# Πρόσφυγες στον 19ο αιώνα

> Από τη Χίο και τα Ψαρά στην Ερμούπολη, και η διαμάχη αυτοχθόνων και ετεροχθόνων.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/refugees-19th-century

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα προσφυγικά ρεύματα της Επανάστασης (1821–1827) ανά τόπο προέλευσης και να εξηγείς τι τα προκάλεσε.
- Να εξηγείς πώς αντιμετώπισαν τους πρόσφυγες οι ντόπιοι και η πολιτική ηγεσία, με παραδείγματα την Ερμούπολη και τη Γ΄ Εθνοσυνέλευση.
- Να παρουσιάζεις τα μέτρα αποκατάστασης της οθωνικής περιόδου και τις τρεις φάσεις της διαμάχης αυτοχθόνων και ετεροχθόνων (1843–1844).
- Να συνδέεις τα αλυτρωτικά κινήματα του 19ου αιώνα (1854, 1878, 1897 και Κρήτη 1866–1869) με τα νέα προσφυγικά κύματα που προκάλεσαν.

## Πού αρχίζει το προσφυγικό ζήτημα

Το προσφυγικό ζήτημα του ελληνικού κράτους είναι παλαιότερο από το ίδιο το
κράτος. Αφετηρία του θεωρούνται οι **ομαδικές μετακινήσεις της Επανάστασης
του 1821**: Έλληνες από διάφορα μέρη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας κατέφυγαν
στις επαναστατημένες περιοχές. Τρεις ήταν οι χώροι προέλευσης:

| Από πού                                                        | Γιατί έφυγαν                                                                                    |
| -------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Μικρά Ασία** (και Κωνσταντινούπολη, Κύπρος)                  | φόβος και ανασφάλεια από τα τουρκικά μέτρα τρομοκράτησης, που ήθελαν να προλάβουν εξέγερση εκεί |
| **ηπειρωτικός ελλαδικός χώρος** (Θεσσαλία, Μακεδονία, Ήπειρος) | αποτυχία των τοπικών επαναστατικών κινημάτων και φόβος αντιποίνων                               |
| **νησιά του Αιγαίου και Κρήτη**                                | καταστροφές νησιών (Χίος, Κάσος, Ψαρά) και αποτυχία του αγώνα στην Κρήτη                        |

Πρόσεξε μια διάκριση που ζητείται συχνά: τα τουρκικά μέτρα στη Μικρά Ασία
το 1821 **δεν ήταν μέρος γενικού σχεδίου εκρίζωσης** του ελληνικού στοιχείου,
όπως έγινε στα χρόνια **1914–1922**. Ήταν αντίποινα και προληπτική
τρομοκράτηση όσο κρατούσε ο Αγώνας.

Οι πηγές γι' αυτές τις μετακινήσεις είναι λίγες, γιατί οι ιστοριογράφοι και
οι περιηγητές της εποχής έγραφαν κυρίως για μάχες και πολιτική. Η σημασία
τους όμως ήταν μεγάλη: **διαμόρφωσαν τον δημογραφικό χάρτη** του νέου
κράτους και έφεραν σε επαφή Έλληνες που ως τότε ζούσαν σκόρπιοι σε
διαφορετικές περιοχές. Η συγκέντρωση αυτή, αντίθετη από τον κατακερματισμό
της τουρκοκρατίας, βοήθησε στη συγκρότηση του κράτους.

## Οι πρόσφυγες της Επανάστασης (1821–1827)

### Μικρά Ασία, Κωνσταντινούπολη, Κύπρος

Μετά την εξέγερση των ναυτικών νησιών και της Σάμου, οι Οθωμανοί φοβήθηκαν
τον πυκνό ελληνικό πληθυσμό των δυτικών μικρασιατικών παραλίων. Ο
αναβρασμός στις πόλεις, οι επιδρομές Σαμίων και Ψαριανών στις ακτές και η
εμφάνιση ελληνικών πλοίων κοντά στις **Κυδωνίες (Αϊβαλί)** και τη Σμύρνη τους
έσπρωξαν σε μέτρα τρομοκράτησης.

- Οι εύποροι Κυδωνιείς πέρασαν πρώτοι στη **Λέσβο**. Στις **αρχές Ιουνίου
  1821** τουρκικά στρατεύματα κατέστρεψαν τις Κυδωνίες· οι κάτοικοι έφυγαν
  άτακτα στα **Ψαρά** και οι χωρικοί της γύρω περιοχής στη Λέσβο.
- Οι **Σμυρναίοι**, μαθαίνοντας τι έγινε στις Κυδωνίες, σκόρπισαν με εμπορικά
  πλοία στα νησιά και στην Πελοπόννησο.
- Από το εσωτερικό της Μικράς Ασίας κατέφυγαν άνθρωποι στα Ψαρά και στη Σάμο,
  για να γλιτώσουν από τους **ατάκτους**.
- Από την **Κωνσταντινούπολη** ήρθαν κυρίως **Φαναριώτες**, που διακρίθηκαν
  γρήγορα στην πολιτική οργάνωση του Αγώνα.
- Πολλοί **Κύπριοι** κατέφυγαν στα προξενεία των Μεγάλων Δυνάμεων και από εκεί
  μεταφέρθηκαν με ξένα πλοία σε λιμάνια της Ιταλίας και της Γαλλίας.

Στη **Γ΄ Εθνοσυνέλευση (1826–1827)** από τους Μικρασιάτες κινητοποιήθηκαν μόνο
οι **Σμυρναίοι**. Ζήτησαν εκπροσώπηση και τόπο για συνοικισμό. Έγινε δεκτό,
καταρχήν, μόνο το δεύτερο: χώρος στον **Ισθμό** για πόλη με το όνομα **«Νέα
Σμύρνη»**. Η Συνέλευση παρέπεμψε το θέμα στη Βουλή, και η Βουλή δεν το
προώθησε. Οι υπόλοιποι Μικρασιάτες, και ιδίως οι Κυδωνιείς, πάλευαν να
επιβιώσουν και ήταν σκορπισμένοι, γι' αυτό δεν διεκδίκησαν εκπροσώπηση. Η
προσφορά τους στην πνευματική ζωή και στον λαϊκό πολιτισμό ήταν πάντως
σημαντική.

> «…είμεθα άνθρωποι χωρίς πατρίδα, χωρίς υποστατικά, χωρίς οσπήτιον, χωρίς
> ένδυμα…»
>
> — Οι πρόσφυγες από τις Κυδωνιές και τα Μοσχονήσια προς το Βουλευτικό,
> Αίγινα, 29 Σεπτεμβρίου 1825

### Από τον ελλαδικό χώρο

Το ρεύμα από τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία και την Ήπειρο άρχισε σχεδόν μαζί με
το μικρασιατικό και συνεχίστηκε τον δεύτερο χρόνο της Επανάστασης, προς δύο
κατευθύνσεις:

1. **Θεσσαλία, Μακεδονία → Βόρειες Σποράδες** (Σκιάθος, Σκόπελος, Σκύρος) και
   Τρίκερι, μετά την αποτυχία στη Μαγνησία και τη Χαλκιδική (άνοιξη 1821)· τον
   επόμενο χρόνο, μετά την καταστολή στον **Όλυμπο**, ήρθαν αγωνιστές και
   οπλαρχηγοί. Ο συνωστισμός έφερε φτώχεια και αναρχία. Μέρος των
   νεοφερμένων στράφηκε στη ληστεία και στην πειρατεία, και οι **Ολύμπιοι**
   έγιναν στην πράξη κυρίαρχοι των νησιών και φόβος των ντόπιων.
2. **Ήπειρος, Άγραφα → Δυτική Στερεά**, με κέντρο το **Μεσολόγγι**, μετά την
   καταστολή του καλοκαιριού του 1821. Τελευταίοι, στις αρχές του **1823**,
   έφτασαν μέσω των Επτανήσων οι **Σουλιώτες**. Το Μεσολόγγι ήταν ήδη
   φορτωμένο και οι ντόπιοι δυσανασχετούσαν.

Για να ανακουφίσει την πόλη, το **Βουλευτικό παραχώρησε στους Σουλιώτες το
Ζαπάντι**, βορειοδυτικά του Αγρινίου. Οργανωμένες αντιδράσεις των ντόπιων
ματαίωσαν την παραχώρηση. Η απόφαση όμως ήταν η **πρώτη ιδέα αποκατάστασης
προσφύγων** στον Αγώνα και έφερε στο προσκήνιο το ζήτημα των **εθνικών
γαιών**. Οι Σουλιώτες ήταν οι πρώτοι Ηπειρώτες που εκπροσωπήθηκαν στη Γ΄
Εθνοσυνέλευση, με αίτημα τόπο μόνιμης εγκατάστασης.

### Από τα νησιά του Αιγαίου και την Κρήτη

- **Κρήτες και Κάσιοι.** Ένοπλοι Κρήτες πήγαν στις Κυκλάδες από τον πρώτο
  χρόνο. Μετά την καταστροφή της **Κάσου** από τον αιγυπτιακό στόλο
  (**1824**), Κάσιοι και Κρήτες σκόρπισαν σε άλλα νησιά. Ως τα μέσα της
  δεκαετίας οι ένοπλοι Κρήτες είχαν επιβληθεί στους ντόπιους του κεντρικού
  Αιγαίου. Άλλη ομάδα (1823–1824) πήγε στην Αργολίδα, όπου η κυβέρνηση
  φρόντισε για τη διατροφή της.
- **Χίοι.** Μετά την καταστροφή της Χίου, το πλήθος συνωστίστηκε στα **Ψαρά** και
  από εκεί μεταφέρθηκε στις Κυκλάδες, όπου οι ντόπιοι τους δέχτηκαν φιλικά,
  και στην Πελοπόννησο, όπου βρέθηκαν στην πυρπολημένη **Κόρινθο** χωρίς
  περίθαλψη. Η κυβέρνηση έδωσε στέγη και ανέλαβε τους άπορους, τις χήρες και τα
  ορφανά, αλλά τα μέτρα έσβησαν μέσα σε έναν μήνα: τα χρήματα χρειάζονταν για
  την άμυνα απέναντι στον **Δράμαλη**. Από τον **Οκτώβριο 1822** πολλοί
  γύρισαν στο νησί τους, ας ήταν υπό τουρκική κατοχή. Όσοι έμειναν δεν
  ζητούσαν αποκατάσταση εκεί που βρίσκονταν· δούλευαν για την **ανακατάληψη
  της Χίου**. Η αποτυχημένη επιχείρηση του **Φαβιέρου (1827–1828)** έβαλε
  τέλος στις ελπίδες και έφερε νέο κύμα προς Σάμο και Κυκλάδες.
- **Ψαριανοί.** Τον **Ιούνιο 1824** περίπου **3.600** εγκατέλειψαν το
  κατεστραμμένο νησί. Στην **Τήνο** έγιναν δεκτοί και από εκεί πολλοί πέρασαν
  στη Σύρο· στην **Πάρο** και την **Άνδρο** είχαν προβλήματα με τους ντόπιους.
  Οι **Σπετσιώτες** τους δέχτηκαν με συμπόνια, αλλά αντέδρασαν όταν οι
  Ψαριανοί θέλησαν να μείνουν μόνιμα. Η κυβέρνηση τους εγκατέστησε στη
  **Μονεμβασιά**, όπου μια θανατηφόρα επιδημία χειροτέρεψε τη ζωή τους, και οι
  περισσότεροι έφυγαν ξανά. Τη μόνιμη εγκατάσταση τη βρήκαν κυρίως στην
  **Αίγινα**: ίδρυσαν σχολείο, κράτησαν τα έθιμά τους και ως τα μέσα του αιώνα
  το κοινοτικό τους σύστημα.

### Η Ερμούπολη: ένας συνοικισμός χωρίς κυβέρνηση

Η **Ερμούπολη της Σύρου** είναι το αντιπροσωπευτικό παράδειγμα ενός
**αυτοτελούς και ακμαίου** προσφυγικού συνοικισμού που χτίστηκε **με
πρωτοβουλία των ίδιων των οικιστών**, χωρίς κυβερνητική βοήθεια. Από το
**1821 ως το 1824** μαζεύτηκαν εκεί Μικρασιάτες, Ψαριανοί, Κρήτες και κυρίως
**Χίοι**· το όνομα «Ερμούπολη» το έδωσαν οι ίδιοι το **1825**.

| Γιατί ήρθαν εκεί                             | Γιατί αντέδρασαν οι ντόπιοι                                        |
| -------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| ο συνωστισμός στα γειτονικά νησιά            | **κτηματικές διαφορές**                                            |
| η θέση του λιμανιού                          | η διαφορά δόγματος: **καθολικοί** ντόπιοι, **ορθόδοξοι** πρόσφυγες |
| η **ουδετερότητα** της Σύρου τα πρώτα χρόνια |                                                                    |

Οι ντόπιοι κατοικούσαν στην **Άνω Σύρο**, μακριά από την ακτή· οι πρόσφυγες
έχτισαν στην παραλία.

### Η στάση της πολιτικής ηγεσίας

Το ζήτημα **δεν αντιμετωπίστηκε μεθοδικά**. Όση περίθαλψη υπήρξε στηρίχτηκε
στον αυθορμητισμό των τοπικών κοινοτήτων ή σε προσωρινά κυβερνητικά μέτρα.
Υπήρξαν **αιτήματα προσφύγων, όχι προσφυγικό ζήτημα συνολικά**. Μόνο στη Γ΄
Εθνοσυνέλευση το θέμα τέθηκε εντονότερα, και το ψήφισμα της **5ης Μαΐου 1827**
καλούσε τους ορθόδοξους «όσων αι πόλεις κατεστράφησαν, να προσέλθουν εις την
Βουλήν να ζητήσουν τόπον και να εγείρουν νέας πόλεις». Οι επαναστατικές
κυβερνήσεις όμως δεν οργάνωσαν συνοικισμούς: τις εμπόδισαν οι πολεμικές
συνθήκες και οι τοπικές αντιδράσεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην γράψεις ότι «οι ντόπιοι ήταν εχθρικοί» ή ότι «ήταν φιλόξενοι» γενικά.
> Η υποδοχή **διέφερε από τόπο σε τόπο**: φιλική στις Κυκλάδες για τους Χίους
> και στην Τήνο για τους Ψαριανούς, τεταμένη στην Πάρο, την Άνδρο, το
> Μεσολόγγι και τη Σύρο. Και η βία δεν ήταν μονόπλευρη: σε Σποράδες και
> Κυκλάδες ένοπλοι πρόσφυγες, Ολύμπιοι και Κρήτες, επιβλήθηκαν με τη βία στους
> ντόπιους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πρόσφυγες στον 19ο αιώνα*

## Η αποκατάσταση επί Όθωνα (1833–1862)

Με τον Όθωνα το κράτος ασχολήθηκε **σοβαρά** με την αποκατάσταση. Μια σειρά
**διαταγμάτων** προέβλεπε νέους προσφυγικούς συνοικισμούς, για να δυναμώσει η
εθνική συνοχή. Το κράτος είχε και δικό του όφελος: οι **μορφωμένοι πρόσφυγες**,
κυρίως από τη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη, κάλυπταν καλύτερα τις
ανάγκες της διοίκησης.

| Πρόσφυγες                        | Τι πέτυχαν ή τι αποφασίστηκε                                                                                        |
| -------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Χίοι**                         | **1835**: ο **δεξιός τομέας** της σχεδιαζόμενης πόλης του **Πειραιά**                                               |
| **Ψαριανοί**                     | **1836**: όλη η παραθαλάσσια περιοχή της **Ερέτριας**, με ελεύθερη διαχείριση της εθνικής γης από τον δήμο Ψαριανών |
| **Μακεδόνες** (από την Ελευσίνα) | **«Νέα Πέλλα»** στην περιοχή της **Αταλάντης**, αρχικά **70 οικογένειες**                                           |
| **Κρήτες**                       | διατάγματα για συνοικισμό στη **Μήλο**, τη **Μεσσηνία** και την **Αργολίδα**                                        |
| **Σουλιώτες**                    | **1837**: συνοικισμός στο **Αντίρριο**, που δεν έγινε ποτέ· άλλοι Ηπειρώτες και Σουλιώτες στη **Ναύπακτο**          |
| **Ηπειρώτες**                    | **1840**: σοβαρότερη προσπάθεια στην **Κυλλήνη**                                                                    |
| **Κάσιοι**                       | **1838**: αίτημα να μετακινηθούν στην **Αμοργό**                                                                    |

Με διατάγματα ιδρύθηκαν και συνοικισμοί από **εσωτερική μετανάστευση**, που
δεν ήταν προσφυγικοί: Μανιάτες στο **Πεταλίδι**, Υδραίοι στον **Πειραιά**,
αργότερα Καρύστιοι στην **Οθωνούπολη** της Εύβοιας.

Δύο πηγές του βιβλίου είναι κείμενα του κράτους. Το διάταγμα του 1835 για
τους Χίους κρατούσε τον τομέα του Πειραιά **μόνο για τα έτη 1835–1837**, με
τον όρο να σχηματίσουν εγκαίρως δήμο· μετά άνοιγε για όλους. Ο νόμος του
**1848** για τους Κρήτες έδινε σε κάθε οικογένεια **30–35 στρέμματα** και,
στη Μήλο και τη Μινώα, σπιτάκι ως 300 δραχμές, βόδι και γεωργικά εργαλεία.

## Αυτόχθονες και ετερόχθονες

Η αποκατάσταση έφερε και **δυσφορία**. Μορφωμένοι πρόσφυγες κατείχαν δημόσιες
θέσεις και διακρίνονταν στην πολιτική, και όσοι είχαν πολεμήσει στην
Επανάσταση ένιωθαν ότι τους παραμέριζαν οι νεοφερμένοι. Πίσω από τα παράπονα
υπήρχε ένας βαθύτερος ανταγωνισμός ανάμεσα στους **αυτόχθονες**, το ντόπιο
ελληνικό στοιχείο, και τους **ετερόχθονες**, ομογενείς που είχαν έρθει ως
πρόσφυγες ή μετανάστες.

Η σύγκρουση έφτασε στην **Εθνοσυνέλευση** που συνήλθε μετά την επανάσταση της
**3ης Σεπτεμβρίου 1843**. Είχε τρεις φάσεις:

| Φάση                          | Το ερώτημα                                                                                                               | Η κατάληξη                                                                                                                                                           |
| ----------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **1. Ιανουάριος 1844**        | Ποιος είναι Έλληνας πολίτης; Πρόταση να απομακρυνθούν από το δημόσιο όσοι εγκαταστάθηκαν **μετά** την Επανάσταση         | καμία **συνταγματική** ρύθμιση· υπόσχεση για νόμο στο μέλλον                                                                                                         |
| **2. Στελέχωση του δημοσίου** | Ποιος μπορεί να γίνει δημόσιος υπάλληλος;                                                                                | **Β΄ ψήφισμα**: α) οι αυτόχθονες και όσοι πολέμησαν ή εγκαταστάθηκαν ως το **τέλος του 1827**, β) όσοι πήραν αποδεδειγμένα μέρος σε πολεμικά γεγονότα ως το **1829** |
| **3. Εκλογή βουλευτών**       | Χωριστή εκπροσώπηση των ετεροχθόνων (θέση των ετεροχθονιστών) ή ένταξη στις επαρχίες όπου ζουν (θέση των αυτοχθονιστών); | **συμβιβασμός**: χωριστή εκπροσώπηση μόνο αν είχαν ιδρύσει **χωριστό συνοικισμό με επαρκή πληθυσμό**                                                                 |

Στη συζήτηση ακούστηκαν δύο φωνές που δείχνουν το βάθος της διάστασης. Ο
**Ιωάννης Μακρυγιάννης**, πληρεξούσιος Αθηνών, αυτοχθονιστής:

> «Αυτοί \[οι ετερόχθονες] εκάθησαν τόσα χρόνια και έτρωγαν ψωμί και έφεραν
> την πατρίδα μας άνω-κάτω. Ας καθίσωμεν τώρα και ημείς να φάγωμεν ψωμί».

Ο **Ευστάθιος Σίμος**, πληρεξούσιος των Ηπειρωτών, ετεροχθονιστής, θύμιζε
ότι το ελεύθερο κομμάτι έπρεπε να είναι «η κοινή πατρίς όλων των
επαναστησάντων Ελλήνων».

Έξω από την αίθουσα ξέσπασαν λαϊκές αντιδράσεις και από τις δύο πλευρές,
μερικές με έκτροπα. Το θέμα τράβηξε το ενδιαφέρον των ξένων· η χωριστή
εκπροσώπηση των ετεροχθόνων προκάλεσε **διαμαρτυρίες της Οθωμανικής
αυτοκρατορίας**. Οι ετερόχθονες αναγκάστηκαν τελικά να δεχτούν τον
αποκλεισμό τους για ένα διάστημα από το δημόσιο και τον περιορισμό της
χωριστής εκπροσώπησης.

> **Κλειδί**
>
> Η διαμάχη του 1844 δεν ήταν καβγάς για θέσεις μόνο. Έδειξε τα **προβλήματα
> συμβίωσης** του ντόπιου ελληνικού στοιχείου με το νεοφερμένο **ομογενές** σε
> ένα μικρό, νέο κράτος, και άνοιξε το ερώτημα ποιος ανήκει στο έθνος: όσοι
> ζουν μέσα στα σύνορα ή όλοι οι Έλληνες; Το ίδιο ερώτημα θα ξαναγυρίσει το
> 1922, με τη λέξη «πρόσφυγας» στη θέση του «ετερόχθονα».

## Πρόσφυγες και αλυτρωτικά κινήματα

Σε όλο τον 19ο αιώνα ξέσπασαν κινήματα στην τουρκοκρατούμενη ηπειρωτική
Ελλάδα και στην Κρήτη, με **υποκίνηση ή ανοχή του ελληνικού κράτους**. Σε
αυτά πολέμησαν και ένοπλοι Μακεδόνες, Ηπειρώτες και Κρήτες πρόσφυγες, που
ζούσαν στην ελεύθερη Ελλάδα από την εποχή της Επανάστασης. Κάθε κίνημα έφερνε
νέο προσφυγικό ρεύμα, και τα ρεύματα αυτά συνέβαλαν στην αύξηση του
πληθυσμού, που **διπλασιάστηκε από το 1840 ως το 1880**. Συχνά όμως οι
πρόσφυγες γύριζαν πίσω μόλις ησύχαζαν τα πράγματα.

### Θεσσαλία, Ήπειρος, Μακεδονία

- **1854, Κριμαϊκός πόλεμος.** Σώματα από την Ελλάδα μπήκαν σε Ήπειρο, Θεσσαλία
  και Μακεδονία. Τα κινήματα απέτυχαν· αντάρτες και άμαχοι πέρασαν στην
  Ελλάδα και αργότερα γύρισαν. Στην Αθήνα η **χολέρα** που έφεραν τα
  **γαλλικά στρατεύματα κατοχής** χτύπησε κυρίως το νότιο τμήμα της πόλης, όπου
  ζούσαν σε άθλιες συνθήκες πρόσφυγες που είχαν έρθει μετά τη διακοπή των
  ελληνοτουρκικών σχέσεων (**Μάρτιος 1854**). Για τους πρόσφυγες του 1854
  ιδρύθηκε συνοικισμός στην **Ανίβιτσα της Φθιώτιδας**.
- **1877–1878, Ρωσοτουρκικός πόλεμος.** Τον **Ιανουάριο 1878** ιδρύθηκε στην Αθήνα
  η **Μακεδονική Επιτροπή**, για να οργανώσει επανάσταση στη Μακεδονία. Οι
  πρόσφυγες της **Νέας Πέλλας** και άλλοι της Εύβοιας ανταποκρίθηκαν. Η
  επανάσταση σε **Όλυμπο, Πιέρια και Χαλκιδική** έληξε με ανακωχή· πολλοί
  επαναστάτες πέρασαν στην Ελλάδα και μερικοί γύρισαν αργότερα.
- **1897, ελληνοτουρκικός πόλεμος.** Το **τελευταίο** ρεύμα του αιώνα, και ρεύμα
  **εσωτερικών** προσφύγων: μετά την κατάληψη της **Λάρισας** ο άμαχος
  πληθυσμός έφυγε πανικόβλητος πίσω από τον στρατό. Η συνθήκη της
  **Κωνσταντινούπολης** διόρθωσε τα σύνορα υπέρ των Τούρκων σε ακατοίκητες
  περιοχές, με μία εξαίρεση: οι κάτοικοι της **Κουτσούφλιανης** την
  εγκατέλειψαν και εγκαταστάθηκαν νοτιότερα.

### Κρήτη

Λίγοι Κρήτες είχαν έρθει το **1841**, μετά από ένα αποτυχημένο κίνημα. Το
μεγαλύτερο κύμα του δεύτερου μισού του αιώνα το έφερε η **Κρητική επανάσταση
του 1866–1869**:

- **Ιούλιος 1866**: οι πρώτες οικογένειες στον **Πειραιά** και τη **Σύρο**, μέσω
  Κυθήρων. Ιδρύθηκε στην Αθήνα η **Κεντρική Επιτροπή υπέρ των Κρητών** και
  αντίστοιχη στη Σύρο.
- Επιτροπές και στο εξωτερικό: η επιτροπή του **Λονδίνου**, με την
  **«Αγγλοελληνική Επιτροπή»** της Αθήνας, περιέθαλψε **4.500** πρόσφυγες.
- Ως τα μέσα του 1867 λίγοι άμαχοι κατάφεραν να φύγουν· ξένα πλοία σταμάτησαν
  για μήνες να μεταφέρουν γυναικόπαιδα, ύστερα από **διαμαρτυρίες της
  Οθωμανικής αυτοκρατορίας**. Ένας **νόμος του 1867** επέβαλε έκτακτη εισφορά
  για την περίθαλψη των Κρητών.
- **Φεβρουάριος 1868**: περίπου **10.000** πρόσφυγες στην Αθήνα, και κάθε μέρα
  έφταναν κι άλλοι, κυρίως άμαχοι.

Το κράτος **απέτυχε** όπως δεν μπόρεσε να στηρίξει σταθερά την επανάσταση,
έτσι δεν μπόρεσε να λύσει και το προσφυγικό της. Στις επόμενες κρίσεις του
Κρητικού η φυγή ήταν μικρότερη και προσωρινή· ούτε τα κρίσιμα γεγονότα του
**1895–1898** προκάλεσαν μεγάλο κύμα.

> **Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)**
>
> **Αυτόχθονες – ετερόχθονες:** στην Εθνοσυνέλευση του 1843–1844, αυτόχθονες
> ονομάζονταν οι ντόπιοι Έλληνες της ελεύθερης επικράτειας και ετερόχθονες οι
> ομογενείς που είχαν έρθει από τουρκοκρατούμενες περιοχές, ως πρόσφυγες ή
> μετανάστες. Η διαμάχη τους αφορούσε τα δικαιώματα των ετεροχθόνων στο δημόσιο
> και στη χωριστή εκπροσώπηση.
>
> **Προσφυγικός συνοικισμός:** οικισμός που ιδρυόταν για πρόσφυγες ίδιας
> καταγωγής, με πρωτοβουλία τους (Ερμούπολη) ή με κρατικό διάταγμα (Νέα Πέλλα,
> Ερέτρια των Ψαριανών).
>
> **Ερμούπολη:** ο προσφυγικός συνοικισμός της Σύρου (1821–1824, όνομα από το
> 1825\), αυτοτελής και ακμαίος, χτισμένος από τους πρόσφυγες χωρίς κυβερνητική
> αρωγή.
>
> **Εθνικές γαίες:** η γη που πέρασε στο ελληνικό κράτος από τους Οθωμανούς. Η
> παραχώρηση του Ζαπαντίου στους Σουλιώτες ήταν η πρώτη απόπειρα να δοθεί
> τέτοια γη σε πρόσφυγες.
>
> **Άτακτοι:** Τούρκοι αντάρτες που χτυπούσαν αιφνιδιαστικά ελληνικά
> αποσπάσματα και έκαναν βιαιότητες σε βάρος αμάχων.
>
> **Μακεδονική Επιτροπή (1878):** επιτροπή που ιδρύθηκε στην Αθήνα τον
> Ιανουάριο του 1878, στον Ρωσοτουρκικό πόλεμο, για να οργανώσει επανάσταση
> στη Μακεδονία.

### Παράδειγμα 1: Να αναλύσετε τη διαμάχη αυτοχθόνων και ετεροχθόνων στην Εθνοσυνέλευση του 1843–1844.

1. **Διάβασε το ρήμα.** «Να αναλύσετε» θέλει **αιτίες, φάσεις και κατάληξη**,
   όχι μόνο ορισμό. Γράψε μία παράγραφο για τις αιτίες, μία για τις φάσεις και
   μία για την κατάληξη.
2. **Αιτίες.** Η οθωνική αποκατάσταση των προσφύγων· η παρουσία μορφωμένων
   ετεροχθόνων σε δημόσιες θέσεις· η πικρία των αγωνιστών ότι τους παραμέριζαν.
   Βαθύτερα, ο ανταγωνισμός ντόπιων και ομογενών νεοφερμένων.
3. **Οι τρεις φάσεις.** (α) Ιανουάριος 1844, άρθρο για τον Έλληνα πολίτη: καμία
   συνταγματική ρύθμιση. (β) Β΄ ψήφισμα: υπάλληλοι μόνο αυτόχθονες και όσοι
   αγωνίστηκαν ή εγκαταστάθηκαν ως το τέλος του 1827, ή πολέμησαν ως το 1829.
   (γ) Εκλογή βουλευτών: χωριστή εκπροσώπηση μόνο με χωριστό συνοικισμό επαρκούς
   πληθυσμού.
4. **Κατάληξη και σημασία.** Λαϊκές αντιδράσεις και από τις δύο πλευρές,
   οθωμανικές διαμαρτυρίες, και αποδοχή των ρυθμίσεων από τους ετερόχθονες. Κλείσε
   με τη σημασία: φάνηκαν τα προβλήματα συμβίωσης ντόπιων και ομογενών στο νέο
   κράτος.

### Παράδειγμα 2: Αξιοποιώντας την αναφορά της Κοινότητας της Αίγινας (1825) και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις γιατί η άφιξη προσφύγων δημιουργούσε προβλήματα στους τόπους υποδοχής.

1. **Η πηγή.** Στις 3 Δεκεμβρίου 1825 η Κοινότητα της Αίγινας γράφει στην
   κυβέρνηση: «…επειδή δεν ημπορεί τις να μετρήσει περισσοτέρας των εκατόν
   είκοσι \[οικιών] επί της νήσου μας, οι εναπολειφθέντες επήξαμεν καλύβας…».
   Στο νησί είχαν ήδη έρθει Κυδωνιείς, Χίοι, Πελοποννήσιοι, Ανατολικοελλαδίτες,
   Ψαριανοί, και τώρα Ολύμπιοι.
2. **Τι λέει η πηγή.** Το πρόβλημα είναι πρώτα **υλικό**: λίγα σπίτια για
   χιλιάδες ανθρώπους. Η κοινότητα δεν αρνείται τη φιλοξενία· λέει ότι άνοιξε τις
   πόρτες της, αλλά δεν χωράει άλλους.
3. **Τι προσθέτουν οι γνώσεις σου.** Το ίδιο είδος πίεσης βρίσκεις στο
   Μεσολόγγι με τους Σουλιώτες και στις Σποράδες με τους Ολυμπίους, όπου ήρθαν
   φτώχεια, ληστεία και πειρατεία. Στη Σύρο προστέθηκαν κτηματικές διαφορές και
   η διαφορά δόγματος. Και από πάνω, η κυβέρνηση έδινε μόνο προσωρινά μέτρα.
4. **Το συμπέρασμα.** Γράψε ότι η δυσφορία των ντόπιων είχε **συγκεκριμένες
   αιτίες** (στέγη, γη, τάξη, θρησκεία) και ότι η απουσία κρατικού σχεδίου την
   οξύνε. Αυτό συνδέει πηγή και βιβλίο, όπως ζητάει το Θέμα Δ.

> **Θυμήσου**
>
> - Αφετηρία του προσφυγικού: οι μετακινήσεις του **1821**, από **Μικρά Ασία,
>   ελλαδικό χώρο, Αιγαίο και Κρήτη**· όχι σχέδιο εκρίζωσης, όπως το 1914–1922.
> - **Ζαπάντι** (Σουλιώτες): η πρώτη ιδέα αποκατάστασης, που έφερε το ζήτημα των
>   **εθνικών γαιών**. **Ερμούπολη** (1821–1824): συνοικισμός χωρίς κυβερνητική
>   αρωγή.
> - Επί Όθωνα: **Χίοι στον Πειραιά (1835)**, **Ψαριανοί στην Ερέτρια (1836)**,
>   **Νέα Πέλλα** των Μακεδόνων, Κρήτες σε Μήλο, Μεσσηνία, Αργολίδα.
> - **1843–1844**: αυτόχθονες και ετερόχθονες, σε τρεις φάσεις· **Β΄ ψήφισμα** με
>   ορόσημα το **1827** και το **1829**.
> - Νέα κύματα με κάθε κίνημα: **1854** (Ανίβιτσα), **1878** (Μακεδονική
>   Επιτροπή), **1897** (Κουτσούφλιανη) και, το μεγαλύτερο, **Κρήτη 1866–1869**.

## Ερωτήσεις

1. Ποια ήταν η αιτία του προσφυγικού ρεύματος από τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία και την Ήπειρο στα χρόνια της Επανάστασης;
   - Η αποτυχία των τοπικών επαναστατικών κινημάτων
   - Ένα γενικό τουρκικό σχέδιο εκρίζωσης του ελληνικού στοιχείου από όλη την αυτοκρατορία
   - Η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών
   - Η αναζήτηση γης που μοίραζε δωρεάν η επαναστατική κυβέρνηση στους πρόσφυγες
2. Χαρακτήρισε την πρόταση: «Η παραχώρηση του Ζαπαντίου στους Σουλιώτες ήταν η πρώτη ιδέα για αποκατάσταση προσφύγων στα χρόνια του Αγώνα.»
   - Σωστή
   - Λάθος· η πρώτη ιδέα ήταν η «Νέα Σμύρνη» στον Ισθμό
   - Λάθος· το Ζαπάντι δόθηκε τελικά στους Ψαριανούς
   - Λάθος· την παραχώρηση την αποφάσισε ο Όθωνας
3. Τι κάνει την Ερμούπολη αντιπροσωπευτικό παράδειγμα προσφυγικού συνοικισμού της Επανάστασης;
   - Τη σχεδίασε η Αντιβασιλεία με διάταγμα του 1835
   - Χτίστηκε με πρωτοβουλία των οικιστών, χωρίς κυβερνητική αρωγή
   - Οι ντόπιοι καθολικοί τη δέχτηκαν χωρίς καμία αντίδραση
   - Εκεί εγκαταστάθηκαν μόνο Ψαριανοί, χωρίς άλλους
4. Πώς χαρακτηρίζει το βιβλίο τη στάση της πολιτικής ηγεσίας στο προσφυγικό κατά την Επανάσταση;
   - Οργάνωσε συνοικισμούς σε κάθε επαρχία μετά το 1827
   - Αρνήθηκε κάθε βοήθεια στους πρόσφυγες, ακόμα και προσωρινή
   - Δεν το αντιμετώπισε μεθοδικά· έδωσε μόνο προσωρινά μέτρα
   - Το ανέθεσε στις Μεγάλες Δυνάμεις και στα προξενεία τους
5. Ποιο ζεύγος προσφύγων και τόπου εγκατάστασης της οθωνικής περιόδου είναι σωστό;
   - Σουλιώτες – Αντίρριο, όπου χτίστηκε ακμαίος συνοικισμός
   - Μακεδόνες – Νέα Πέλλα στην περιοχή της Αταλάντης
   - Χίοι – η παραθαλάσσια Ερέτρια
   - Ψαριανοί – ο δεξιός τομέας του Πειραιά
6. Σύμφωνα με το Β΄ ψήφισμα της Εθνοσυνέλευσης του 1843–1844, ποιος μπορούσε να γίνει δημόσιος υπάλληλος;
   - Κάθε ομογενής, όποτε κι αν είχε έρθει στην Ελλάδα
   - Μόνο όσοι είχαν γεννηθεί μέσα στα σύνορα του 1832
   - Όσοι εκλέγονταν από χωριστό προσφυγικό συνοικισμό
   - Αυτόχθονες, όσοι αγωνίστηκαν ή ήρθαν ως το 1827 ή πολέμησαν ως το 1829
7. Τι χτύπησε τους πρόσφυγες στη νότια Αθήνα το 1854;
   - Ο σεισμός που ακολούθησε τον Κριμαϊκό πόλεμο
   - Η επιδημία χολέρας που έφεραν τα γαλλικά στρατεύματα κατοχής
   - Η απέλασή τους από την κυβέρνηση στην Ανίβιτσα, μετά από οθωμανικό αίτημα
   - Οι επιθέσεις των ατάκτων που μπήκαν στην πόλη
8. Ποια φράση για το προσφυγικό της Κρητικής επανάστασης του 1866–1869 είναι λάθος;
   - Τον Φεβρουάριο του 1868 βρίσκονταν περίπου 10.000 πρόσφυγες στην Αθήνα
   - Η επιτροπή του Λονδίνου, με την Αγγλοελληνική Επιτροπή, περιέθαλψε 4.500
   - Το κράτος έλυσε γρήγορα το πρόβλημα με συνοικισμούς στη Θεσσαλία
   - Ξένα πλοία σταμάτησαν για μήνες, μετά από οθωμανικές διαμαρτυρίες

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο νησί βρήκαν κυρίως τη μόνιμη εγκατάσταση που επιδίωκαν οι Ψαριανοί πρόσφυγες της Επανάστασης;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει το προσφυγικό κύμα του 1897, στον ελληνοτουρκικό πόλεμο. Ποιο είναι;
   *Γραμμή χρόνου των προσφυγικών κυμάτων του 19ου αιώνα από το 1821 ως το 1897, με το γεγονός του 1897 κρυμμένο.*
3. Οι Χίοι πρόσφυγες, αντίθετα με τους περισσότερους άλλους, δεν ζήτησαν αποκατάσταση στους τόπους όπου κατέφυγαν. Εξήγησε γιατί, και τι απέγινε η προσπάθειά τους.
4. Οι Κυδωνιείς και Μοσχονησιώτες πρόσφυγες της Αίγινας γράφουν στο Βουλευτικό (29 Σεπτεμβρίου 1825), όπως στο σχολικό βιβλίο: «…είμεθα άνθρωποι χωρίς πατρίδα, χωρίς υποστατικά, χωρίς οσπήτιον, χωρίς ένδυμα […] λάβετε την ενδεχομένην δι’ ημάς υπεράσπισιν, ελευθερώσατέ μας από τας των Αιγινητών πολλάς καταχρήσεις…». Τι ζητούν οι πρόσφυγες, και τι δείχνει η επιστολή για τη θέση των Μικρασιατών προσφύγων στον Αγώνα;
5. Το σχολικό βιβλίο παραθέτει δύο κρατικά κείμενα της οθωνικής περιόδου: το διάταγμα της Αντιβασιλείας για τους Χίους στον Πειραιά (24 Ιανουαρίου 1835) και τον νόμο ΡΙΔ΄ «Περί αποικισμού των Κρητών» (15 Σεπτεμβρίου 1848). Απάντησε με βάση αυτά.
   α) Για ποια έτη φύλαγε το διάταγμα τον δεξιό τομέα του Πειραιά μόνο για τους Χίους;
   β) Με ποιον όρο τον κρατούσαν οι Χίοι για αυτά τα έτη;
   γ) Πόση γη έδινε ο νόμος του 1848 σε κάθε κρητική οικογένεια που δεν είχε πάρει ακόμα;
   δ) Τι έδινε επιπλέον σε κάθε οικογένεια στη Μήλο και στη Μινώα;
6. «…αυτό το μέρος [η ελεύθερη Ελλάδα] έπρεπε να είναι η κοινή πατρίς όλων των επαναστησάντων Ελλήνων, όλων των κατοίκων των επαρχιών εκείνων όσοι εις τον πόλεμον ηγωνίσθησαν, εθυσιάσθησαν, έπαθον, κατεστράφησαν.» — Ευστάθιος Σίμος, πληρεξούσιος των Ηπειρωτών, Εθνοσυνέλευση 1843–1844. Ποια θέση υπερασπίζεται ο ομιλητής και πώς λύθηκε τελικά το ζήτημα στο οποίο αναφέρεται;
7. Ήταν η οθωνική περίοδος πετυχημένη για την αποκατάσταση των προσφύγων; Στήριξε την κρίση σου με παραδείγματα και για τις δύο πλευρές.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/refugees-19th-century
