# Πληθυσμός, σύνορα και «Μεγάλη Ιδέα»

> Ένα μικρό, αραιοκατοικημένο κράτος που ανταγωνίζεται τα κέντρα του ελληνισμού έξω από αυτό.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/population-great-idea

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την έκταση, τα σύνορα και την πυκνότητα του πληθυσμού του ελληνικού κράτους από το 1828 ως το 1911, και πώς μεγάλωσε με τα Επτάνησα (1864) και τη Θεσσαλία (1881).
- Να εξηγείς γιατί οι ελληνικές πόλεις του 19ου αιώνα έμοιαζαν με μεγάλα χωριά και πού κατευθύνονταν οι μεταναστεύσεις του αγροτικού πληθυσμού.
- Να αναλύεις γιατί η Ελλάδα δεν είχε «ατμομηχανές» ανάπτυξης και τι σημαίνει ότι «ανταγωνιζόταν τον εαυτό της».
- Να εξηγείς πώς γεννήθηκε η «Μεγάλη Ιδέα» από την πρόοδο του ελληνισμού έξω από τα σύνορα και ποιες συνέπειες είχε στην οικονομία.

## Το κράτος που παρέλαβε η ανεξαρτησία

Η Ελλάδα που βγήκε από την Επανάσταση δεν ήταν μόνο **φτωχή**, με
απαρχαιωμένους τρόπους παραγωγής. Ήταν και **μικρή** και **ολιγάνθρωπη**. Το
κεφάλαιο της οικονομίας ξεκινά από αυτά τα τρία, γιατί από αυτά εξηγούνται
σχεδόν όλα όσα ακολουθούν: το εμπόριο, οι τράπεζες, τα δάνεια, ακόμα και η
«Μεγάλη Ιδέα».

## Α1α. Ο πληθυσμός και τα σύνορα

- **Σύνορα**: η γραμμή **Αμβρακικού–Παγασητικού**. Από τα νησιά του Αιγαίου
  ανήκαν στην Ελλάδα μόνο οι **Βόρειες Σποράδες** και οι **Κυκλάδες**. Ο
  κορμός της χώρας ήταν η **Ρούμελη** και ο **Μοριάς**, όπως στα χρόνια της
  Επανάστασης.
- **Οι πρώτες επεκτάσεις**: το **1864** προστέθηκαν τα **Ιόνια νησιά** και το
  **1881** η **Θεσσαλία**. Τα βόρεια σύνορα έφτασαν τότε ως τον Όλυμπο και τη
  Μακεδονία.
- **Πυκνότητα**: από **15** κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο το **1828**
  σε **43** το **1911**. Σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης οι αντίστοιχοι
  αριθμοί ήταν **τριψήφιοι**.

*Χάρτης της Ελλάδας με τον Μοριά και τη Ρούμελη, τον κορμό του κράτους, τα Ιόνια νησιά (1864), τη Θεσσαλία (1881) και τον Όλυμπο, ως τον οποίο έφτασαν τότε τα σύνορα.*

Το τοπίο έδειχνε την εξάντληση του τόπου και των ανθρώπων. Γύρω από τις πόλεις
τα εδάφη ήταν γυμνά από την **υπερβόσκηση** και την **υλοτομία**, και τα
χωράφια έμοιαζαν χέρσα από την εκτεταμένη **αγρανάπαυση**. Κι όμως ο
πληθυσμός αυξανόταν γρήγορα, γιατί σε μια τόσο αραιοκατοικημένη χώρα τα περιθώρια
δεν εξαντλούνταν.

Το πρόβλημα ήταν αλλού: οι οικονομικές δυνατότητες ήταν περιορισμένες και τα
πλεονάσματα της παραγωγής **πενιχρά**. Σε καιρό αστάθειας η καταστροφή ερχόταν
εύκολα. Το **1854**, στον **Κριμαϊκό πόλεμο**, ο ναυτικός αποκλεισμός της
χώρας από τους **Αγγλογάλλους** έφερε πείνα, αρρώστιες και θανάτους.

| Έτος | Έκταση (τ. χλμ.) | Πληθυσμός |
| ---- | ---------------- | --------- |
| 1838 | 47.516           | 752.000   |
| 1871 | 50.211           | 1.480.000 |
| 1881 | 63.606           | 2.004.000 |
| 1911 | 63.211           | 2.701.000 |
| 1914 | 120.000          | 4.818.000 |
| 1928 | 130.199          | 6.205.000 |
| 1936 | 130.199          | 7.050.000 |

Πρόσεξε στον πίνακα τα δύο άλματα της έκτασης, το 1881 και το 1914 (μετά τους
Βαλκανικούς πολέμους), και ότι ο πληθυσμός μεγαλώνει και όταν τα σύνορα μένουν
ίδια, όπως ανάμεσα στο 1881 και στο 1911.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο πληθυσμός της Ελλάδας, σε χιλιάδες κατοίκους*

## Α1β. Οι μετακινήσεις μέσα και έξω από την Ελλάδα

Οι πόλεις μεγάλωναν, αλλά δεν έμοιαζαν με τα βιομηχανικά, εμπορικά και
χρηματιστικά κέντρα της Δύσης. Για τα ευρωπαϊκά μέτρα ήταν **μεγάλα χωριά**.
Η Αθήνα είχε περίπου 63.000 κατοίκους το 1879 και 168.000 το 1907· ο Πειραιάς
ανέβηκε από 22.000 σε 74.000 στο ίδιο διάστημα. Αντίθετα, η **Ύδρα**, που είχε
28.000 κατοίκους το 1821, είχε πέσει στις 6.500 το 1879, και η **Ερμούπολη**
από 22.000 το 1879 έπεσε στις 18.000 το 1907.

Όποιος έφευγε από την ύπαιθρο δεν πήγαινε απαραίτητα να μείνει σε ελληνική
πόλη: η αργή ανάπτυξη της παραγωγής εκεί έδινε λίγες ευκαιρίες στους
νεοφερμένους. Πολύ συχνά μετανάστευε έξω από το κράτος:

1. Προς τα **λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας**, τον
   **Δούναβη**, τη **Νότια Ρωσία**, τη **Μικρά Ασία** και την **Αίγυπτο**.
2. Προς το τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, προς την
   **Αμερική**. Η **σταφιδική κρίση** της εποχής προκάλεσε μεγάλο ρεύμα
   μετανάστευσης πέρα από τον Ατλαντικό.

### Παράδειγμα 1: Αξιοποιώντας το απόσπασμα και τις ιστορικές σου γνώσεις, να περιγράψεις την οικονομική και δημογραφική κατάσταση της Ελλάδας τις πρώτες δεκαετίες μετά την ανεξαρτησία.

1. **Η πηγή.** Ο Π. Μωραϊτίνης, στο βιβλίο του *La Grèce telle qu'elle est*
   (Παρίσι, 1877), βλέπει μια χώρα ερειπωμένη, χωρίς δρόμους και χωρίς διοίκηση,
   και γράφει (σε μετάφραση του σχολικού βιβλίου): «Όλα πρέπει να γίνουν από την
   αρχή! Όλα πρέπει να αρχίσουν από το τίποτα!» Και προσθέτει ότι αυτά τα «όλα»
   πρέπει να τα κάνει μια χούφτα ανθρώπων.
2. **Τι κρατάς από την πηγή.** Δύο ιδέες: η **καταστροφή** που άφησε ο πόλεμος
   και η **έλλειψη ανθρώπων**. Η πηγή δεν δίνει αριθμούς· τους δίνουν οι
   γνώσεις σου.
3. **Τι προσθέτεις από τις γνώσεις σου.** Σύνορα στη γραμμή Αμβρακικού–Παγασητικού,
   μόνο Κυκλάδες και Βόρειες Σποράδες από το Αιγαίο· πυκνότητα 15 κάτοικοι ανά
   τετραγωνικό χιλιόμετρο το 1828, όταν στη Δυτική Ευρώπη οι αριθμοί ήταν
   τριψήφιοι· εδάφη εξαντλημένα από υπερβόσκηση, υλοτομία και αγρανάπαυση·
   πενιχρά πλεονάσματα, ώστε μια κρίση, όπως ο αποκλεισμός του 1854, έφερνε πείνα.
4. **Η σύνδεση.** Η απάντηση δένει τα δύο: ο Μωραϊτίνης περιγράφει με λόγια ό,τι
   δείχνουν οι αριθμοί. Κλείνεις με το αντίβαρο: ο πληθυσμός αυξανόταν γρήγορα,
   γιατί η αραιοκατοικημένη χώρα είχε περιθώρια. Γράφει το 1877, μισό αιώνα μετά
   την ανεξαρτησία, και θέλει να εξηγήσει στους Ευρωπαίους αναγνώστες του γιατί η
   πρόοδος αργεί· η πηγή είναι και περιγραφή και υπεράσπιση.

## Α2. Οι παραγωγικές δυνάμεις μέσα και έξω από την Ελλάδα

Πολλές δεκαετίες μετά την ανεξαρτησία, η Ελλάδα έμοιαζε περισσότερο με την
**Ανατολή** παρά με τη **Δύση**, παρότι η Δύση ήταν το πρότυπο και ο στόχος.
Της έλειπαν τα ισχυρά κέντρα ανάπτυξης, οι **«ατμομηχανές»** της οικονομικής
και τεχνικής προόδου. Και δεν μπορούσαν να υπάρξουν, γιατί έλειπαν οι
προϋποθέσεις τους:

| Τι έλειπε             | Τι σήμαινε                                                |
| --------------------- | --------------------------------------------------------- |
| **Πρώτες ύλες**       | Η χώρα δεν διέθετε σημαντικές.                            |
| **Εργατικό δυναμικό** | Δεν υπήρχε πλεονάζον, ούτε ειδικευμένο ούτε έστω φθηνό.   |
| **Κεφάλαιο**          | Η συσσώρευση ιδιωτικού και δημόσιου κεφαλαίου ήταν ισχνή. |
| **Αγορά**             | Η εσωτερική αγορά ήταν περιορισμένη ως ασήμαντη.          |

### Μια χώρα που ανταγωνιζόταν τον εαυτό της

Υπήρχε και κάτι ακόμα, ιδιαίτερο για την Ελλάδα: έξω από τα σύνορά της
υπήρχαν **ισχυρά κέντρα του ελληνισμού**, πνευματικά, οικονομικά και
παραγωγικά, που συχνά κυριαρχούσαν στην περιοχή τους. Έλληνες και ελληνικά
κεφάλαια υπήρχαν **από την Ουκρανία ως το Σουδάν, από τον Δούναβη ως τον
Καύκασο και από τη Σμύρνη ως την Κιλικία**.

Για αυτούς τους Έλληνες, το μικρό βασίλειο ήταν για πολλά χρόνια κάτι σαν
φτωχός συγγενής. Οι δικές τους επιτυχίες έμοιαζαν ξένες μπροστά στη στασιμότητα
και την ένδεια της Ελλάδας. Μόνο όταν δυσκόλεψαν οι συνθήκες γι' αυτούς, κυρίως
προς το τέλος του 19ου αιώνα, ανακάλυψαν την αξία της πατρίδας ως **ασφαλούς
καταφυγίου** και ως **πεδίου για επιχειρήσεις**.

### Η «Μεγάλη Ιδέα»

Η πρόοδος του ελληνισμού έξω από τα σύνορα βάραινε το μικρό βασίλειο. Ενίσχυε
την ιδέα ότι το κράτος ήταν **ημιτελής κατασκευή**, τα θεμέλια μόνο για κάτι
μεγαλύτερο. Από αυτή την αντίληψη γεννήθηκε η **«Μεγάλη Ιδέα»**: η προσδοκία
να ολοκληρωθεί το εθνικό όραμα, κάτι που προϋπέθετε σημαντική **διεύρυνση των
συνόρων**.

Η ιδεολογία αυτή είχε συνέπειες στην πολιτική και στην οικονομία, ιδίως όταν
ένα εθνικό ζήτημα έμενε ανοιχτή πληγή, όπως η **Κρήτη** ή αργότερα η
**Μακεδονία**:

- Οι κυβερνήσεις δεν κοίταζαν **μόνο** τα εσωτερικά ζητήματα, την οικονομική
  ανόρθωση και τη γεφύρωση του χάσματος με τη Δύση.
- Όλα αυτά συνυφαίνονταν με το εθνικό όραμα, και έτσι μεγάλωνε το **κόστος**
  κάθε προσπάθειας.
- Οι οικονομικές πρωτοβουλίες γίνονταν συχνά **έρμαια των εθνικών κρίσεων**.

### Παράδειγμα 2: Να εξηγήσετε πώς συνδέεται η ύπαρξη ισχυρών ελληνικών κέντρων έξω από το ελληνικό κράτος με τη διαμόρφωση της «Μεγάλης Ιδέας» και ποιες ήταν οι συνέπειές της στην οικονομία.

1. **Τι ζητά η ερώτηση.** Δύο σκέλη: μια αιτιακή σχέση (κέντρα έξω → Μεγάλη Ιδέα)
   και συνέπειες (Μεγάλη Ιδέα → οικονομία). Το σχέδιο απάντησης ακολουθεί αυτή
   τη σειρά.
2. **Η αφετηρία.** Οι Έλληνες και τα κεφάλαιά τους απλώνονταν από την Ουκρανία ως
   το Σουδάν και από τη Σμύρνη ως την Κιλικία, ενώ το βασίλειο έμενε φτωχό και
   στάσιμο. Για τους ομογενείς ήταν για πολύ καιρό ένας φτωχός συγγενής.
3. **Το πέρασμα στην ιδεολογία.** Η αντίθεση αυτή έκανε το κράτος να φαίνεται
   **ημιτελές**, θεμέλιο για κάτι μεγαλύτερο. Η «Μεγάλη Ιδέα» είναι η προσδοκία να
   ολοκληρωθεί το εθνικό όραμα με διεύρυνση των συνόρων.
4. **Οι συνέπειες.** Οι κυβερνήσεις δεν αφοσιώνονταν μόνο στην οικονομική
   ανόρθωση· τα εθνικά ζητήματα (Κρήτη, αργότερα Μακεδονία) ανέβαζαν το κόστος, και
   οι οικονομικές πρωτοβουλίες γίνονταν έρμαια των εθνικών κρίσεων. Στις επόμενες
   ενότητες θα δεις πώς αυτό φάνηκε στα δάνεια και στις στρατιωτικές
   κινητοποιήσεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δημογραφία ή «Μεγάλη Ιδέα»;*

## Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)

| Όρος                               | Σύντομος ορισμός                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |
| ---------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **«Μεγάλη Ιδέα»**                  | Εθνική ιδεολογία που γεννήθηκε από την αντίληψη ότι το ελληνικό κράτος ήταν ημιτελής κατασκευή, απέναντι στα ισχυρά κέντρα του ελληνισμού έξω από τα σύνορα· δημιουργούσε προσδοκίες ολοκλήρωσης του εθνικού οράματος με διεύρυνση των συνόρων, και επηρέαζε την πολιτική και την οικονομία, ιδίως στις εθνικές κρίσεις (Κρήτη, Μακεδονία). |
| **Οι «ατμομηχανές» της ανάπτυξης** | Τα ισχυρά κέντρα οικονομικής και τεχνικής προόδου που έλειπαν από την Ελλάδα, επειδή έλειπαν πρώτες ύλες, εργατικό δυναμικό, κεφάλαιο και εσωτερική αγορά.                                                                                                                                                                                  |

> **Κλειδί**
>
> Η Ελλάδα του 19ου αιώνα είχε **δύο** προβλήματα που δυνάμωναν το ένα το άλλο.
> Μέσα στα σύνορα ήταν μικρή, αραιοκατοικημένη και χωρίς τις προϋποθέσεις της
> ανάπτυξης. Έξω από τα σύνορα ο ελληνισμός ακμάζε, και αυτή η αντίθεση έκανε το
> κράτος να μοιάζει ημιτελές. Η **«Μεγάλη Ιδέα»** που γεννήθηκε από εκεί έστρεφε
> την προσοχή και τα χρήματα στα εθνικά ζητήματα, και έτσι η οικονομία έμενε
> συχνά δεμένη στις εθνικές κρίσεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Μη γράψεις ότι ο πληθυσμός «έμενε στάσιμος» επειδή η χώρα ήταν φτωχή. Ο
> πληθυσμός **αυξανόταν γρήγορα**· στάσιμα ήταν τα πλεονάσματα της παραγωγής. Και
> μη συγχέεις τα δύο ρεύματα μετανάστευσης: προς τα λιμάνια της Ανατολής πήγαιναν
> σε όλο τον αιώνα, προς την **Αμερική** κυρίως από το τέλος του 19ου, με τη
> σταφιδική κρίση.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σύνορα**: Αμβρακικός–Παγασητικός, Κυκλάδες, Βόρειες Σποράδες· **1864**
>   Ιόνια, **1881** Θεσσαλία.
> - **Πυκνότητα**: 15 (1828) → 43 (1911) κάτοικοι ανά τ. χλμ.· στη Δύση
>   τριψήφιοι αριθμοί.
> - **Κρίση του 1854**: αγγλογαλλικός αποκλεισμός στον Κριμαϊκό πόλεμο, πείνα.
> - **Πόλεις**: «μεγάλα χωριά»· μετανάστευση προς Ανατολή, και με τη σταφιδική
>   κρίση προς την Αμερική.
> - **Χωρίς «ατμομηχανές»**: ούτε πρώτες ύλες, ούτε εργατικό δυναμικό, ούτε
>   κεφάλαια, ούτε αγορά.
> - **«Μεγάλη Ιδέα»**: το κράτος ως ημιτελές θεμέλιο· οικονομία έρμαιο των
>   εθνικών κρίσεων.

## Ερωτήσεις

1. Σωστό ή λάθος: τα πρώτα σύνορα του ελληνικού κράτους ήταν η γραμμή Αμβρακικού–Παγασητικού, και από τα νησιά του Αιγαίου ανήκαν σε αυτό μόνο οι Κυκλάδες και οι Βόρειες Σποράδες.
   - Σωστό
   - Λάθος, γιατί ανήκαν και τα Δωδεκάνησα
   - Λάθος, γιατί τα σύνορα έφταναν ως τον Όλυμπο
   - Λάθος, γιατί ανήκαν και τα Ιόνια νησιά
2. Ποιο ζεύγος χρονολογιών αντιστοιχεί στην προσάρτηση των Ιόνιων νησιών και της Θεσσαλίας;
   - 1864 και 1881
   - 1854 και 1881
   - 1864 και 1913
   - 1881 και 1864
3. Η πυκνότητα του πληθυσμού της Ελλάδας ανέβηκε από 15 κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο (1828) σε 43 (1911). Τι δείχνει η σύγκριση με τη Δυτική Ευρώπη;
   - Ότι η Ελλάδα έμενε πολύ αραιοκατοικημένη, αφού εκεί οι αριθμοί ήταν τριψήφιοι
   - Ότι η Ελλάδα είχε ξεπεράσει τη Δύση σε πυκνότητα ως τις αρχές του 20ού αιώνα
   - Ότι ο πληθυσμός της Ελλάδας μειωνόταν, ενώ στη Δύση αυξανόταν συνεχώς
   - Ότι οι δύο περιοχές είχαν σχεδόν την ίδια πυκνότητα και τους ίδιους ρυθμούς αύξησης
4. Τι έδειξε ο αγγλογαλλικός ναυτικός αποκλεισμός του 1854, στον Κριμαϊκό πόλεμο;
   - Τις μικρές δυνατότητες της χώρας: προκάλεσε πείνα, αρρώστιες και θανάτους
   - Τη δύναμη του ελληνικού στόλου, που έσπασε τον αποκλεισμό μέσα σε λίγες εβδομάδες
   - Ότι η Ελλάδα είχε πια αυτάρκεια σε σιτάρι και δεν χρειαζόταν εισαγωγές από τη θάλασσα
   - Την αρχή της μετανάστευσης προς την Αμερική, που έγινε μαζική αμέσως μετά
5. Γιατί οι ελληνικές πόλεις του 19ου αιώνα χαρακτηρίζονται «μεγάλα χωριά» για τα ευρωπαϊκά μέτρα;
   - Μεγάλωναν, αλλά δεν είχαν τη βιομηχανική, εμπορική και χρηματιστική ζωή των δυτικών πόλεων
   - Ήταν σχεδόν όλες χωριά με λιγότερους από χίλιους κατοίκους ως το τέλος του αιώνα
   - Οι κάτοικοί τους ήταν στην πλειονότητά τους κτηνοτρόφοι που ζούσαν μέσα στα τείχη
   - Έχαναν συνεχώς πληθυσμό προς την ύπαιθρο, όπου υπήρχαν περισσότερες δουλειές
6. Ποιο γεγονός προκάλεσε, σύμφωνα με το βιβλίο, το μεγάλο ρεύμα μετανάστευσης πέρα από τον Ατλαντικό στο τέλος του 19ου αιώνα;
   - Η σταφιδική κρίση
   - Η πτώχευση του 1893
   - Ο Κριμαϊκός πόλεμος
   - Η διανομή του 1871
7. Ποια από τις παρακάτω ΔΕΝ αναφέρεται στο βιβλίο ως λόγος που έλειπαν από την Ελλάδα οι «ατμομηχανές» της ανάπτυξης;
   - Η απαγόρευση των ξένων επενδύσεων από το Σύνταγμα
   - Η έλλειψη σημαντικών πρώτων υλών στη χώρα
   - Η ισχνή συσσώρευση ιδιωτικού και δημόσιου κεφαλαίου
   - Η περιορισμένη ως ασήμαντη εσωτερική αγορά
8. Ποια ήταν η συνέπεια της «Μεγάλης Ιδέας» στην οικονομική πολιτική των ελληνικών κυβερνήσεων του 19ου αιώνα;
   - Οι οικονομικές πρωτοβουλίες γίνονταν συχνά έρμαια των εθνικών κρίσεων
   - Οι κυβερνήσεις αφοσιώθηκαν μόνο στην εσωτερική ανόρθωση και άφησαν τα εθνικά ζητήματα
   - Οι ομογενείς μετέφεραν αμέσως τα κεφάλαιά τους στην Ελλάδα από τα πρώτα χρόνια
   - Το κόστος των προσπαθειών μειώθηκε, γιατί το εθνικό όραμα ένωνε όλους τους πολίτες

## Ασκήσεις

1. Το βιβλίο λέει ότι Έλληνες και ελληνικά κεφάλαια απλώνονταν «από την Ουκρανία ως …», «από τον Δούναβη ως …» και «από τη Σμύρνη ως …». Συμπλήρωσε τα τρία κενά.
2. Να εξηγήσεις γιατί πολλοί αγρότες που έφευγαν από την ύπαιθρο τον 19ο αιώνα δεν εγκαθίσταντο σε ελληνικές πόλεις, και πού πήγαιναν.
3. Το βιβλίο γράφει ότι πολλές δεκαετίες μετά την ανεξαρτησία η Ελλάδα «εξακολουθούσε να μοιάζει περισσότερο με την Ανατολή παρά με τη Δύση». Να στηρίξεις τη φράση με δύο στοιχεία από τα δημογραφικά δεδομένα και δύο από τις παραγωγικές δυνάμεις της χώρας.
4. Ο πίνακας δίνει τέσσερις γραμμές από τον Πίνακα 1 του σχολικού βιβλίου. Απάντησε με αριθμούς, στρογγυλεμένους στη μονάδα όπου χρειάζεται.

   Έκταση και πληθυσμός της Ελλάδας, από τον Πίνακα 1 του σχολικού βιβλίου (1838–1936).

   | Έτος | Έκταση (τ. χλμ.) | Πληθυσμός |
   | --- | --- | --- |
   | 1838 | 47.516 | 752.000 |
   | 1881 | 63.606 | 2.004.000 |
   | 1911 | 63.211 | 2.701.000 |
   | 1914 | 120.000 | 4.818.000 |

   α) Πόσοι κάτοικοι αντιστοιχούσαν σε κάθε τ. χλμ. το 1911;
   β) Πόσοι κάτοικοι προστέθηκαν από το 1881 ως το 1911, με σχεδόν ίδια σύνορα;
   γ) Πόσους κατοίκους πρόσθεσε η επέκταση του 1911–1914;
5. Ο πίνακας δίνει τον πληθυσμό τεσσάρων πόλεων, από το βιβλίο (στρογγυλεμένα). Τι δείχνει για τις αλλαγές στον ελληνικό χώρο μετά την Επανάσταση; Συνδύασέ τον με όσα ξέρεις.

   Πληθυσμός πόλεων: προεπαναστατικά χρόνια (Ύδρα 1821, Αθήνα 1805), 1879 και 1907. Πίνακας 2 του σχολικού βιβλίου.

   | Πόλη | Πριν από την Επανάσταση | 1879 | 1907 |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Αθήνα | 12.000 | 63.000 | 168.000 |
   | Πειραιάς | — | 22.000 | 74.000 |
   | Ύδρα | 28.000 | 6.500 | — |
   | Ερμούπολη | — | 22.000 | 18.000 |

6. Το βιβλίο γράφει ότι η Ελλάδα «ανταγωνιζόταν τον εαυτό της». Ήταν η ύπαρξη του ισχυρού ελληνισμού έξω από τα σύνορα περισσότερο βάρος ή περισσότερο ευκαιρία για το μικρό κράτος του 19ου αιώνα; Τεκμηρίωσε την κρίση σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/population-great-idea
