# Οι Φιλελεύθεροι και ο Διχασμός (1909–1922)

> Το κόμμα του Βενιζέλου, η αναθεώρηση του 1911 και η σύγκρουση με τον Κωνσταντίνο.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/liberals-schism

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς ιδρύθηκε το κόμμα των Φιλελευθέρων, το πρόγραμμά του, την αναθεώρηση του 1911 και τις μεταρρυθμίσεις της κυβέρνησης Βενιζέλου.
- Να συγκρίνεις τα αντιβενιζελικά κόμματα (Ράλλη, Μαυρομιχάλη, Θεοτόκη) μεταξύ τους και με τους Φιλελευθέρους.
- Να παρουσιάζεις τα αριστερά κόμματα της περιόδου: Κοινωνιολογική Εταιρεία, Λαϊκό Κόμμα, ΣΕΚΕ και τη μετονομασία του σε ΚΚΕ.
- Να αναλύεις τα αίτια και την πορεία του εθνικού διχασμού (1915–1922), από τη σύγκρουση Βενιζέλου–Κωνσταντίνου ως τη Μικρασιατική ήττα.

## Οι εκλογές του 1910 και ο Βενιζέλος

Ως τις εκλογές της **8ης Αυγούστου 1910** κανένα νέο μεγάλο κόμμα δεν είχε
σχηματιστεί για να στηρίξει τις μεταρρυθμίσεις του 1909–1910. Τις νέες ιδέες τις
έφεραν **ανεξάρτητοι υποψήφιοι**, μόνοι ή σε ανεξάρτητα ψηφοδέλτια, που ζητούσαν
την ψήφο των δυσαρεστημένων με τα παλιά κόμματα. Το σύνθημά τους ήταν η
**«ανόρθωση»**, που σήμαινε διαφορετικά πράγματα ανάλογα με την περιοχή: είτε τα
αιτήματα των **συντεχνιών** από τα συλλαλητήρια του 1909, είτε τη λύση του
**αγροτικού ζητήματος** με γη για τους ακτήμονες. Σε κάποιες περιφέρειες κατέβηκαν
**σοσιαλιστές**, και για πρώτη φορά εμφανίστηκε η σοσιαλδημοκρατική
**«Κοινωνιολογική Εταιρεία»**.

Τα παλιά κόμματα κατέβηκαν ως **συνασπισμός** και κέρδισαν τις περισσότερες
έδρες:

| Αύγουστος 1910, 362 έδρες                  | Έδρες   |
| ------------------------------------------ | ------- |
| Παλαιά κόμματα (συνασπισμός)               | **211** |
| Ανεξάρτητοι του χώρου των παλαιών κομμάτων | **29**  |
| Ανεξάρτητοι **εκσυγχρονιστές**             | **122** |

Οι εκσυγχρονιστές συσπειρώθηκαν γύρω από τον Κρητικό ηγέτη **Ελευθέριο
Βενιζέλο**, που εκλέχθηκε **χωρίς να πάρει μέρος** στην προεκλογική αναμέτρηση.

### Το πρόγραμμα

Η πρώτη δημόσια εμφάνιση του Βενιζέλου ως ελλαδίτη πολιτικού ήταν μια ομιλία στην
**πλατεία Συντάγματος**, στις **5 Σεπτεμβρίου 1910**. Υποστήριξε **μετριοπαθείς**
μεταρρυθμίσεις. Ήθελε να εκσυγχρονίσει το πολιτικό σύστημα **εξισορροπώντας τα
συμφέροντα όλων των κοινωνικών στρωμάτων**. Οι βασικές θέσεις του:

- **κοινωνική γαλήνη**·
- **ελάφρυνση των κατώτερων στρωμάτων**·
- **εκσυγχρονισμός του κρατικού μηχανισμού**, για να λειτουργεί αποτελεσματικά·
- **στρατιωτικοί εξοπλισμοί** για τις εθνικές διεκδικήσεις.

Δύο επιλογές του δείχνουν τη μετριοπάθεια: παρά την πίεση των οπαδών του,
ζήτησε **αναθεώρηση** του συντάγματος και **όχι νέο σύνταγμα**, και **δεν έθεσε
πολιτειακό ζήτημα**, δηλαδή δεν αμφισβήτησε τη βασιλεία. Προανήγγειλε ένα
**κόμμα αρχών**, φορέα των μεταρρυθμίσεων. Το κόμμα των **Φιλελευθέρων** ιδρύθηκε
και τυπικά στις **22 Αυγούστου 1910**, από μέλη της Εθνοσυνέλευσης.

### Από τη μειοψηφία στα 307 από τα 362

Ο Βενιζέλος πήρε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης όταν παραιτήθηκε η **κυβέρνηση
Δραγούμη** (6 Οκτωβρίου 1910). Επειδή δυσκολευόταν να εξασφαλίσει ψήφο
εμπιστοσύνης, **συνεννοήθηκε με τον Γεώργιο Α΄**, διέλυσε τη Βουλή και προκήρυξε
νέες εκλογές. Τα παλιά κόμματα θεώρησαν την κίνηση του βασιλιά
**αντισυνταγματική** και **απείχαν** από τις εκλογές του **Νοεμβρίου 1910**. Οι
Φιλελεύθεροι πήραν **307 από τις 362** έδρες.

### Η αναθεώρηση του 1911 και οι νόμοι

Το **πρώτο εξάμηνο του 1911** η Βουλή ψήφισε **53 τροποποιήσεις** μη θεμελιωδών
διατάξεων του συντάγματος. **Ριζικές αλλαγές δεν έγιναν.** Αντίθετα, η θέση της
μοναρχίας **ενισχύθηκε**, και ο βασιλιάς πήρε μέρος στην αναθεώρηση, παρά τη
συνταγματική απαγόρευση. Οι σημαντικότερες τροποποιήσεις:

- διασφάλιση της **διάκρισης των εξουσιών**·
- **ασυμβίβαστο** ανάμεσα στην ιδιότητα του στρατιωτικού ή του δημοσίου υπαλλήλου και
  στο βουλευτικό αξίωμα·
- **μονιμότητα** των δικαστικών και των δημοσίων υπαλλήλων.

Η κυβέρνηση ψήφισε επίσης **337 νέους νόμους**, σε όλο το φάσμα του δημόσιου και
ιδιωτικού βίου, για παράδειγμα:

- διορισμός δημοσίων υπαλλήλων με **δημόσιους διαγωνισμούς**·
- **κανονισμοί εργασίας** σε βιοτεχνίες και βιομηχανίες·
- **διανομή γης στη Θεσσαλία**·
- αναδιοργάνωση της **τοπικής αυτοδιοίκησης** και καλύτερη απονομή της δικαιοσύνης·
- νέος κανονισμός της Βουλής, ώστε οι υπουργοί να έχουν περισσότερο χρόνο για τις
  συζητήσεις.

Στις εκλογές του **Μαρτίου 1912**, όπου πήραν μέρος όλες οι πολιτικές δυνάμεις, οι
Φιλελεύθεροι ανέδειξαν **146** βουλευτές και τα άλλα κόμματα μόνο **36**. Οι
ψηφοφόροι τους στήριξαν επειδή οι καινοτομίες γέννησαν **ελπίδα** για λύση
σοβαρών κοινωνικών προβλημάτων.

### Τι κόμμα ήταν οι Φιλελεύθεροι

Σε μεγάλο βαθμό **προσωποπαγές**. Ο Βενιζέλος, με ισχυρή θέση στη Βουλή και
μεγάλο κύρος, έλεγχε τα πάντα, όπως κάποτε ο Τρικούπης. Οι **σύνδεσμοι
Φιλελευθέρων** δεν έπαιζαν ουσιαστικό ρόλο στην πολιτική του κόμματος και δεν
διέφεραν πολύ από τις τοπικές ομάδες φίλων των παλιών κομμάτων. Το **1912**
άρχισε αναδιοργάνωση, με **Λέσχη Φιλελευθέρων** στην Αθήνα και σε άλλες
περιφέρειες. Οι οπαδοί φαντάζονταν ένα ιδανικό κόμμα χωρίς τις μικρότητες της
παλιάς ελίτ· στην πράξη η ηγεσία λογάριαζε, όπως κάθε κόμμα, τοπικά και κοινωνικά
συμφέροντα και αντιπαλότητες στελεχών.

### Παράδειγμα 1: Να παρουσιάσετε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ιδρύθηκε το κόμμα των Φιλελευθέρων και να αναφέρετε τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις της περιόδου 1910–1912.

1. **Σχέδιο.** Τρία βήματα στη σειρά του χρόνου: το **κενό** του 1910, η **εμφάνιση**
   του Βενιζέλου και του κόμματος, οι **μεταρρυθμίσεις**. Οι αριθμοί είναι η
   απόδειξη ότι ξέρεις την ύλη· βάλε τους.
2. **Το κενό.** Ως τις εκλογές της 8ης Αυγούστου 1910 δεν υπήρχε νέο μεγάλο κόμμα· τις
   νέες ιδέες τις έφεραν ανεξάρτητοι με το σύνθημα της «ανόρθωσης». Αποτέλεσμα: 211
   έδρες στα παλαιά κόμματα, 29 σε ανεξάρτητους του χώρου τους, 122 σε ανεξάρτητους
   εκσυγχρονιστές, που συσπειρώθηκαν γύρω από τον Βενιζέλο.
3. **Το κόμμα.** Ομιλία στην πλατεία Συντάγματος (5 Σεπτεμβρίου 1910): μετριοπαθείς
   μεταρρυθμίσεις, αναθεώρηση και όχι νέο σύνταγμα, κανένα πολιτειακό ζήτημα·
   «κόμμα αρχών». Εντολή τον Οκτώβριο, διάλυση της Βουλής σε συνεννόηση με τον
   βασιλιά, αποχή των παλαιών κομμάτων· τον Νοέμβριο 307 από τις 362 έδρες.
4. **Οι μεταρρυθμίσεις.** Αναθεώρηση του 1911 (53 τροποποιήσεις: διάκριση εξουσιών,
   ασυμβίβαστο, μονιμότητα) και 337 νόμοι (διαγωνισμοί, κανονισμοί εργασίας, γη στη
   Θεσσαλία, αυτοδιοίκηση, δικαιοσύνη). Κλείσε με τον Μάρτιο του 1912: 146 έναντι 36.

## Τα αντιβενιζελικά κόμματα

«Αντιβενιζελικά» λέγονταν τα κόμματα της αντιπολίτευσης. Τα ένωνε ένας
**συντηρητικός προσανατολισμός**, αλλά **δεν** ήθελαν επιστροφή στην εποχή πριν
από το 1909, και σε αυτό δεν διέφεραν από τους Φιλελευθέρους. Διέφεραν στο
**εύρος** των μεταρρυθμίσεων και στις **μεθόδους**:

- δεν ήθελαν τη **διαρκή παρέμβαση του κράτους**, που θα ενίσχυε και την εκτελεστική
  εξουσία·
- δεν είχαν **μακροπρόθεσμη πολιτική**· κοίταζαν τα επίκαιρα προβλήματα·
- έγιναν κόμματα **υπεράσπισης συμφερόντων** που απειλούσε η πολιτική των
  Φιλελευθέρων, και η σύγκρουση τα έσπρωχνε σε όλο και πιο συντηρητικές θέσεις.

| Κόμμα                                       | Στάση                               | Θέσεις                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |
| ------------------------------------------- | ----------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Δημήτριος Ράλλης**                        | Από τα πιο **αδιάλλακτα**           | Κατά του εκσυγχρονισμού και της ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας· **ισχυρή Βουλή**· ο βασιλιάς σύμβολο της εθνικής ενότητας πέρα από τα σύνορα. Απευθυνόταν στα **μεσαία και κατώτερα αστικά στρώματα** και στους **μικροκαλλιεργητές**, γιατί η οικονομική πολιτική των Φιλελευθέρων έμοιαζε να ευνοεί τα ανώτερα. Ζητούσε παραγωγή και θέσεις εργασίας, χρήματα για εξοπλισμούς, τέλος στη διαφθορά και την πατρωνία· **χωρίς συγκροτημένο οικονομικό πρόγραμμα**. |
| **Κυριακούλης Μαυρομιχάλης** (Εθνικό Κόμμα) | Από τα πιο **αδιάλλακτα**           | Δεν διέφερε από το ραλλικό. Εκμεταλλευόταν τη συμμετοχή του αρχηγού του στα πράγματα μετά το 1909 και έλεγε ότι εκείνο θα πραγματοποιούσε την «Ανόρθωση», που οι βενιζελικοί δεν μπόρεσαν.                                                                                                                                                                                                                                                                        |
| **Γεώργιος Θεοτόκης**                       | Πιο **διαλλακτικό** και μετριοπαθές | Να διορθωθούν τα «λάθη» των Φιλελευθέρων· **εξοπλισμοί πάση θυσία**· φορολογικές ελαφρύνσεις για τους μικροεισοδηματίες. Από το Γουδί ως την κρίση του 1915 είχε τη **μεγαλύτερη εκλογική βάση** και έγινε ο **πυρήνας** των αντιβενιζελικών.                                                                                                                                                                                                                     |

## Τα αριστερά κόμματα

Στην αρχή ήταν ομάδες με **σοσιαλιστικές ιδέες**, συνήθως **ξένες** προς την
κοινωνική βάση στην οποία ήθελαν να μιλήσουν, με δυσκολίες στη συνεννόηση και στη
συσπείρωση. Η σοβαρότερη ήταν η **Κοινωνιολογική Εταιρεία**: ξεκίνησε από λίγους
διανοούμενους ως αριστερός μεταρρυθμιστικός σύνδεσμος, για να διαδώσει πολιτικές
θέσεις και να ιδρύσει κόμμα. Ζητούσε:

- **ισότητα ευκαιριών** για όλους·
- **κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής**·
- διανομή των αγαθών **ανάλογα με τις ανάγκες** του καθενός·

και όλα αυτά **σταδιακά**, με αναμόρφωση της οικονομίας και συνταγματική αλλαγή,
με εργάτες οργανωμένους σε επαγγελματικές ενώσεις και σε κόμμα. Στα μέσα του
**1910** οι Κοινωνιολόγοι ίδρυσαν το **Λαϊκό Κόμμα**, με αρχηγό τον **Αλέξανδρο
Παπαναστασίου**: αναμόρφωση του πολιτικού συστήματος και αρχές **κοινωνικής
δικαιοσύνης**. Στις δεύτερες εκλογές του 1910 εξέλεξε **7** βουλευτές, που
έδωσαν **κριτική υποστήριξη** στους Φιλελευθέρους.

### Το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα

Η μεγάλη ανεργία και οι άθλιες συνθήκες δουλειάς και ζωής **πολιτικοποίησαν** τους
εργάτες στη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα· η εντύπωση ήταν ότι οι πλούσιοι
γίνονταν πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι. Το **1918** ένα συνέδριο
σοσιαλιστών ίδρυσε το **Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος (ΣΕΚΕ)**:

|                        | Θέσεις του ΣΕΚΕ                                                                                                                                                                  |
| ---------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Εσωτερική πολιτική** | Δημοκρατία, **ψήφος στις γυναίκες**, **αναλογικό** εκλογικό σύστημα, **εθνικοποίηση** των μεγάλων πλουτοπαραγωγικών πηγών                                                        |
| **Εξωτερική πολιτική** | Ειρήνη **χωρίς προσαρτήσεις**, με βάση την **αυτοδιάθεση** των λαών· τα αμφισβητούμενα εδάφη να κρίνονται με **δημοψηφίσματα**                                                   |
| **Οργάνωση**           | Το **πιο αυστηρά οργανωμένο** κόμμα                                                                                                                                              |
| **Εξέλιξη**            | Ως το **1919** υπέρ της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας· σταδιακά υιοθέτησε τη **δικτατορία του προλεταριάτου**. Το **1924** μετονομάστηκε σε **Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος (ΚΚΕ)** |

## Ο εθνικός διχασμός (1915–1922)

### Πριν τη σύγκρουση

Από το **1912** ο Βενιζέλος κυριαρχούσε χωρίς ουσιαστική αντιπολίτευση. Το **1913**
τον Γεώργιο Α΄ διαδέχθηκε ο **Κωνσταντίνος**, στον οποίο ο Βενιζέλος είχε δώσει
έναν χρόνο νωρίτερα το αξίωμα του **αρχιστράτηγου**. Ως το **1915** οι δύο δεν
συγκρούστηκαν. Ένα σπέρμα όμως υπήρχε ήδη: τα κόμματα της αντιπολίτευσης
αναγνώριζαν στον βασιλιά το δικαίωμα να επιβάλλει τη δική του εξωτερική
πολιτική, κάτι **αντισυνταγματικό**. Αυτό δυνάμωσε τους εχθρούς της
κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, πρώτα απ' όλους έναν κύκλο **αντιδημοκρατικών
αξιωματικών**.

### Η αιτία: πόλεμος ή ουδετερότητα

|                           | Φιλελεύθεροι                                                                                                              | Βασιλιάς και Γενικό Επιτελείο                                                                                                                                                                                                        |
| ------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Θέση**                  | Συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο **στο πλευρό της Αντάντ**                                                              | **Ουδετερότητα**                                                                                                                                                                                                                     |
| **Σκεπτικό**              | Η Ελλάδα θα κέρδιζε **εδάφη**                                                                                             | Η έκβαση ήταν **αβέβαιη**· μπορεί να νικούσαν οι **Κεντρικές Δυνάμεις**. Ο Κωνσταντίνος, παρά τους δεσμούς του με τη Γερμανία, δεν μπορούσε να ζητήσει πόλεμο στο πλευρό τους, αφού η **Αγγλία κυριαρχούσε στην ανατολική Μεσόγειο** |
| **Πώς έβλεπαν τον άλλον** | Όποιος ήταν κατά του πολέμου ήταν ύποπτος ότι είναι **κατά της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας** και των εθνικών συμφερόντων | Οι βενιζελικοί ήταν **βίαιοι πράκτορες της Αντάντ**, που πολεμούσαν τον βασιλιά, διέλυαν την ενότητα του έθνους και έβαζαν το κράτος σε κίνδυνο                                                                                      |

Η εμμονή του Κωνσταντίνου στην ουδετερότητα τον έκανε να **υποσκάπτει το
πολιτικό σύστημα**. Ασκούσε **μυστική διπλωματία** εν αγνοία της κυβέρνησης, και
με παράνομα μέσα, όπως η παράδοση απόρρητων διπλωματικών εγγράφων στους Γερμανούς.
Το **1915** προκάλεσε **δύο φορές** την παραίτηση της κυβέρνησης. Στις εκλογές
μετά τη δεύτερη παραίτηση οι Φιλελεύθεροι **απείχαν**, γιατί θεωρούσαν την
ενέργεια του βασιλιά παραβίαση του συντάγματος.

### Η σύγκρουση γίνεται εμφύλια

Βία και φανατισμός άνοιξαν **χάσμα** ανάμεσα στις δύο παρατάξεις, και κυριάρχησε
το **μίσος**. Παράδοξα, όσο διέφεραν όλο και λιγότερο στην πολιτική πρακτική και
στην προπαγάνδα, τόσο δυνάμωνε ο **διπολισμός**. Στα μέσα του **1916** η Βουλή
ουσιαστικά χάθηκε από το προσκήνιο. Μπήκαν στη διαμάχη και **στρατιωτικοί**, σε
δύο αντίπαλες οργανώσεις, ανάλογα με το αν τα συμφέροντα της καθεμιάς τα
εξυπηρετούσε ο πόλεμος ή η ουδετερότητα.

Στις **26 Σεπτεμβρίου 1916** ο Βενιζέλος σχημάτισε δική του κυβέρνηση στη
**Θεσσαλονίκη**. Οι συγκρούσεις πήραν σταδιακά διαστάσεις **εμφυλίου πολέμου**. Η
βία ήρθε και από τις δύο πλευρές, και το βιβλίο την καταγράφει και για τις δύο:

- οι **αντιβενιζελικοί** άσκησαν **τρομοκρατία** στους αντιπάλους τους·
- ο Βενιζέλος κήρυξε τον βασιλιά **έκπτωτο**· ο Κωνσταντίνος, υπό την πίεση της
  Αντάντ, εγκατέλειψε τον θρόνο και τη χώρα. Οι Φιλελεύθεροι ανέλαβαν την
  κυβέρνηση στην Αθήνα και κήρυξαν τη χώρα σε **κατάσταση πολιορκίας**·
- ο διχασμός πέρασε στον **στρατό**: ευνοήθηκαν οι αξιωματικοί της οργάνωσης
  **«Εθνική Άμυνα»** σε βάρος των άλλων·
- η κυβέρνηση **παρέτεινε τη θητεία της Βουλής**, παρά την πίεση της αντιπολίτευσης.

Οι Φιλελεύθεροι έβαλαν την Ελλάδα στον πόλεμο **με την Αντάντ**, για τις εθνικές
διεκδικήσεις. Οι αντιβενιζελικοί διαφωνούσαν: ήθελαν να **διατηρηθούν οι
ελληνικοί πληθυσμοί έξω από την Ελλάδα** και να προσαρτώνται εδάφη **ευκαιριακά,
χωρίς κίνδυνο**. Το αποκορύφωμα ήρθε το **1920**, με την **απόπειρα δολοφονίας του
Βενιζέλου**, στη Γαλλία, από δύο απότακτους αξιωματικούς, και τη **δολοφονία του
Ίωνος Δραγούμη**.

### Από τις Σέβρες στη Μικρασιατική ήττα

Η **Συνθήκη των Σεβρών** (**10 Αυγούστου 1920**) ήταν η μεγαλύτερη διπλωματική
επιτυχία της Ελλάδας και δικαίωσε την τολμηρή πολιτική του Βενιζέλου. Η μικρή
Ελλάδα πριν από τους Βαλκανικούς πολέμους γινόταν **«η Ελλάδα των δύο Ηπείρων και
των πέντε Θαλασσών»**, και η Μεγάλη Ιδέα έμοιαζε να γίνεται πραγματικότητα.

Οι Φιλελεύθεροι προκήρυξαν εκλογές για **αναθεωρητική εθνοσυνέλευση**, για να
νομιμοποιήσουν τις ενέργειές τους και να περιορίσουν τις αρμοδιότητες του βασιλιά.
Στις εκλογές του **Νοεμβρίου 1920** όμως η **συνασπισμένη αντιπολίτευση
κέρδισε απροσδόκητα**. Ο Βενιζέλος έφυγε στο εξωτερικό. Η νέα κυβέρνηση έκανε
**δημοψήφισμα** για την επιστροφή του Κωνσταντίνου, και το αποτέλεσμα ήταν υπέρ
του βασιλιά. Η κυβέρνηση **δίστασε** να αλλάξει εξωτερική πολιτική και να ζητήσει
ειρηνική λύση· το μέτωπο κατέρρευσε, με **ολοκληρωτική ήττα**. Στο μεταξύ, στις
**25 Ιανουαρίου 1921**, η Αναθεωρητική Εθνοσυνέλευση είχε ανακηρυχθεί
**Συντακτική**, για να αλλάξει ολόκληρο το σύνταγμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την ανόρθωση στον διχασμό*

### Παράδειγμα 2: Να αναλύσετε τα αίτια του εθνικού διχασμού και να παρουσιάσετε πώς η σύγκρουση πέρασε από τη Βουλή στον στρατό.

1. **Σχέδιο.** Αίτια σε δύο επίπεδα, **αφορμή** και **βαθύτερο** πρόβλημα· μετά η
   **κλιμάκωση**, βήμα βήμα. Ο βαθμολογητής θέλει να δει ότι δεν το περιορίζεις σε
   προσωπική έχθρα δύο ανθρώπων.
2. **Η αφορμή.** Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος. Οι Φιλελεύθεροι ήθελαν είσοδο με την Αντάντ
   για εδαφικά οφέλη· ο βασιλιάς και το Επιτελείο, με αβέβαιη την έκβαση,
   ουδετερότητα.
3. **Το βαθύτερο πρόβλημα: ποιος αποφασίζει.** Η αντιπολίτευση αναγνώριζε στον
   βασιλιά δικαίωμα να επιβάλλει εξωτερική πολιτική, κάτι αντισυνταγματικό. Ο
   Κωνσταντίνος έκανε μυστική διπλωματία, προκάλεσε δύο παραιτήσεις το 1915, και οι
   Φιλελεύθεροι απείχαν από τις εκλογές ως παράνομες. Η σύγκρουση έγινε
   **συνταγματική**: βασιλιάς ή Βουλή.
4. **Η κλιμάκωση.** Μίσος και διπολισμός· στα μέσα του 1916 η Βουλή χάνεται·
   στρατιωτικοί σε δύο αντίπαλες οργανώσεις· Θεσσαλονίκη (26 Σεπτεμβρίου 1916),
   τρομοκρατία των αντιβενιζελικών, έκπτωση του βασιλιά, κατάσταση πολιορκίας,
   εύνοια στους αξιωματικούς της «Εθνικής Άμυνας». Το αποκορύφωμα του 1920 δείχνει
   ότι η βία είχε φτάσει ως τη δολοφονία.

> **Κλειδί**
>
> Οι **Φιλελεύθεροι** του 1910 ήταν το κόμμα της ανόρθωσης: μετριοπαθής αναθεώρηση,
> 337 νόμοι, συντριπτικές πλειοψηφίες, αλλά ένα κόμμα δεμένο στο πρόσωπο του
> Βενιζέλου. Απέναντί τους στάθηκαν συντηρητικά κόμματα που υπερασπίζονταν
> απειλούμενα συμφέροντα, και στα αριστερά, μικρές ομάδες ως το ΣΕΚΕ του 1918. Ο
> **διχασμός** ξεκίνησε από τον πόλεμο, αλλά έγινε σύγκρουση για το **ποιος
> κυβερνά**, βασιλιάς ή Βουλή, πέρασε στον στρατό και έφερε βία και από τις δύο
> πλευρές. Η πολιτική ζωή του Μεσοπολέμου θα χτιστεί πάνω σε αυτό το ρήγμα.

## Ιστορικοί όροι

| Όρος                           | Σύντομος ορισμός                                                                                                                                                                                                                                                           |
| ------------------------------ | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ανόρθωση**                   | Γενικό σύνθημα των ανεξάρτητων υποψηφίων του 1910 και του Βενιζέλου: εκσυγχρονισμός του κράτους. Ανάλογα με την περιοχή σήμαινε τα αιτήματα των συντεχνιών του 1909 ή γη για τους ακτήμονες.                                                                               |
| **Κόμμα των Φιλελευθέρων**     | Κόμμα του Ελ. Βενιζέλου, που ιδρύθηκε το 1910 ως «κόμμα αρχών», φορέας των μεταρρυθμίσεων. Μετριοπαθής αναθεώρηση του 1911, 337 νόμοι, 307 από τις 362 έδρες τον Νοέμβριο του 1910· σε μεγάλο βαθμό προσωποπαγές.                                                          |
| **Αντιβενιζελικά κόμματα**     | Τα κόμματα της αντιπολίτευσης στους Φιλελευθέρους (Ράλλη, Μαυρομιχάλη, Θεοτόκη), με συντηρητικό προσανατολισμό, αντίθετα στη διαρκή κρατική παρέμβαση· έγιναν κόμματα υπεράσπισης συμφερόντων που απειλούσε η βενιζελική πολιτική.                                         |
| **Κοινωνιολογική Εταιρεία**    | Αριστερός μεταρρυθμιστικός σύνδεσμος διανοουμένων, σοσιαλδημοκρατικής τάσης, που εμφανίστηκε στις εκλογές του 1910· ζητούσε ισότητα ευκαιριών και σταδιακή κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής· ίδρυσε το Λαϊκό Κόμμα του Αλ. Παπαναστασίου.                               |
| **ΣΕΚΕ**                       | Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος, που ίδρυσε συνέδριο σοσιαλιστών το 1918: δημοκρατία, ψήφος στις γυναίκες, αναλογικό σύστημα, εθνικοποιήσεις, ειρήνη χωρίς προσαρτήσεις. Το πιο αυστηρά οργανωμένο κόμμα· το 1924 μετονομάστηκε σε ΚΚΕ.                                |
| **Εθνικός διχασμός**           | Η σύγκρουση βενιζελικών και αντιβενιζελικών (1915–1922), με αφορμή τη συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο και ουσία το ποιος ασκεί την εξωτερική πολιτική, βασιλιάς ή κυβέρνηση. Πέρασε στον στρατό και πήρε διαστάσεις εμφυλίου, με τη Βουλή εκτός προσκηνίου από το 1916. |
| **Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης** | Η κυβέρνηση που σχημάτισε ο Βενιζέλος στη Θεσσαλονίκη στις 26 Σεπτεμβρίου 1916, απέναντι στην κυβέρνηση της Αθήνας· από εκεί ο διχασμός πήρε διαστάσεις εμφυλίου πολέμου.                                                                                                  |

> **Πρόσεχε**
>
> Η αναθεώρηση του **1911** ήταν **μετριοπαθής**: τροποποίησε **μη θεμελιώδεις**
> διατάξεις και **ενίσχυσε** τη θέση της μοναρχίας. Μη γράψεις ότι ο Βενιζέλος
> περιόρισε τότε τον βασιλιά ή ότι έφερε νέο σύνταγμα. Και στον διχασμό, γράψε τη βία
> **και των δύο** πλευρών: τρομοκρατία των αντιβενιζελικών, κατάσταση πολιορκίας και
> εύνοια των αξιωματικών της «Εθνικής Άμυνας» από τους βενιζελικούς.

> **Θυμήσου**
>
> - **1910**: Αύγουστος 211/29/122· ομιλία 5 Σεπτεμβρίου· κόμμα αρχών· Νοέμβριος
>   **307 από 362** με αποχή των παλαιών.
> - **1911**: 53 τροποποιήσεις (διάκριση, ασυμβίβαστο, μονιμότητα), 337 νόμοι·
>   **1912**: 146 έναντι 36· κόμμα προσωποπαγές.
> - **Αντιβενιζελικοί**: Ράλλης και Μαυρομιχάλης αδιάλλακτοι, **Θεοτόκης** πυρήνας.
> - **Αριστερά**: Κοινωνιολογική Εταιρεία → Λαϊκό Κόμμα (Παπαναστασίου, 7 βουλευτές)·
>   **ΣΕΚΕ 1918 → ΚΚΕ 1924**.
> - **Διχασμός**: πόλεμος ή ουδετερότητα· 1915 δύο παραιτήσεις· **Θεσσαλονίκη 1916**·
>   βία και από τις δύο πλευρές· **Σέβρες 10/8/1920**· ήττα Νοεμβρίου 1920,
>   δημοψήφισμα, κατάρρευση του μετώπου.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση είναι σωστή για τις εκλογές της 8ης Αυγούστου 1910;
   - Τις κέρδισαν οι Φιλελεύθεροι με αυτοδυναμία, πριν ακόμη ιδρυθεί τυπικά το κόμμα
   - Τα παλαιά κόμματα πήραν τις περισσότερες έδρες, αλλά 122 πήγαν σε ανεξάρτητους εκσυγχρονιστές
   - Τα παλαιά κόμματα απείχαν, θεωρώντας τη διάλυση της Βουλής από τον βασιλιά αντισυνταγματική
   - Το Λαϊκό Κόμμα του Παπαναστασίου βγήκε τρίτο, με 29 έδρες
2. Τι ζήτησε ο Βενιζέλος για το σύνταγμα το 1910, παρά την πίεση των οπαδών του;
   - Νέο σύνταγμα και αβασίλευτη δημοκρατία
   - Νέο σύνταγμα, με τη βασιλεία να μένει
   - Αναθεώρηση του υπάρχοντος, χωρίς πολιτειακό ζήτημα
   - Επιστροφή στο σύνταγμα του 1844
3. Γιατί τα παλαιά κόμματα απείχαν από τις εκλογές του Νοεμβρίου 1910;
   - Γιατί είχαν ήδη συγχωνευθεί με τους Φιλελευθέρους
   - Γιατί ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος τους είχε απαγορεύσει να κατέβουν στις νέες εκλογές
   - Γιατί δεν δέχονταν το αποτέλεσμα των εκλογών του Αυγούστου
   - Γιατί θεώρησαν αντισυνταγματική τη διάλυση της Βουλής από τον βασιλιά
4. Ποια από τις παρακάτω ΔΕΝ ήταν τροποποίηση της αναθεώρησης του 1911;
   - Το ασυμβίβαστο στρατιωτικών και δημοσίων υπαλλήλων με το αξίωμα του βουλευτή
   - Η μονιμότητα των δικαστικών και των δημοσίων υπαλλήλων
   - Η κατάργηση της βασιλείας και η εκλογή Προέδρου από τη Βουλή
   - Η διασφάλιση της διάκρισης των εξουσιών
5. Ποιο αντιβενιζελικό κόμμα έγινε ο πυρήνας της αντιβενιζελικής παράταξης ως το 1915, και γιατί;
   - Του Θεοτόκη, γιατί είχε τη μεγαλύτερη εκλογική βάση
   - Του Ράλλη, γιατί είχε το πιο συγκροτημένο οικονομικό πρόγραμμα
   - Του Μαυρομιχάλη, γιατί ο αρχηγός του είχε ηγηθεί του Γουδιού
   - Το Λαϊκό Κόμμα, γιατί ήταν το πιο αυστηρά οργανωμένο
6. Ποια πρόταση είναι σωστή για το Λαϊκό Κόμμα του 1910;
   - Το ίδρυσαν οι οπαδοί των αντιβενιζελικών μετά την εκτέλεση των αρχηγών τους
   - Το ίδρυσαν οι Κοινωνιολόγοι, με αρχηγό τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου
   - Ήταν το κόμμα του Δ. Γούναρη, που συνέχισε τους «Ιάπωνες»
   - Ζητούσε δικτατορία του προλεταριάτου, και το 1924 έγινε ΚΚΕ
7. Γιατί ο Κωνσταντίνος τάχθηκε υπέρ της ουδετερότητας και όχι υπέρ της συμμετοχής στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων;
   - Γιατί δεν είχε κανέναν δεσμό με τη Γερμανία
   - Γιατί του το επέβαλε το σύνταγμα του 1911
   - Γιατί η Αγγλία κυριαρχούσε στην ανατολική Μεσόγειο
   - Γιατί η Αντάντ είχε ήδη ηττηθεί στα Βαλκάνια μέσα στο 1915
8. Ποια από τις παρακάτω ήταν θέση του ΣΕΚΕ, όταν ιδρύθηκε το 1918;
   - Η βασιλεία ταιριάζει καλύτερα στη νοοτροπία των Ελλήνων
   - Ψήφος στις γυναίκες και αναλογικό εκλογικό σύστημα
   - Άμεση απελευθέρωση των αλύτρωτων με πόλεμο
   - Ισχυρή εκτελεστική εξουσία χωρίς Βουλή

## Ασκήσεις

1. Πότε υπογράφηκε η Συνθήκη των Σεβρών, και με ποια φράση περιγράφεται η Ελλάδα που δημιουργούσε;
   *Γραμμή χρόνου από το 1910 ως το 1920, με κρυμμένη τη χρονολογία της Συνθήκης των Σεβρών.*
2. Εξήγησε σε τι συμφωνούσαν και σε τι διέφεραν τα αντιβενιζελικά κόμματα από τους Φιλελευθέρους.
3. Οι οπαδοί των Φιλελευθέρων φαντάζονταν ένα ιδανικό κόμμα αρχών, χωρίς τις μικρότητες της παλιάς πολιτικής. Να εξηγήσεις γιατί το βιβλίο το χαρακτηρίζει σε μεγάλο βαθμό προσωποπαγές.
4. Με τους αριθμούς του βιβλίου για τις εκλογές του 1910 και του 1912, απάντησε στα παρακάτω (ποσοστά στη μονάδα).

   Έδρες στις εκλογές 1910–1912, κατά το σχολικό βιβλίο.

   | Εκλογές | Έδρες |
   | --- | --- |
   | Αύγουστος 1910 (362) | παλαιά κόμματα 211· ανεξάρτητοι του χώρου τους 29· ανεξάρτητοι εκσυγχρονιστές 122 |
   | Νοέμβριος 1910 (362) | Φιλελεύθεροι 307 |
   | Μάρτιος 1912 | Φιλελεύθεροι 146· άλλα κόμματα 36 |

   α) Πόσες έδρες είχε τον Αύγουστο του 1910 ο χώρος των παλαιών κομμάτων, μαζί με τους ανεξάρτητους του;
   β) Τι ποσοστό των εδρών πήραν οι Φιλελεύθεροι τον Νοέμβριο του 1910;
   γ) Τι ποσοστό των εδρών του πίνακα πήραν οι Φιλελεύθεροι τον Μάρτιο του 1912;
5. «Αστική δικαιοσύνη εφαρμόζουσα προς ρύθμισιν των σχέσεων του συγχρόνου βίου νομοθεσίαν χρονολογουμένην από 15 και 20 αιώνων… Δημοσία εκπαίδευσις, ήτις… εκτρέφει… τροφίμους του προϋπολογισμού ανικάνους διά κάθε άλλο πλουτοπαραγωγόν επάγγελμα… Διοίκησις φατριάζουσα, διαιωνίζουσα και μετά την απελευθέρωσιν του Ελληνικού λαού από του ξενικού ζυγού την τυραννίαν, με μόνην την διαφοράν ότι, αύτη ασκείται ήδη εκ περιτροπής… Αδιαφορία εντελής προς τας εργατικάς και αγροτικάς τάξεις…» — Ελ. Βενιζέλος, ομιλία στην πλατεία Συντάγματος, 5 Σεπτεμβρίου 1910. Ποια προβλήματα του κράτους καταγγέλλει ο Βενιζέλος, και με ποιες μεταρρυθμίσεις τα αντιμετώπισε η κυβέρνησή του ως το 1912;
6. Ο εθνικός διχασμός συχνά περιγράφεται ως προσωπική σύγκρουση του Βενιζέλου με τον Κωνσταντίνο. Επαρκεί αυτή η εξήγηση; Κρίνε, με στοιχεία από την περίοδο 1913–1920.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/liberals-schism
