι υπάλληλοι ή φανατικοί οπαδοί στα χωριά, και σπάνια ακούγονταν
κατηγορίες για εξαγορά ψήφων. Η **πατρωνία** όμως, με διορισμούς, μεταθέσεις,
δάνεια, και η συστηματική **διαφθορά** μέσω της διοίκησης, ήταν συχνό φαινόμενο.

**Χωρίς ταξικά κόμματα.** Σε αντίθεση με άλλες χώρες της Ευρώπης, στην Ελλάδα του
τελευταίου τετάρτου του αιώνα **δεν** εμφανίστηκαν **ταξικά κόμματα**, κόμματα δηλαδή
που εκπροσωπούν κυρίως μία κοινωνική τάξη. Οι κοινωνικές αντιθέσεις μαλάκωναν με
τις **πελατειακές σχέσεις** και με τη **μεγάλη κοινωνική κινητικότητα**. Τα δύο
κόμματα δεν έδωσαν στον εαυτό τους τοπικό ή ταξικό στίγμα, και η πολιτική ελίτ
είχε **σχετική αυτονομία** από την κοινωνία. Όλα πάντως απευθύνονταν ιδιαίτερα
στους **αγρότες**, το μεγαλύτερο μέρος του ενεργού πληθυσμού.

## Από τη χρεοκοπία στο Γουδί (1893–1909)

Το όραμα του Τρικούπη για ένα σύγχρονο, οικονομικά ανεπτυγμένο και ισχυρό κράτος
**δεν πραγματοποιήθηκε**. Παρά τους βαριούς φόρους, το κράτος πτώχευσε. Η
δυσαρέσκεια απλώθηκε:

- **αστοί και διανοούμενοι**: απογοήτευση από ένα αναποτελεσματικό κράτος και μια
  βραδυκίνητη γραφειοκρατία, ανάπτυξη που δεν ερχόταν, απόσταση από την Ευρώπη
  που μεγάλωνε·
- **μικροκαλλιεργητές**: ανάλογη δυσαρέσκεια·
- **αξιωματικοί**: πίστευαν ότι, χωρίς χρήματα, ο στρατός θα ήταν
  αναποτελεσματικός σε πόλεμο.

Το αποτέλεσμα ήταν **κρίση εμπιστοσύνης προς τα κόμματα συλλήβδην**: οι άνθρωποι
πίστευαν ότι ούτε οι θεσμοί ούτε τα κόμματα μπορούσαν να κάνουν όσα ήθελαν.

**1893–1897: το αδιέξοδο.** Τα δύο κόμματα προσπάθησαν να εφαρμόσουν τα
προγράμματά τους **χωρίς επιτυχία**. Ο Δηλιγιάννης, χωρίς χρήματα, δεν μπορούσε να
μειώσει τους φόρους· οι τρικουπικοί δεν μπορούσαν να συνεχίσουν τον
εκσυγχρονισμό. Ο **ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897** έληξε με **ολοκληρωτική
ήττα** και βάθυνε το αδιέξοδο. Η δυσπιστία προς τα κόμματα κορυφώθηκε, και ο
**Γεώργιος Α΄** βρήκε την ευκαιρία να επιβληθεί στη Βουλή και να ασκεί **προσωπική
πολιτική**.

**1897–1909.** Όσες μεταρρυθμίσεις έγιναν, κυρίως από τρικουπικές κυβερνήσεις υπό
τον **Γεώργιο Θεοτόκη**, ήταν **διοικητικές**, π.χ. **αποκέντρωση**. Το μόνο νέο
πολιτικό στοιχείο ήταν οι **«Ιάπωνες»**: κοινοβουλευτική ομάδα υπό τον
**Δημήτριο Γούναρη**, που ιδρύθηκε το **1906** και κατηγορούσε το σύστημα ότι δεν
μπορούσε να προσαρμοστεί στην κοινωνία που άλλαζε. Δεν επιβίωσε· διαλύθηκε το
**1908**. Στο μεταξύ **συντεχνίες** και **εργατικές ενώσεις** διαδήλωναν για
λιγότερους φόρους και λιγότερη γραφειοκρατία.

### Το κίνημα στο Γουδί

Στις **15 Αυγούστου 1909** εκδηλώθηκε κίνημα στο **Γουδί** από τον **Στρατιωτικό
Σύνδεσμο**, μυστική ένωση αξιωματικών. Ζητούσε **μεταρρυθμίσεις** στον στρατό, τη
διοίκηση, τη δικαιοσύνη, την εκπαίδευση και τη δημοσιονομική πολιτική.

Δύο χαρακτηριστικά το ξεχωρίζουν:

- Ο Σύνδεσμος **δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία**· προώθησε τα αιτήματά του **μέσω της
  Βουλής**. Υπό την πίεσή του η Βουλή ψήφισε, χωρίς προετοιμασία και συζήτηση,
  πολλούς νόμους με ριζικές αλλαγές.
- Είχε **λαϊκή στήριξη**: στις **14 Σεπτεμβρίου 1909** τα επαγγελματικά σωματεία
  της πρωτεύουσας οργάνωσαν μεγάλο **συλλαλητήριο** υπέρ του κινήματος και
  υπέβαλαν **ψήφισμα** στο παλάτι με οικονομικά αιτήματα.

Τον **Φεβρουάριο του 1910** η Βουλή αποφάσισε να αναθεωρηθούν ορισμένα άρθρα του
συντάγματος, και οι εκλογές που ακολούθησαν έβγαλαν **αναθεωρητική Βουλή**. Στις
**15 Μαρτίου 1910** ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος **διαλύθηκε**, έχοντας πετύχει τους
στόχους του. Το **1909** είναι **τομή** για τα κόμματα: από εδώ ξεκινά η εποχή του
Βενιζέλου.

*Γραμμή χρόνου του δικομματισμού από τη δεδηλωμένη (1875) ως την αναθεώρηση του 1910, με τη μεταβατική περίοδο 1875–1880 και τα χρόνια 1893–1909.*

### Παράδειγμα 2: Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σου, να παρουσιάσεις τι ζητούσε ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος και με ποιον τρόπο το προώθησε.

1. **Η πηγή.** Από την προκήρυξη του Συνδέσμου την ημέρα του κινήματος: «…πρέπει,
   χάριν αυτού του συμφέροντος της Δυναστείας, όπως ο τε Διάδοχος και οι
   Βασιλόπαιδες, απόσχωσι της ενεργού και διοικητικής εν τω στρατώ και τω ναυτικώ
   υπηρεσίας…» Και πιο κάτω ζητά η διοίκηση να γίνει «χρηστή και έντιμος» και η
   δικαιοσύνη να απονέμεται «ταχέως μετ’ αμεροληψίας».
2. **Τι ζητά.** Πρώτα **στρατιωτικά**: να φύγουν οι πρίγκιπες από τη διοίκηση του
   στρατού και του ναυτικού, και να είναι στρατιωτικοί οι υπουργοί των Στρατιωτικών
   και των Ναυτικών. Μετά **γενική ανόρθωση**: χρηστή διοίκηση, γρήγορη και
   αμερόληπτη δικαιοσύνη, εκπαίδευση χρήσιμη στη ζωή, ασφάλεια, ανόρθωση των
   οικονομικών. Πρόσεξε τον τόνο: η προκήρυξη μιλά «χάριν της Δυναστείας», δεν
   επιτίθεται στον θρόνο.
3. **Τι προσθέτουν οι γνώσεις σου.** Οι αξιωματικοί ήταν δυσαρεστημένοι γιατί
   θεωρούσαν τον στρατό αναποτελεσματικό, ιδίως μετά το 1897. Ο Σύνδεσμος **δεν
   πήρε την εξουσία**· πίεσε τη Βουλή να ψηφίσει πολλούς νόμους. Το συλλαλητήριο
   των σωματείων (14 Σεπτεμβρίου) του έδωσε λαϊκή νομιμοποίηση.
4. **Η κατάληξη.** Τον Φεβρουάριο του 1910 αποφασίστηκε αναθεώρηση του συντάγματος,
   και στις 15 Μαρτίου 1910 ο Σύνδεσμος αυτοδιαλύθηκε. Γράψε στο τέλος γιατί αυτό
   μετρά: ο στρατός πίεσε, αλλά οι αλλαγές πέρασαν από τη Βουλή.

> **Κλειδί**
>
> Ο δικομματισμός του 1880–1909 ήταν **σύγκρουση δύο προγραμμάτων**: ο Τρικούπης
> ήθελε εκσυγχρονισμό με φόρους, δάνεια και κράτος δικαίου, ο Δηλιγιάννης λιγότερους
> φόρους και κράτος αλληλεγγύης. Τα κόμματα οργανώθηκαν καλύτερα και η ψήφος έγινε
> πιο κομματική, όμως η πατρωνία έμεινε. Όταν η **πτώχευση του 1893** και η **ήττα
> του 1897** έκαναν και τα δύο προγράμματα ανεφάρμοστα, η εμπιστοσύνη στα κόμματα
> κατέρρευσε, και την αλλαγή την επέβαλε το **Γουδί** το 1909, μέσα από τη Βουλή.

## Ιστορικοί όροι

| Όρος                       | Σύντομος ορισμός                                                                                                                                                                                                                       |
| -------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Δικομματισμός**          | Το σύστημα δύο μεγάλων κομμάτων εξουσίας που θεμελιώθηκε μετά τη δεδηλωμένη: το 1884 τα κόμματα του Χ. Τρικούπη και του Θ. Δηλιγιάννη έλεγχαν το 92,2% των εδρών.                                                                      |
| **Κράτος δικαίου**         | Κράτος στο οποίο η οργάνωση και η λειτουργία όλων των θεσμών και της κρατικής εξουσίας ρυθμίζονται από νόμους που έχει θεσπίσει το ίδιο. Πρώτος στόχος του προγράμματος του Τρικούπη.                                                  |
| **Σφαιρίδιο**              | Μικρή μολυβένια σφαίρα που έριχνε ο ψηφοφόρος στο «Ναι» ή στο «Όχι» της κάλπης κάθε υποψηφίου, αντί για ψηφοδέλτιο. Χρησιμοποιήθηκε για τελευταία φορά στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920.                                            |
| **Ταξικό κόμμα**           | Κόμμα που εκπροσωπεί κυρίως ή αποκλειστικά τα συμφέροντα μιας κοινωνικής τάξης. Στην Ελλάδα του τέλους του 19ου αιώνα δεν εμφανίστηκαν, γιατί τις αντιθέσεις τις μαλάκωναν οι πελατειακές σχέσεις και η μεγάλη κοινωνική κινητικότητα. |
| **Ιάπωνες**                | Κοινοβουλευτική ομάδα υπό τον Δ. Γούναρη (1906–1908), που κατηγορούσε το πολιτικό σύστημα ότι δεν προσαρμοζόταν στις κοινωνικές εξελίξεις· το μόνο νέο πολιτικό στοιχείο ως το 1909.                                                   |
| **Στρατιωτικός Σύνδεσμος** | Μυστική ένωση αξιωματικών που έκανε το κίνημα στο Γουδί (15 Αυγούστου 1909) με αιτήματα μεταρρυθμίσεων· δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία, πίεσε τη Βουλή να ψηφίσει νόμους και διαλύθηκε στις 15 Μαρτίου 1910.                               |

> **Πρόσεχε**
>
> Μη γράψεις ότι οι εκλογές του 19ου αιώνα κρίνονταν μόνο από πελατειακές σχέσεις.
> Το βιβλίο λέει και τα δύο: η πατρωνία και η διαφθορά μέσω της διοίκησης ήταν
> συχνές, όμως για τα δύο μεγάλα κόμματα η ψήφος βασιζόταν **κυρίως** στην κρίση για
> την πολιτική τους και στα συμφέροντα κάθε ομάδας. Και για το Γουδί: ήταν στρατιωτικό
> κίνημα, αλλά **όχι δικτατορία**· ο Σύνδεσμος δούλεψε μέσα από τη Βουλή.

> **Θυμήσου**
>
> - **1875–1880** μεταβατική περίοδος· **1884**: Τρικούπης και Δηλιγιάννης με το
>   **92,2%** των εδρών.
> - **Τρικούπης**: κράτος δικαίου, προσόντα υπαλλήλων, γεωργία, συγκοινωνίες· φόροι,
>   δάνεια, κίνητρα· **πτώχευση 1893**. **Δηλιγιάννης**: όχι χωρισμός εξουσιών,
>   λιγότεροι φόροι, θέσεις, αργή ανάπτυξη, κράτος αλληλεγγύης.
> - **Οργάνωση**: ηγεσία και κοινοβουλευτική ομάδα· σφαιρίδια· μετά το **1882**
>   κομματική ψήφος· τοπικά ψηφοδέλτια **24 (1879) → 4 (1885)**· όχι ταξικά κόμματα.
> - **Κρίση**: 1893, ήττα **1897**, προσωπική πολιτική του Γεωργίου· Θεοτόκης,
>   Ιάπωνες (1906–1908).
> - **Γουδί, 15 Αυγούστου 1909**: Στρατιωτικός Σύνδεσμος, συλλαλητήριο 14
>   Σεπτεμβρίου, αναθεώρηση· διάλυση **15 Μαρτίου 1910**.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί το διάστημα 1875–1880 χαρακτηρίζεται μεταβατικό για το κομματικό σύστημα;
   - Γιατί ο βασιλιάς δεν εφάρμοσε τη δεδηλωμένη ως το 1880
   - Γιατί στις εκλογές του 1875 και του 1879 κανένα κόμμα δεν πήρε πλειοψηφία
   - Γιατί τα ξενικά κόμματα κυβερνούσαν ακόμη με συνασπισμούς στη Βουλή του 1875
   - Γιατί το σύνταγμα του 1864 αναθεωρήθηκε εκείνα τα χρόνια
2. Με ποια μέσα προσπάθησε το τρικουπικό κόμμα να εφαρμόσει το πρόγραμμά του;
   - Με μείωση των φόρων και διορισμούς στο δημόσιο
   - Με κρατικοποίηση των τραπεζών και των σιδηροδρόμων
   - Με φόρους, δάνεια και κίνητρα για ιδιωτικές επενδύσεις
   - Με διανομή της γης των μεγάλων κτημάτων της Θεσσαλίας στους ακτήμονες
3. Ποια ήταν η θέση του Θ. Δηλιγιάννη για τις εξουσίες του κράτους;
   - Ήθελε αυστηρό χωρισμό τους, κατά το αγγλικό πρότυπο
   - Ήθελε να τις συγκεντρώνει και να τις ελέγχει το κόμμα
   - Ήθελε να επιστρέψουν στον βασιλιά, όπως ίσχυε πριν από το σύνταγμα του 1864
   - Ήθελε μια ισχυρή Γερουσία πάνω από τη Βουλή
4. Ποια πρόταση είναι σωστή για τη στάση των δύο κομμάτων στη Θεσσαλία;
   - Οι τρικουπικοί μοίρασαν γη στους ακτήμονες, οι δηλιγιαννικοί αντέδρασαν
   - Οι δηλιγιαννικοί μοίρασαν όλη τη γη στους αγρότες της Θεσσαλίας
   - Οι τρικουπικοί στήριξαν τους μεγαλογαιοκτήμονες, οι δηλιγιαννικοί απέτυχαν να δώσουν γη
   - Και τα δύο κόμματα ήθελαν να διανεμηθεί η γη στους αγρότες, αλλά με διαφορετικούς ρυθμούς
5. Το 1879 υπήρχαν 24 τοπικά ψηφοδέλτια, το 1885 μόνο 4. Τι δείχνει αυτή η μεταβολή;
   - Ότι ενισχυόταν ο ρόλος των κομμάτων και η ψήφος γινόταν κομματική
   - Ότι ένας νέος εκλογικός νόμος απαγόρευσε τους ανεξάρτητους υποψηφίους
   - Ότι οι εκλογείς σταμάτησαν να ψηφίζουν με σφαιρίδια
   - Ότι οι πελατειακές σχέσεις εξαφανίστηκαν από την πολιτική
6. Γιατί οι βουλευτές μπορούσαν να πιέζουν την ηγεσία του κόμματός τους στα τέλη του 19ου αιώνα;
   - Γιατί αυτοί εξέλεγαν τον αρχηγό σε συνέδριο του κόμματος
   - Γιατί η Βουλή ήθελε μεγάλη πλειοψηφία για απαρτία, και η απουσία τους μετρούσε
   - Γιατί το σύνταγμα του 1864 τούς έδινε δικαίωμα να διορίζουν οι ίδιοι υπαλλήλους
   - Γιατί οι περισσότεροι προέρχονταν από τα κατώτερα στρώματα
7. Ποια πρόταση είναι σωστή για τους «Ιάπωνες»;
   - Ήταν το κόμμα του Θεοτόκη, που κυβέρνησε μετά το 1897
   - Ήταν η μυστική ένωση αξιωματικών που έκανε το κίνημα στο Γουδί το 1909
   - Ήταν ομάδα βουλευτών υπό τον Δ. Γούναρη, από το 1906 ως το 1908
   - Ήταν σοσιαλιστική ομάδα που ίδρυσε αργότερα το Λαϊκό Κόμμα
8. Πώς προώθησε ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος τα αιτήματά του μετά το κίνημα στο Γουδί;
   - Εγκαθίδρυσε στρατιωτική κυβέρνηση και κυβέρνησε με διατάγματα
   - Ζήτησε την έξωση του Γεωργίου Α΄ και προκήρυξε δημοψήφισμα
   - Ανέθεσε την κυβέρνηση στον Βενιζέλο αμέσως μετά το κίνημα
   - Πίεσε τη Βουλή να ψηφίσει πολλούς νόμους και διαλύθηκε το 1910

## Ασκήσεις

1. Τι ποσοστό των εδρών της Βουλής έλεγχαν μαζί το 1884 τα κόμματα του Τρικούπη και του Δηλιγιάννη;
2. Εξήγησε γιατί στην Ελλάδα του τελευταίου τετάρτου του 19ου αιώνα δεν εμφανίστηκαν ταξικά κόμματα, σε αντίθεση με άλλες χώρες της Ευρώπης.
3. Στην ψηφοφορία με σφαιρίδια ο εκλογέας περνούσε από τόσες κάλπες όσοι ήταν οι υποψήφιοι και σε καθεμιά έριχνε το σφαιρίδιο στο «Ναι» ή στο «Όχι». Να εξηγήσεις τι επέτρεπε αυτός ο τρόπος στον ψηφοφόρο, και πώς άλλαξε η χρήση του μετά το 1882.
4. «Ο Λαός των Αθηνών και του Πειραιώς εις πάνδημον συνελθών συλλαλητήριον […] αποβλέπων εις το ότι τα έννομα συμφέροντα και δικαιώματά του ουσιωδώς εθυσιάσθησαν υπό το ευπρόσωπον κάλυμμα ελευθέρου πολιτεύματος, των αντιπροσώπων αυτού μεταβληθέντων εις ιδιοτελή ολιγαρχίαν, […] συνεταιρισθείσαν δε μετ’ αφορολογήτου πλουτοκρατίας, ενώ αυτός στενάζει υπό το βάρος των αδικοτάτων φόρων, ήτοι των επί της καταναλώσεως…» — Ψήφισμα των επαγγελματικών σωματείων Αθηνών και Πειραιώς, 14 Σεπτεμβρίου 1909. Ποιες κατηγορίες απευθύνει η πηγή στο πολιτικό σύστημα, και πώς τις εξηγούν όσα ξέρεις για την περίοδο 1893–1909;
5. Ήταν το κίνημα στο Γουδί (1909) απειλή για τον κοινοβουλευτισμό ή αφετηρία της ανανέωσής του; Κρίνε, με επιχειρήματα και για τις δύο απόψεις.
6. Μετά το 1893 η εμπιστοσύνη χάθηκε «προς τα κόμματα συλλήβδην», και στα δύο μαζί. Ευθύνονταν περισσότερο τα ίδια τα κόμματα ή οι συνθήκες της εποχής; Να κρίνεις με στοιχεία της περιόδου 1880–1909.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/two-party-system
