# Τα δάνεια, η πτώχευση του 1893 και ο ΔΟΕ

> Πώς ο δανεισμός για έργα έγινε χρεοκοπία και ξένος έλεγχος των εσόδων.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/loans-bankruptcy-1893

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την πορεία του εξωτερικού δανεισμού από τα δάνεια του Αγώνα ως τη δεκαετία του 1880, με τον αποκλεισμό από τις χρηματαγορές ως το 1861.
- Να εξηγείς σε τι χρησιμοποιήθηκαν τα δάνεια της δεκαετίας του 1880 και γιατί μικρό μόνο μέρος τους πήγε σε παραγωγικές επενδύσεις.
- Να αναλύεις πώς η αδυναμία του 1893 και η ήττα του 1897 οδήγησαν στον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο.
- Να ορίζεις τον ΔΟΕ και να αποτιμάς τις συνέπειές του για τα δημόσια οικονομικά ως το 1910.

## Ένα κράτος που ξεκίνησε με χρέη

Η προηγούμενη ενότητα έκλεισε με τα έργα και τους σιδηροδρόμους που
πλήρωσε το κράτος. Εδώ βλέπεις **με ποια χρήματα**. Η ιστορία έχει τρεις
πράξεις: τα δάνεια, την αδυναμία πληρωμής του **1893**, και τον ξένο έλεγχο
που επιβλήθηκε το **1898**. Το παράδοξο, που αξίζει να το κρατήσεις για την
κρίση στις εξετάσεις, είναι ότι η τρίτη πράξη έφερε τελικά **υγιή** δημόσια
οικονομικά.

## Β9. Τα εθνικά δάνεια

Από τα χρόνια της Επανάστασης ο δανεισμός ήταν σημαντικό μέρος της λειτουργίας
του κράτους. Ήταν φυσικό: το κράτος ξεκινούσε από το μηδέν και δεν κληρονόμησε
οργανωμένο δημοσιονομικό σύστημα.

1. **Τα δάνεια του Αγώνα**, με τις γνωστές περιπέτειές τους στη χρηματαγορά
   του **Λονδίνου**.
2. **Νέα δάνεια** με την άφιξη των Βαυαρών, το **1832**.
3. **Η άρνηση πληρωμής**: οι κυβερνήσεις του Όθωνα αρνήθηκαν να
   αποπληρώσουν τα δάνεια της Επανάστασης, και η χώρα έμεινε **αποκλεισμένη
   από τις ευρωπαϊκές χρηματαγορές ως το 1861**.
4. **Νέος δανεισμός** από τη δεκαετία του **1860**, όταν άλλαξαν οι ρυθμοί
   ανάπτυξης. Οι πόροι ήταν λίγοι και οι **εθνικές κρίσεις** έφερναν συνεχώς
   έκτακτα έξοδα, οπότε ήταν αδύνατο να μαζευτούν κεφάλαια για δημόσιες
   επενδύσεις χωρίς δανεικά.

### Η δεκαετία του 1880

Ο εξωτερικός δανεισμός **διογκώθηκε** στη δεκαετία του 1880, και μέσα σε λίγα
χρόνια η χώρα χρωστούσε ποσά **πολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού της**.
Το 1892 το συνολικό χρέος έφτανε τις **818.500.000 δραχμές**. Πού πήγαν τα
χρήματα:

| Χρήση                               | Παράδειγμα από το βιβλίο                                                |
| ----------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------- |
| **Ελλείμματα των προϋπολογισμών**   | Το μεγαλύτερο μέρος των δανείων κάλυψε τρέχοντα ελλείμματα.             |
| **Στρατιωτικές κινητοποιήσεις**     | Του **1877–1880** και του **1885–1886**.                                |
| **Εξοπλισμοί**                      | **26.000.000 δραχμές** για τη ναυπήγηση **τριών θωρηκτών** το **1889**. |
| **Αποπληρωμή παλαιότερων δανείων**  | Μεγάλα ποσά πήγαν σε παλιά χρέη.                                        |
| **Παραγωγικές επενδύσεις και έργα** | **Μικρό** μέρος, αλλά απαραίτητο: χωρίς αυτό τα έργα δεν θα τελείωναν.  |

Πρόσεξε πώς δένει με τις προηγούμενες ενότητες. Οι κινητοποιήσεις ήταν η
**«Μεγάλη Ιδέα»** σε αριθμούς (ενότητα 1)· τα έργα ήταν οι σιδηρόδρομοι του
Τρικούπη (ενότητα 3).

## Β10. Η πτώχευση του 1893 και ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος

### Η «πτώχευση»

Το **1893** η Ελλάδα δεν μπορούσε πια να πληρώσει τα **τοκοχρεολύσια** των
εξωτερικών δανείων της και ζήτησε **επαναδιαπραγμάτευση** του δημόσιου
χρέους. Η «πτώχευση», όπως ονομάστηκε, δεν ήταν ασυνήθιστη επιλογή για τα
φτωχότερα κράτη, αλλά στην Ελλάδα της εποχής είχε **μεγάλο πολιτικό κόστος**.

Οι διαπραγματεύσεις με τις πιστώτριες χώρες κράτησαν ως τον **ελληνοτουρκικό
πόλεμο του 1897**. Η **ήττα** και η υποχρέωση να πληρώσει η Ελλάδα **υπέρογκη
πολεμική αποζημίωση** στην Οθωμανική αυτοκρατορία έθεσαν το ζήτημα σε νέες
βάσεις.

### Ο ΔΟΕ

Τα οικονομικά του κράτους μπήκαν σε καθεστώς **Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου
(ΔΟΕ)**. Εκπρόσωποι **έξι δυνάμεων**, της **Αγγλίας, της Γαλλίας, της
Αυστρίας, της Γερμανίας, της Ρωσίας και της Ιταλίας**, ανέλαβαν τη διαχείριση
βασικών κρατικών εσόδων:

- τα **μονοπώλια** του αλατιού, του φωτιστικού πετρελαίου, των σπίρτων, των
  παιγνιόχαρτων και του χαρτιού σιγαρέτων·
- τα έσοδα από την εξόρυξη της **σμύριδας της Νάξου**·
- τον **φόρο καπνού**, τα **λιμενικά δικαιώματα του Πειραιά**, τον **φόρο
  χαρτοσήμου** και άλλα.

Τα έσοδα αυτά ήταν **28 με 30 εκατομμύρια δραχμές**. Ο στόχος ήταν διπλός:
να πληρωθεί η πολεμική αποζημίωση των **92.000.000 δραχμών** στην Οθωμανική
αυτοκρατορία, και να εξυπηρετηθούν τα άλλα δάνεια.

Η επιτροπή ξεκίνησε το **1898**. Κάλυψε τις τρέχουσες ανάγκες με ένα μεγάλο
δάνειο με την **εγγύηση των Δυνάμεων**, και πέρα από τον βασικό της ρόλο
λειτούργησε και ως **τεχνικό συμβουλευτικό σώμα**, που βελτίωσε τις επιδόσεις
της οικονομίας.

### Τα αποτελέσματα

Τα αποτελέσματα ήταν **θετικά** και φάνηκαν λίγα χρόνια αργότερα:

- Η εγγύηση των Δυνάμεων αύξησε την **πιστοληπτική ικανότητα** του κράτους.
- Ο έλεγχος απάλλαξε τους δημοσιονομικούς μηχανισμούς από δυσλειτουργίες του
  παρελθόντος.
- Το **1910**, παρά τα προβλήματα στο ισοζύγιο πληρωμών από τη **σταφιδική
  κρίση**, και παρότι τα δάνεια απορροφούσαν ακόμα το **1/3 των εθνικών
  εσόδων**, τα δημόσια οικονομικά ήταν **υγιή**, οι προϋπολογισμοί ελαφρώς
  **πλεονασματικοί**.

Αυτό επέτρεψε τις **μεταρρυθμίσεις των πρώτων κυβερνήσεων του Βενιζέλου**,
την πολεμική προετοιμασία και τους **Βαλκανικούς πολέμους**, χωρίς τις
δραματικές οικονομικές συνέπειες που είχαν οι κινητοποιήσεις του 19ου αιώνα.

### Παράδειγμα 1: Να αναλύσετε τις αιτίες που οδήγησαν το ελληνικό κράτος στην πτώχευση του 1893.

1. **Σχέδιο.** Ξεκινάς από τη μακρά διάρκεια (ένα κράτος χωρίς δικούς του πόρους),
   περνάς στη δεκαετία του 1880 (η διόγκωση), και κλείνεις με το 1893 (η
   αδυναμία πληρωμής).
2. **Το έδαφος.** Το κράτος ξεκίνησε χωρίς οργανωμένο δημοσιονομικό σύστημα και
   με τα δάνεια του Αγώνα. Οι πόροι ήταν λίγοι, και οι διαρκείς εθνικές κρίσεις
   έφερναν έκτακτα έξοδα, ώστε κάθε δημόσια επένδυση ήθελε δανεικά.
3. **Η διόγκωση.** Στη δεκαετία του 1880 το χρέος έγινε πολλαπλάσιο του ετήσιου
   προϋπολογισμού (818.500.000 δραχμές το 1892). Τα περισσότερα χρήματα δεν
   έφεραν έσοδα: κάλυψαν ελλείμματα, κινητοποιήσεις (1877–1880, 1885–1886),
   θωρηκτά (26.000.000 δραχμές, 1889) και παλιά δάνεια.
4. **Η κατάληξη.** Μόνο μικρό μέρος πήγε σε παραγωγικές επενδύσεις και έργα, και
   αυτά, όπως ο σιδηρόδρομος, απέδιδαν λιγότερα από όσα προβλέπονταν. Έτσι το
   1893 η χώρα δεν μπορούσε να πληρώσει τα τοκοχρεολύσια και ζήτησε
   επαναδιαπραγμάτευση.

### Παράδειγμα 2: «Ο ΔΟΕ ήταν ταπείνωση, αλλά έσωσε τα δημόσια οικονομικά.» Να αξιολογήσετε την άποψη με βάση τα στοιχεία του βιβλίου.

1. **Τι ζητά η ερώτηση.** Δύο σκέλη, ένα αρνητικό και ένα θετικό. Μια καλή
   απάντηση τα τεκμηριώνει και τα δύο και μετά παίρνει θέση.
2. **Γιατί «ταπείνωση».** Ο ΔΟΕ επιβλήθηκε μετά από ήττα (1897) και πτώχευση.
   Έξι ξένες δυνάμεις πήραν στα χέρια τους βασικά έσοδα του κράτους, ακόμα και
   τα λιμενικά δικαιώματα του Πειραιά, για να πληρωθεί η αποζημίωση στον
   νικητή. Η πτώχευση είχε ήδη μεγάλο πολιτικό κόστος.
3. **Γιατί «σωτηρία».** Η εγγύηση των Δυνάμεων αύξησε την πιστοληπτική
   ικανότητα, ο έλεγχος διόρθωσε τις δυσλειτουργίες, και το 1910 οι
   προϋπολογισμοί ήταν πλεονασματικοί, παρότι το 1/3 των εσόδων πήγαινε ακόμα
   στα δάνεια.
4. **Η θέση.** Τα δύο συνυπάρχουν: η απώλεια ελέγχου ήταν το τίμημα της
   εξυγίανσης. Το ισχυρότερο επιχείρημα για το θετικό σκέλος είναι το
   αποτέλεσμα: οι Βαλκανικοί πόλεμοι έγιναν χωρίς οικονομική κατάρρευση.

## Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)

| Όρος                                  | Σύντομος ορισμός                                                                                                                                                                                                                                                                                       |
| ------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Πτώχευση του 1893**                 | Η αδυναμία του ελληνικού κράτους, το 1893, να πληρώσει τα τοκοχρεολύσια των εξωτερικών του δανείων, και το αίτημά του για επαναδιαπραγμάτευση του δημόσιου χρέους. Το χρέος είχε διογκωθεί τη δεκαετία του 1880, κυρίως για ελλείμματα, κινητοποιήσεις, εξοπλισμούς και παλαιά δάνεια.                 |
| **Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος (ΔΟΕ)** | Το καθεστώς που επιβλήθηκε μετά την ήττα του 1897: επιτροπή έξι δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Αυστρία, Γερμανία, Ρωσία, Ιταλία) διαχειριζόταν από το 1898 βασικά κρατικά έσοδα (μονοπώλια, φόρος καπνού, λιμάνι Πειραιά, χαρτόσημο), για να πληρωθεί η αποζημίωση των 92 εκατ. δραχμών και τα άλλα δάνεια. |
| **Τοκοχρεολύσια**                     | Οι δόσεις ενός δανείου, που περιέχουν τον τόκο και μέρος του κεφαλαίου.                                                                                                                                                                                                                                |

> **Κλειδί**
>
> Τα δάνεια του 19ου αιώνα δεν «χάθηκαν» σε έργα. Χάθηκαν κυρίως σε
> **ελλείμματα, κινητοποιήσεις, θωρηκτά και παλιά χρέη**: δηλαδή στην αδυναμία
> του κράτους να ζήσει με τους πόρους του, και στο κόστος των εθνικών κρίσεων.
> Η αλυσίδα είναι **δανεισμός της δεκαετίας του 1880 → αδυναμία πληρωμής του
> 1893 → ήττα του 1897 και αποζημίωση → ΔΟΕ (1898)**. Και ο ΔΟΕ, ξένος έλεγχος
> των εσόδων, άφησε το 1910 πίσω του **υγιή οικονομικά** που άντεξαν τους
> Βαλκανικούς πολέμους.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο ΔΟΕ **δεν** επιβλήθηκε το 1893. Το 1893 η Ελλάδα ζήτησε
> επαναδιαπραγμάτευση, και οι συζητήσεις κράτησαν τέσσερα χρόνια. Ο έλεγχος ήρθε
> μετά την **ήττα του 1897**, και η επιτροπή άρχισε να λειτουργεί το **1898**.
> Πρόσεξε και τον αριθμό των δυνάμεων: **έξι**, όχι τρεις «προστάτιδες». Μαζί με
> την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Ρωσία ήταν η Αυστρία, η Γερμανία και η Ιταλία.

*Γραμμή χρόνου των δανείων από το 1832 ως το 1910: πτώχευση το 1893, ήττα το 1897 και ΔΟΕ από το 1898.*

> **Θυμήσου**
>
> - **Δάνεια**: του Αγώνα (Λονδίνο), του 1832 (Βαυαροί)· άρνηση αποπληρωμής από
>   τον Όθωνα, αποκλεισμός από τις χρηματαγορές ως το **1861**.
> - **1880–1892**: χρέος πολλαπλάσιο του προϋπολογισμού, 818.500.000 δρχ. το
>   1892· ελλείμματα, κινητοποιήσεις 1877–1880 και 1885–1886, τρία θωρηκτά
>   (26 εκατ., 1889), παλαιά δάνεια· λίγα για έργα.
> - **1893**: αδυναμία πληρωμής τοκοχρεολυσίων, «πτώχευση», μεγάλο πολιτικό
>   κόστος.
> - **1897**: ήττα, αποζημίωση **92 εκατ.** δρχ.
> - **ΔΟΕ (1898)**: έξι δυνάμεις, έσοδα 28–30 εκατ., δάνειο με εγγύηση των
>   Δυνάμεων, τεχνικός σύμβουλος.
> - **1910**: υγιή οικονομικά, ελαφρά πλεονάσματα, 1/3 των εσόδων στα δάνεια·
>   δρόμος για Βενιζέλο και Βαλκανικούς πολέμους.

## Ερωτήσεις

1. Σωστό ή λάθος: οι κυβερνήσεις του Όθωνα αρνήθηκαν να αποπληρώσουν τα δάνεια της Επανάστασης, και η χώρα έμεινε αποκλεισμένη από τις ευρωπαϊκές χρηματαγορές ως το 1861.
   - Σωστό
   - Λάθος· ο αποκλεισμός κράτησε ως το 1893
   - Λάθος· ο Όθωνας τα αποπλήρωσε το 1832
   - Λάθος· τα δάνεια του Αγώνα τα ανέλαβε ο ΔΟΕ
2. Γιατί, κατά το βιβλίο, ήταν αδύνατο να εξοικονομήσει το κράτος κεφάλαια για δημόσιες επενδύσεις χωρίς δανεισμό;
   - Οι πόροι ήταν περιορισμένοι και οι διαρκείς εθνικές κρίσεις έφερναν έκτακτα έξοδα
   - Ο ΔΟΕ είχε ήδη πάρει τα έσοδα των μονοπωλίων από τη δεκαετία του 1860
   - Η Εθνική Τράπεζα αρνιόταν να εκδώσει χαρτονόμισμα για λογαριασμό του κράτους
   - Οι ιδιώτες επενδυτές είχαν αναλάβει όλα τα δημόσια έργα και δεν άφηναν χώρο στο κράτος
3. Πού χρησιμοποιήθηκε το μεγαλύτερο μέρος των δανείων της δεκαετίας του 1880;
   - Στην κάλυψη των τρεχόντων ελλειμμάτων των προϋπολογισμών
   - Στο σιδηροδρομικό δίκτυο του Τρικούπη και στη διώρυγα της Κορίνθου
   - Στην αγορά των τσιφλικιών της Θεσσαλίας από το κράτος
   - Στην ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος από το δημόσιο
4. Σε τι αφορά το ποσό των 26.000.000 δραχμών που αναφέρει το βιβλίο για το 1889;
   - Στη ναυπήγηση τριών θωρηκτών
   - Στην πολεμική αποζημίωση του 1897
   - Στα ετήσια έσοδα που ανέλαβε ο ΔΟΕ
   - Στο κόστος της γραμμής Αθήνα–Πειραιάς
5. Τι ακριβώς έκανε η Ελλάδα το 1893, στη λεγόμενη «πτώχευση»;
   - Δεν μπορούσε να πληρώσει τα τοκοχρεολύσια και ζήτησε επαναδιαπραγμάτευση του χρέους
   - Κήρυξε πόλεμο στην Οθωμανική αυτοκρατορία, για να πάρει εδάφη και να πληρώσει τα χρέη της
   - Παρέδωσε αμέσως τα έσοδα των μονοπωλίων σε επιτροπή έξι δυνάμεων με έδρα την Αθήνα
   - Διχοτόμησε το χαρτονόμισμα και αντάλλαξε το δεξί μισό με ομολογίες του δημοσίου
6. Ποιο γεγονός έθεσε το ζήτημα του χρέους «σε νέες βάσεις» και οδήγησε στον ΔΟΕ;
   - Η ήττα του 1897 και η υπέρογκη αποζημίωση στην Οθωμανική αυτοκρατορία
   - Η κρίση του 1932 και η αναστολή της μετατρεψιμότητας της δραχμής σε χρυσό
   - Η αποτυχία της διώρυγας της Κορίνθου, που δεν τελείωσε ποτέ και χρεοκόπησε
   - Η ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας, που ζήτησε από τις Δυνάμεις να ελέγξουν τα έσοδα
7. Ποια από τις παρακάτω χώρες ΔΕΝ είχε εκπρόσωπο στον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο;
   - Οι ΗΠΑ
   - Η Γερμανία
   - Η Αυστρία
   - Η Ιταλία
8. Ποια ήταν, σύμφωνα με το βιβλίο, η κατάσταση των δημόσιων οικονομικών το 1910, ύστερα από δώδεκα χρόνια ΔΟΕ;
   - Υγιής, με ελαφρά πλεονάσματα, αν και τα δάνεια έπαιρναν το 1/3 των εσόδων
   - Χειρότερη από το 1893, γιατί ο ΔΟΕ έπαιρνε όλα τα έσοδα και δεν άφηνε τίποτα στο κράτος
   - Σε νέα πτώχευση, που οδήγησε το 1909 στο κίνημα στο Γουδί και στην αλλαγή κυβέρνησης
   - Χωρίς χρέη, γιατί η αποζημίωση και όλα τα δάνεια είχαν εξοφληθεί ως το 1910

## Ασκήσεις

1. Πόσο ήταν η πολεμική αποζημίωση που όφειλε η Ελλάδα στην Οθωμανική αυτοκρατορία μετά τον πόλεμο του 1897, και ποια χρονιά άρχισε να λειτουργεί η επιτροπή του ΔΟΕ;
   *Γραμμή χρόνου από την πτώχευση ως το 1910, με κρυμμένη τη χρονολογία που άρχισε ο ΔΟΕ.*
2. Η «πτώχευση» δεν ήταν ασυνήθιστη επιλογή για τα φτωχότερα κράτη. Να εξηγήσεις γιατί η αδυναμία πληρωμής του 1893 ήταν τελικά τόσο βαριά για την Ελλάδα, συνδέοντάς την με όσα ακολούθησαν ως το 1898.
3. Ο βασικός ρόλος της επιτροπής του ΔΟΕ ήταν να εξασφαλίσει την αποπληρωμή. Να εξηγήσεις τι άλλο πρόσφερε στην ελληνική οικονομία από το 1898 και μετά.
4. Με τους αριθμούς του βιβλίου για την πτώχευση και τον ΔΟΕ, απάντησε στα παρακάτω.
   α) Πόσα χρόνια κράτησαν οι διαπραγματεύσεις με τους πιστωτές, από την αδυναμία πληρωμής ως τον πόλεμο;
   β) Η αποζημίωση ήταν 92 εκατ. και τα έσοδα υπό ΔΟΕ 28–30 εκατ. τον χρόνο. Πόσων χρόνων έσοδα ισοδυναμούσε η αποζημίωση;
   γ) Τι μέρος των εθνικών εσόδων απορροφούσε ακόμα η αποπληρωμή των δανείων το 1910;
5. Ο πίνακας συγκεντρώνει, από το σχολικό βιβλίο, τα έσοδα που πέρασαν στη διαχείριση του ΔΟΕ. Τι είδους έσοδα ήταν, και τι δείχνει η επιλογή τους για τον σκοπό του ελέγχου;

   Έσοδα υπό τη διαχείριση του ΔΟΕ από το 1898. Σύνολο 28–30 εκατ. δραχμές τον χρόνο, κατά το σχολικό βιβλίο.

   | Κατηγορία | Έσοδα |
   | --- | --- |
   | Μονοπώλια | αλάτι, φωτιστικό πετρέλαιο, σπίρτα, παιγνιόχαρτα, χαρτί σιγαρέτων |
   | Φόροι | φόρος καπνού, φόρος χαρτοσήμου |
   | Λιμάνι και ορυχεία | λιμενικά δικαιώματα Πειραιά, σμύριδα Νάξου |

6. Ποιο βάρυνε περισσότερο στον δρόμο προς το 1893: ο δανεισμός για έργα ή ο δανεισμός για στρατιωτικούς σκοπούς και ελλείμματα; Να κρίνεις με βάση τα στοιχεία του βιβλίου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/loans-bankruptcy-1893
