# Η αποκατάσταση των προσφύγων

> Η ΕΑΠ, οι αγροτικοί κλήροι, οι προσφυγικές συνοικίες και η Συμφωνία της Άγκυρας.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/refugee-settlement

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς ιδρύθηκε και τι διέθεσε η ελληνική κυβέρνηση στην Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ), και με ποια κριτήρια αυτή δούλεψε.
- Να αναλύεις γιατί δόθηκε προτεραιότητα στην αγροτική αποκατάσταση και στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη, και πώς έγινε η διανομή των κλήρων.
- Να συγκρίνεις την αστική με την αγροτική αποκατάσταση: ποιος την ανέλαβε, τι περιλάμβανε και ποια εμπόδια συνάντησε.
- Να παρουσιάζεις την πορεία της αποζημίωσης των ανταλλαξίμων ως τη Συμφωνία της Άγκυρας (1930) και τις συνέπειές της για τους Φιλελεύθερους.

## Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων

Το έργο ήταν τεράστιο για ένα κράτος φτωχό και εξαντλημένο από πολέμους. Η
ελληνική κυβέρνηση ζήτησε τη βοήθεια της **Κοινωνίας των Εθνών (ΚΤΕ)**, και με
πρωτοβουλία της ΚΤΕ ιδρύθηκε τον **Σεπτέμβριο 1923** η **Επιτροπή
Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ)**: αυτόνομος οργανισμός με πλήρη νομική
υπόσταση και **έδρα την Αθήνα**. Αποστολή της ήταν να δώσει στους πρόσφυγες
**παραγωγική απασχόληση και οριστική στέγη**.

Τι της έδωσε το ελληνικό κράτος:

| Πόρος         | Τι περιλάμβανε                                                                                                                                                                         |
| ------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Γη**        | ιδιοκτησίες Τούρκων ανταλλαξίμων και Βουλγάρων που έφυγαν, κτήματα του Δημοσίου, απαλλοτριωμένα κτήματα της αγροτικής μεταρρύθμισης, μοναστηριακή γη: **πάνω από 8.000.000 στρέμματα** |
| **Χρήμα**     | το ποσό **δύο εξωτερικών δανείων (1924, 1928)**                                                                                                                                        |
| **Οικόπεδα**  | μέσα ή γύρω από τις πόλεις, για **αστικούς συνοικισμούς**                                                                                                                              |
| **Προσωπικό** | το τεχνικό και διοικητικό προσωπικό των υπουργείων **Γεωργίας** και **Προνοίας και Αντιλήψεως**                                                                                        |

### Τα κριτήρια της ΕΑΠ

1. **«Αστοί» και «αγρότες».** Όσο γινόταν, ο πρόσφυγας έπαιρνε δουλειά ίδια ή
   παρόμοια με εκείνη που έκανε στην πατρίδα του: καλλιεργητές δημητριακών
   στα πεδινά της Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης, **καπνοπαραγωγοί** στην
   Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη, **αμπελουργοί** στην Κρήτη,
   **σηροτρόφοι** στο Σουφλί και την Έδεσσα.
2. **Ο τόπος προέλευσης.** Όσοι ήταν από το ίδιο χωριό ή την ίδια περιοχή να
   εγκατασταθούν μαζί. Από εδώ εν μέρει τα **Νέα Σμύρνη, Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα
   Μουδανιά, Νέα Αλικαρνασσός**. Αυτό όμως έγινε σε λίγες κοινότητες· οι
   περισσότεροι οικισμοί ήταν ανάμεικτης προέλευσης.
3. **Οι αντικειμενικές συνθήκες.** Η ΕΑΠ χώρισε την αποκατάσταση σε
   **αγροτική** (στέγη και κλήρος στην ύπαιθρο) και **αστική** (στέγη στις
   πόλεις).

### Γιατί η γεωργία και γιατί ο Βορράς

Οι περισσότεροι πρόσφυγες είχαν στην πατρίδα τους **αστικά επαγγέλματα**,
εμπόριο, βιοτεχνία, βιομηχανία. Το βάρος δόθηκε όμως στη **γεωργία**:

- υπήρχαν τα **μουσουλμανικά κτήματα** (κυρίως στη Μακεδονία, αλλά και στην
  Κρήτη, τη Λέσβο, τη Λήμνο)·
- η αγροτική αποκατάσταση ήταν **γρηγορότερη και φθηνότερη**·
- η ελληνική οικονομία στηριζόταν ανέκαθεν στη **γεωργική παραγωγή**·
- υπήρχε **πολιτική σκοπιμότητα**: γεωργοί **μικροϊδιοκτήτες** αντί για
  **εργατικό προλεταριάτο**, για να αποφευχθούν κοινωνικές αναταραχές.

Και προτεραιότητα πήραν η **Μακεδονία** και η **Δυτική Θράκη**:

- εκεί βρίσκονταν τα μουσουλμανικά κτήματα και τα κτήματα των **Βουλγάρων**
  που έφυγαν (κατά τη **συνθήκη του Νεϊγύ**), άρα οι πρόσφυγες θα γίνονταν
  γρήγορα αυτάρκεις και θα ανέβαινε η παραγωγή·
- θα καλυπτόταν το **δημογραφικό κενό** από την αναχώρηση Μουσουλμάνων και
  Βουλγάρων και από τις απώλειες των πολέμων του **1912–1922**·
- **εποικίζονταν οι παραμεθόριες** περιοχές.

| Διαμέρισμα (απογραφή 1928) | Πρόσφυγες | Ποσοστό |
| -------------------------- | --------- | ------- |
| Μακεδονία                  | 638.253   | 52,2%   |
| Στερεά Ελλάδα              | 306.193   | 25,1%   |
| Δυτική Θράκη               | 107.607   | 8,8%    |
| Νησιά Ανατολικού Αιγαίου   | 56.613    | 4,6%    |
| Θεσσαλία                   | 34.659    | 2,8%    |
| Κρήτη                      | 33.900    | 2,8%    |
| Πελοπόννησος               | 28.362    | 2,3%    |
| Ήπειρος, Κυκλάδες, Ιόνια   | 16.262    | 1,4%    |

### Η λογική και η πραγματικότητα

Η εγκατάσταση **δεν ακολούθησε πάντα** αυτή τη λογική. Τα πρώτα χρόνια οι
πρόσφυγες κινούνταν πολύ, από περιοχή σε περιοχή, ψάχνοντας καλύτερο τόπο.
Πολλοί που δεν ήταν γεωργοί δήλωσαν αγρότες, για τα **δάνεια και τις παροχές**
της ΕΑΠ· άλλοι πήγαν στις πόλεις για να δηλωθούν «αστοί» και να πάρουν την
**αποζημίωση** των αστών ανταλλαξίμων.

Δίπλα στην ΕΑΠ δούλεψαν το **Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων (1922–1925)**, το
**Υπουργείο Προνοίας και Αντιλήψεως** (από το 1925) και το **Υπουργείο
Γεωργίας**. Η ΕΑΠ λειτούργησε ως το **τέλος του 1930** και με ειδική σύμβαση
παρέδωσε στο Δημόσιο την περιουσία της και τις υποχρεώσεις της απέναντι στους
πρόσφυγες.

## Η αγροτική αποκατάσταση

Ήταν **κυρίως έργο της ΕΑΠ** και στόχευε σε **μικρές γεωργικές ιδιοκτησίες**.
Οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε τρία είδη οικισμών: σε **εγκαταλελειμμένα
χωριά**, σε **νέους συνοικισμούς δίπλα σε χωριά** και σε **νέους, αμιγώς
προσφυγικούς** συνοικισμούς.

- **Ο κλήρος** διέφερε ανάλογα με το μέγεθος της οικογένειας, την ποιότητα του
  εδάφους, την καλλιέργεια και τη δυνατότητα άρδευσης. Συνήθως ήταν
  **κομμάτια σε διαφορετικές τοποθεσίες**, όχι ενιαία έκταση.
- Η διανομή ήταν πρώτα **προσωρινή** και θα γινόταν **οριστική** μετά την
  **κτηματογράφηση** από την τοπογραφική υπηρεσία του Υπουργείου Γεωργίας.
- Μαζί με τη γη δίνονταν **στέγη, εργαλεία, σπόροι, λιπάσματα, ζώα**.
- Τα σπίτια χτίζονταν με δύο τρόπους: η ΕΑΠ τα έχτιζε η ίδια, με
  **εργολαβία**, ή έδινε τα υλικά και τα έχτιζαν οι πρόσφυγες, με
  **αυτεπιστασία**. Συνήθως είχαν **δύο δωμάτια, αποθήκη και στάβλο**.
- Τον κλήρο οι πρόσφυγες τον **πλήρωναν με δόσεις**. Έπαιρναν **τίτλο απλής
  κατοχής**, που γινόταν **τίτλος πλήρους κυριότητας** μόνο όταν
  εξοφλούσαν. Μετά τη διάλυση της ΕΑΠ (1930) τα χρέη τα εισέπραττε η
  **Αγροτική Τράπεζα**.

## Η αστική αποκατάσταση

|                 | Αγροτική                            | Αστική                                    |
| --------------- | ----------------------------------- | ----------------------------------------- |
| **Ποιος**       | κυρίως η ΕΑΠ                        | κυρίως το **κράτος**, λιγότερο η ΕΑΠ      |
| **Τι έδινε**    | στέγη **και** κλήρο, δηλαδή δουλειά | **μόνο στέγη**, χωρίς πρόνοια για εργασία |
| **Πόσο εύκολα** | γρηγορότερα                         | με **περισσότερα εμπόδια**                |

Η ΕΑΠ βοήθησε στις πόλεις μόνο λίγες επιχειρήσεις και οικοτεχνίες, όπως η
**ταπητουργία**. Τα εμπόδια της αστικής στέγασης ήταν:

- ο **μεγάλος αριθμός** των αστών προσφύγων·
- τα **λίγα ανταλλάξιμα (μουσουλμανικά) σπίτια** στις πόλεις·
- οι **καθυστερήσεις** των κρατικών προγραμμάτων, λόγω πολιτικής αστάθειας και
  κακής οικονομικής κατάστασης στις δεκαετίες του 1920 και του 1930·
- η **περιπλάνηση** των αστών προσφύγων από πόλη σε πόλη.

Τα πρώτα χρόνια οι περισσότεροι δούλευαν **περιστασιακά**: μεροκάματα σε
οικοδομές, εργοστάσια και βιοτεχνίες, πλανόδιοι μικροπωλητές,
μικροκαταστηματάρχες, ναυτεργάτες, εργάτες σε δημόσια έργα (αρδευτικά,
αποστραγγιστικά, δρόμοι, λιμάνια).

### Οι συνοικισμοί

Η αστική στέγαση άρχισε από την Αθήνα με **τέσσερις συνοικισμούς**:
**Καισαριανή, Βύρωνας, Νέα Ιωνία** στην Αθήνα και **Κοκκινιά** στον Πειραιά.
Η λύση ήταν να **επεκταθούν οι πόλεις** όπου οι πρόσφυγες ζούσαν ήδη
προσωρινά, με **μικρά σπίτια**: μονοκατοικίες, διπλοκατοικίες, τετρακατοικίες,
ισόγεια ή διώροφα, με ένα ή δύο δωμάτια και κουζίνα. Κι εδώ υπήρχε εργολαβία
ή αυτεπιστασία. Επειδή έλειπαν χρόνος και χρήμα, συχνά **δεν έγιναν έργα
υποδομής**: ύδρευση, αποχέτευση, δρόμοι, πράσινο. Ιδρύθηκαν και **προσφυγικοί
οικοδομικοί συνεταιρισμοί** και δόθηκαν **άτοκα δάνεια**.

Η κοινωνική απόσταση φαίνεται στα δύο άκρα:

- οι **εύποροι** νοίκιασαν ή αγόρασαν σπίτια μέσα στις πόλεις και ανακατεύτηκαν
  με τους γηγενείς. Αργότερα ίδρυσαν δικούς τους **οικοδομικούς
  συνεταιρισμούς**, αγόρασαν γη σε καλές περιοχές και έχτισαν ποιοτικά σπίτια:
  η **Νέα Σμύρνη** στην Αθήνα, η **Καλλίπολη** στον Πειραιά·
- οι **άποροι** που δεν είχαν αποκατασταθεί ζούσαν σε καλύβες και χαμόσπιτα στις
  άκρες των παλιών οικισμών ή σε **παραγκουπόλεις** γύρω από τους
  προσφυγικούς συνοικισμούς, για πολλά χρόνια.

## Η αποζημίωση των ανταλλαξίμων

Η Σύμβαση (άρθρο 9) έδινε στους ανταλλαξίμους δικαίωμα **αποζημίωσης από το
κράτος υποδοχής** για την περιουσία που άφησαν. Την **εκτίμηση** την είχε η
**Μικτή Επιτροπή**. Για να βοηθηθεί η ελληνική αντιπροσωπεία, ιδρύθηκε το
**1924** η **Γενική Διεύθυνση Ανταλλαγής Πληθυσμών** (Υπουργείο Γεωργίας),
με **Γραφεία Ανταλλαγής** σε όλη τη χώρα.

Η εκτίμηση προχωρούσε αργά και οι πρόσφυγες απελπίζονταν. Έτσι:

1. το Δημόσιο έκανε μια **προσωρινή εκτίμηση**, με βάση τις **δηλώσεις** στα
   Γραφεία Ανταλλαγής·
2. τις δηλώσεις τις έλεγχαν **επιτροπές προσφύγων, συμπατριωτών** των
   ενδιαφερομένων· αν έκριναν ότι ήταν ανακριβείς, τις αναθεωρούσε ένα
   **Ανώτατο Συμβούλιο**·
3. η **Εθνική Τράπεζα** πλήρωνε **προκαταβολή**, σε όσους δεν είχαν ακόμα
   αποκατασταθεί·
4. για την **οριστική** εκτίμηση των περιουσιών στην Τουρκία συστάθηκαν
   **Πρωτοβάθμιες** και **Δευτεροβάθμιες Επιτροπές Εκτίμησης**.

Η οριστική εκτίμηση φαινόταν όλο και πιο μακρινή: το έργο ήταν τεράστιο και
η τουρκική πλευρά την **υπονόμευε**.

## Η ελληνοτουρκική προσέγγιση

Μετά τη Λοζάνη οι σχέσεις είχαν εντάσεις. Δύο συμφωνίες, η **Σύμβαση της
Άγκυρας (Ιούνιος 1925)** και η **Συμφωνία των Αθηνών (Δεκέμβριος 1926)**,
ρύθμιζαν τα ανοιχτά θέματα, αλλά **δεν εφαρμόστηκαν**. Τον **Αύγουστο 1928**
οι **Φιλελεύθεροι** κέρδισαν τις εκλογές και ο **Βενιζέλος** άνοιξε
διαπραγματεύσεις δύο χρόνων. Ήθελε να κλείσουν οι οικονομικές διαφορές και να
αναγνωριστεί το εδαφικό καθεστώς. Σε κάθε βήμα όμως έβρισκε μπροστά του την
**έντονα αρνητική στάση των προσφύγων**.

Στις **10 Ιουνίου 1930** υπογράφηκε η **Συμφωνία της Άγκυρας**, το οικονομικό
σύμφωνο των δύο χωρών:

- ρύθμιζε το ζήτημα των Ελλήνων ορθοδόξων της **Κωνσταντινούπολης**, των
  Μουσουλμάνων της **Θράκης** και των **«φυγάδων»**·
- οι ανταλλάξιμες περιουσίες περνούσαν στην **κυριότητα του Δημοσίου** κάθε
  χώρας: οι μουσουλμανικές στο ελληνικό, οι ελληνικές στο τουρκικό·
- προέβλεπε **αμοιβαία απόσβεση** των οικονομικών υποχρεώσεων.

Στις **30 Οκτωβρίου 1930** συμπληρώθηκε με το **Σύμφωνο φιλίας, ουδετερότητας
και διαιτησίας**, το **Πρωτόκολλο για τον περιορισμό των ναυτικών εξοπλισμών**
και τη **Σύμβαση εμπορίου, εγκατάστασης και ναυτιλίας**, που επέτρεπε στους
υπηκόους της μιας χώρας να ταξιδεύουν ή να εγκαθίστανται, με περιορισμούς,
στην άλλη.

### Το κόστος για τους Φιλελεύθερους

Για μεγάλο διάστημα τα σύνορα δεν αμφισβητήθηκαν, και αυτό ήταν ο βασικός
στόχος του Βενιζέλου. Ο **συμψηφισμός** όμως των περιουσιών ξεσήκωσε θύελλα:
η **πολύ μεγαλύτερη** περιουσία των ορθοδόξων της Τουρκίας **εξισώθηκε** με
την περιουσία των Μουσουλμάνων της Ελλάδας. Μαζί με την **παρακράτηση του 25%**
της προκαταβολής από την Εθνική Τράπεζα και την άρνηση να ρυθμιστούν τα
προσφυγικά χρέη, ο συμψηφισμός απομάκρυνε μέρος των προσφύγων από τους
Φιλελεύθερους και συνέβαλε στην **ήττα τους στις εκλογές του 1932 και του
1933**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την ΕΑΠ στη Συμφωνία της Άγκυρας*

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο συμφωνίες «της Άγκυρας» υπάρχουν στην ύλη. Η **Σύμβαση** της Άγκυρας του
> **Ιουνίου 1925** δεν εφαρμόστηκε. Η **Συμφωνία** της Άγκυρας της **10ης
> Ιουνίου 1930** εφαρμόστηκε και έφερε τον συμψηφισμό. Όταν γράφεις
> «Συμφωνία της Άγκυρας», γράψε δίπλα τη χρονολογία, για να φαίνεται ποια
> εννοείς.

> **Κλειδί**
>
> Η αποκατάσταση έγινε με **δύο ταχύτητες**. Στην ύπαιθρο η ΕΑΠ έδωσε γη,
> σπίτι και δουλειά, και δημιούργησε μικροϊδιοκτήτες, όπως ήθελε το κράτος για
> λόγους οικονομικούς και πολιτικούς. Στις πόλεις το κράτος έδωσε, αργά, μόνο
> στέγη, και πολλοί έμειναν για χρόνια σε παραγκουπόλεις. Η αποζημίωση, που
> υποτίθεται ότι θα γέφυρωνε το χάσμα, σκόνταψε στον συμψηφισμό του 1930, και
> το λογαριασμό τον πλήρωσαν πολιτικά οι Φιλελεύθεροι.

> **Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)**
>
> **ΕΑΠ (Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων):** αυτόνομος οργανισμός με πλήρη
> νομική υπόσταση, που ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1923 με πρωτοβουλία της ΚΤΕ
> και έδρα την Αθήνα, για να δώσει στους πρόσφυγες παραγωγική απασχόληση και
> οριστική στέγη. Λειτούργησε ως το τέλος του 1930.
>
> **Αγροτική – αστική αποκατάσταση:** η αγροτική έδινε στέγη και κλήρο στην
> ύπαιθρο, η αστική μόνο στέγη στις πόλεις.
>
> **Κλήρος:** η γη που παραχωρούνταν σε προσφυγική οικογένεια, ανάλογα με το
> μέγεθός της και το έδαφος, συνήθως σε κομμάτια σε διαφορετικές τοποθεσίες.
>
> **Εργολαβία – αυτεπιστασία:** οι δύο τρόποι ανέγερσης σπιτιών· με εργολαβία
> τα έχτιζε η ΕΑΠ ή το κράτος, με αυτεπιστασία οι ίδιοι οι πρόσφυγες, με
> υλικά που τους δίνονταν.
>
> **Τίτλος απλής κατοχής:** ο τίτλος που έπαιρνε ο κληρούχος πρόσφυγας· γινόταν
> τίτλος πλήρους κυριότητας όταν εξοφλούσε την αξία του κλήρου.
>
> **Ανταλλάξιμη περιουσία:** η περιουσία που άφησαν φεύγοντας οι ανταλλάξιμοι,
> οι Μουσουλμάνοι στην Ελλάδα και οι ορθόδοξοι στην Τουρκία.
>
> **Συμφωνία της Άγκυρας (10 Ιουνίου 1930):** το οικονομικό σύμφωνο Ελλάδας και
> Τουρκίας, που πέρασε τις ανταλλάξιμες περιουσίες στο Δημόσιο κάθε χώρας και
> προέβλεψε αμοιβαία απόσβεση των υποχρεώσεων.

### Παράδειγμα 1: Να αναλύσετε τους λόγους για τους οποίους η ΕΑΠ έδωσε προτεραιότητα στην αγροτική αποκατάσταση και στην εγκατάσταση των προσφύγων στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη.

1. **Δύο ερωτήματα σε ένα.** Η εκφώνηση ζητά δύο ομάδες λόγων: **γιατί
   γεωργία** και **γιατί Βορράς**. Χώρισέ τα σε δύο παραγράφους· ο βαθμολογητής
   ψάχνει και τις δύο.
2. **Η αντίφαση πρώτα.** Ξεκίνα με το ότι οι περισσότεροι πρόσφυγες είχαν
   αστικά επαγγέλματα. Έτσι φαίνεται ότι η επιλογή της γεωργίας ήταν απόφαση,
   όχι αυτονόητη.
3. **Γιατί γεωργία.** Μουσουλμανικά κτήματα· ταχύτερη και φθηνότερη
   αποκατάσταση· αγροτική βάση της οικονομίας· πολιτική σκοπιμότητα,
   μικροϊδιοκτήτες αντί για προλεταριάτο.
4. **Γιατί Μακεδονία και Δυτική Θράκη.** Μουσουλμανικά κτήματα και κτήματα
   Βουλγάρων (Νεϊγύ), άρα γρήγορη αυτάρκεια και περισσότερη παραγωγή·
   δημογραφικό κενό από αναχωρήσεις και πολέμους 1912–1922· εποικισμός
   παραμεθορίων. Αν θες, κλείσε με το 52,2% της απογραφής του 1928 ως
   αποτέλεσμα.

### Παράδειγμα 2: Με βάση το άρθρο 9 της Σύμβασης και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις γιατί η αποζημίωση των ανταλλαξίμων έγινε πηγή δυσαρέσκειας για τους πρόσφυγες.

1. **Η πηγή.** «Η ακίνητος, αγροτική ή αστική περιουσία, η ανήκουσα εις τους
   μετανάστας … ως και η παρά των μεταναστών ή των κοινοτήτων εγκαταλειπομένη
   κινητή περιουσία θέλουσιν εκκαθαρισθή … υπό των μικτών επιτροπών». Η
   Σύμβαση υπόσχεται εκκαθάριση της περιουσίας από τη Μικτή Επιτροπή.
2. **Η καθυστέρηση.** Η εκτίμηση προχωρούσε αργά: έργο τεράστιο, τουρκική
   υπονόμευση. Η λύση ήταν προσωρινή εκτίμηση και προκαταβολή από την Εθνική
   Τράπεζα, μόνο για όσους δεν είχαν αποκατασταθεί.
3. **Η Συμφωνία του 1930.** Οι περιουσίες πέρασαν στο Δημόσιο κάθε χώρας και
   συμψηφίστηκαν. Η πολύ μεγαλύτερη ελληνική περιουσία στην Τουρκία εξισώθηκε με
   τη μουσουλμανική στην Ελλάδα· η οριστική αποζημίωση έσβησε.
4. **Το συμπέρασμα.** Από την υπόσχεση του άρθρου 9 οι πρόσφυγες πήραν μόνο
   μέρος, και από αυτό η Εθνική Τράπεζα κράτησε το 25%. Η δυσαρέσκεια έγινε
   πολιτική: ήττα των Φιλελευθέρων το 1932 και το 1933.

> **Θυμήσου**
>
> - **ΕΑΠ**: Σεπτέμβριος 1923 – τέλος 1930, έδρα Αθήνα, ΚΤΕ· **8.000.000+
>   στρέμματα**, δάνεια **1924** και **1928**.
> - Κριτήρια: **αστοί/αγρότες**, **τόπος προέλευσης**, **αντικειμενικές
>   συνθήκες**. Προτεραιότητα στη **γεωργία** και στη **Μακεδονία – Δυτική
>   Θράκη** (52,2% και 8,8% των προσφύγων το 1928).
> - Αγροτική: κλήρος σε κομμάτια, **εργολαβία ή αυτεπιστασία**, **τίτλος απλής
>   κατοχής**, χρέη στην **Αγροτική Τράπεζα** μετά το 1930.
> - Αστική: κυρίως το κράτος, **μόνο στέγη**· Καισαριανή, Βύρωνας, Νέα Ιωνία,
>   Κοκκινιά· Νέα Σμύρνη και Καλλίπολη από συνεταιρισμούς ευπόρων.
> - Αποζημίωση: προκαταβολή από την **Εθνική Τράπεζα**· **1925, 1926** χωρίς
>   εφαρμογή· **10 Ιουνίου 1930** Συμφωνία της Άγκυρας, **30 Οκτωβρίου 1930**
>   Σύμφωνο φιλίας· συμψηφισμός και ήττα των Φιλελευθέρων το **1932–1933**.

## Ερωτήσεις

1. Πότε και με ποιανού την πρωτοβουλία ιδρύθηκε η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων;
   - Τον Νοέμβριο του 1922, με πρωτοβουλία του Υπουργείου Περιθάλψεως
   - Τον Σεπτέμβριο του 1923, με πρωτοβουλία της ΚΤΕ
   - Τον Ιανουάριο του 1923, με το άρθρο 11 της Σύμβασης της Λοζάνης
   - Το 1930, με τη Συμφωνία της Άγκυρας
2. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ διέθεσε η ελληνική κυβέρνηση στην ΕΑΠ;
   - Πάνω από 8.000.000 στρέμματα γης
   - Το ποσό δύο εξωτερικών δανείων, του 1924 και του 1928
   - Προσωπικό των υπουργείων Γεωργίας και Προνοίας
   - Τα σπίτια των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης
3. Οι περισσότεροι πρόσφυγες είχαν αστικά επαγγέλματα. Γιατί η ΕΑΠ έδωσε όμως βάρος στη γεωργία;
   - Επειδή η Σύμβαση της Λοζάνης απαγόρευε την εγκατάσταση προσφύγων στις πόλεις
   - Επειδή ήταν γρηγορότερη, φθηνότερη και υπήρχαν τα μουσουλμανικά κτήματα
   - Επειδή οι πρόσφυγες αρνούνταν να ζήσουν στις πόλεις
   - Επειδή η βιομηχανία είχε ήδη όσους εργάτες χρειαζόταν και δεν υπήρχαν θέσεις
4. Χαρακτήρισε την πρόταση: «Ο πρόσφυγας κληρούχος έπαιρνε αμέσως τίτλο πλήρους κυριότητας για τον κλήρο του.»
   - Σωστή
   - Λάθος· έπαιρνε τίτλο απλής κατοχής ως την αποπληρωμή του χρέους
   - Λάθος· ο κλήρος έμενε για πάντα ιδιοκτησία της ΕΑΠ
   - Λάθος· κλήρο έπαιρναν μόνο όσοι είχαν δηλωθεί «αστοί»
5. Τι ήταν η «αυτεπιστασία» στη στέγαση των προσφύγων;
   - Η ανέγερση των σπιτιών από εργολάβους της ΕΑΠ
   - Η επίταξη άδειων σπιτιών σε όλη την επικράτεια
   - Η επιτροπή συμπατριωτών που έλεγχε τις δηλώσεις περιουσίας των ανταλλαξίμων
   - Η ανέγερση από τους ίδιους τους πρόσφυγες, με υλικά που τους έδιναν
6. Σε τι διέφερε κυρίως η αστική από την αγροτική αποκατάσταση;
   - Η αστική ήταν έργο κυρίως της ΕΑΠ, η αγροτική του κράτους
   - Η αστική έδινε μόνο στέγη, χωρίς πρόνοια για εργασία
   - Η αστική προχώρησε γρηγορότερα, γιατί υπήρχαν πολλά μουσουλμανικά σπίτια στις πόλεις
   - Η αστική προέβλεπε κλήρο σε κομμάτια σε διάφορες τοποθεσίες
7. Ποιος πλήρωσε στους ανταλλαξίμους την προκαταβολή της αποζημίωσης;
   - Η Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής
   - Η Αγροτική Τράπεζα
   - Η Εθνική Τράπεζα
   - Η τουρκική κυβέρνηση, για τις περιουσίες που άφησαν στην Τουρκία
8. Γιατί η Συμφωνία της Άγκυρας του 1930 προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων στους πρόσφυγες;
   - Επειδή εξίσωσε τη μεγαλύτερη ελληνική περιουσία με τη μουσουλμανική
   - Επειδή έδινε στην Τουρκία τη Δυτική Θράκη
   - Επειδή επέτρεπε την επιστροφή των Μουσουλμάνων στην Ελλάδα
   - Επειδή διέλυσε την ΕΑΠ πριν τελειώσει το έργο της

## Ασκήσεις

1. Ποιοι ήταν οι τέσσερις πρώτοι αστικοί προσφυγικοί συνοικισμοί της Αθήνας και του Πειραιά;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία της ίδρυσης της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ). Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της αποκατάστασης των προσφύγων ως το 1930, με κρυμμένη τη χρονολογία της ίδρυσης της ΕΑΠ.*
3. Η ΕΑΠ ήθελε να εγκαταστήσει κάθε πρόσφυγα σύμφωνα με το επάγγελμα και τον τόπο καταγωγής του. Εξήγησε γιατί αυτό πέτυχε μόνο εν μέρει.
4. Να παρουσιάσεις τι ρύθμισαν η Συμφωνία της Άγκυρας (10 Ιουνίου 1930) και τα κείμενα που υπογράφηκαν στις 30 Οκτωβρίου 1930.
5. Η Μαριάνθη Καραμουσά, από το Μπαγάρασι κοντά στα Σώκια, θυμάται (Η Έξοδος, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, τ. Α΄, σ. 193–195, στο σχολικό βιβλίο): «Ήμαστε στα 1924 κι ακούσαμε πως γίνονται συνοικισμοί, για να κάτσουμε εμείς οι πρόσφυγες, στον Ποδονίφτη [=Ν. Ιωνία], στους Ποδαράδες [=Περισσός], στην Κοκκινιά. Τότε ξέρεις πώς πιάνανε τα σπίτια στους συνοικισμούς; Πήγαινες εκεί, κρεμούσες ένα τσουβαλάκι ή ό,τι είχες σ’ ένα δωμάτιο και το σπίτι ήτανε δικό σου. Ατελείωτα ήτανε ακόμη· κεραμίδια δεν είχανε, πόρτες δεν είχανε, παράθυρα δεν είχανε.» Ποιες πλευρές της αστικής αποκατάστασης επιβεβαιώνει η μαρτυρία, και ποια δεν μπορεί να δείξει;
6. Ο πίνακας δίνει την κατανομή των προσφύγων ανά διαμέρισμα στην απογραφή του 1928. Τι δείχνει για τις προτεραιότητες της αποκατάστασης, και πώς εξηγείς τη θέση της Στερεάς Ελλάδας;

   Πρόσφυγες ανά γεωγραφικό διαμέρισμα, απογραφή 1928 (Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδας). Σύνολο 1.221.849.

   | Διαμέρισμα | Πρόσφυγες | Ποσοστό |
   | --- | --- | --- |
   | Μακεδονία | 638.253 | 52,2% |
   | Στερεά Ελλάδα | 306.193 | 25,1% |
   | Δυτική Θράκη | 107.607 | 8,8% |
   | Πελοπόννησος | 28.362 | 2,3% |
   | Κυκλάδες | 4.782 | 0,4% |

7. «Η αγροτική αποκατάσταση των προσφύγων ήταν επιτυχία και η αστική αποτυχία.» Συμφωνείς; Τεκμηρίωσε την απάντησή σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/refugee-settlement
