# Τα «ξενικά» κόμματα (1821–1843)

> Πελατειακά δίκτυα, και Αγγλικό, Γαλλικό και Ρωσικό κόμμα: τι ήθελε το καθένα.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/foreign-parties

## Τι θα μάθεις

- Να αναλύεις τους λόγους για τους οποίους οργανώθηκαν πελατειακά δίκτυα επί τουρκοκρατίας και να εξηγείς γιατί δεν ήταν ακόμη κόμματα.
- Να περιγράφεις πώς οι συγκρούσεις της Επανάστασης, από τον Δ. Υψηλάντη ως τους εμφυλίους του 1824, οδήγησαν στα πρώτα κόμματα.
- Να συγκρίνεις το αγγλικό, το γαλλικό και το ρωσικό κόμμα ως προς την ηγεσία, την κοινωνική βάση, την εσωτερική και την εξωτερική πολιτική.
- Να εξηγείς πώς έβλεπε η εποχή τα κόμματα και σε ποια ζητήματα τα τρία κόμματα σχεδόν δεν διέφεραν.

## Πριν από τα κόμματα: η πατρωνία

Επί τουρκοκρατίας οι Έλληνες δεν μπορούσαν να φτιάξουν πολιτικά κόμματα: το
πλαίσιο ήταν δεδομένο και δεν συζητιόταν, η **οθωμανική κυριαρχία**. Είχαν όμως
έναν άλλο τρόπο να προστατεύουν τα συμφέροντά τους, τα **πελατειακά δίκτυα**.
Το βιβλίο δίνει **τρεις λόγους** για τους οποίους οργανώθηκαν:

1. ο **ανταγωνισμός** ανάμεσα σε πρόσωπα για θέσεις εξουσίας·
2. η **ελλιπής προστασία** των υπηκόων από την οθωμανική διοίκηση όταν έπεφταν
   θύματα αυθαιρεσιών·
3. η **απουσία κοινωνικής πρόνοιας**, που κρατούσε τους ανθρώπους σε διαρκή
   αβεβαιότητα.

Έτσι ο υπήκοος ζητούσε ασφάλεια από φορείς έξω από το κράτος. Ο πρώτος ήταν η
**ευρύτερη οικογένεια**. Κάθε οικογένεια δενόταν **οριζόντια** με άλλες
οικογένειες και **κάθετα** με πάτρωνες, ανθρώπους ψηλότερης κοινωνικής θέσης,
και τις δικές τους οικογένειες. Ποιος ήταν στην κορυφή άλλαζε από τόπο σε τόπο:

| Περιοχή           | Ποιοι βρίσκονταν στην κορυφή των δικτύων                                                                                                    |
| ----------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Πελοπόννησος**  | Οικογένειες **προκρίτων**. Στα χρόνια **1715–1821** σχηματίστηκαν δύο μεγάλα δίκτυα, σε σκληρό ανταγωνισμό για επιρροή και δημόσιες θέσεις. |
| **Στερεά Ελλάδα** | **Μεγαλοαρματολοί**.                                                                                                                        |
| **Νησιά**         | Οικογένειες **μεγάλων πλοιοκτητών**.                                                                                                        |

### Γιατί δεν ήταν ακόμη κόμματα

Τα κατοπινά κόμματα **δεν είναι απλή μετεξέλιξη** των δικτύων πατρωνίας. Μέσα
στην οθωμανική τάξη, οι διαφωνίες αφορούσαν μόνο **ποιος θα πάρει ένα αξίωμα** ή
μικρά πρακτικά ζητήματα της καθημερινής ζωής, π.χ. ένα δημόσιο έργο. Για τη
**νομοθεσία** ή την **εξωτερική πολιτική** οι πάτρωνες δεν είχαν λόγο. Άρα τα
δίκτυα **δεν διαμόρφωναν διαφορετικές πολιτικές απόψεις**, ενώ ένα κόμμα
υπάρχει ακριβώς για να κερδίσει την εξουσία και να εφαρμόσει τις απόψεις του.

Κάτι όμως πέρασε από τη μία εποχή στην άλλη: η αντίληψη ότι μια θέση εξουσίας
είναι και **τρόπος βιοπορισμού**, και ότι όποιος την κατέχει τη χρησιμοποιεί για
την οικογένεια και τους φίλους του. Όταν, μετά την Επανάσταση, **το ίδιο το
κράτος** έγινε το έπαθλο, αυτή η αντίληψη μεταφέρθηκε στον κρατικό μηχανισμό.

### Παράδειγμα 1: Να αναλύσετε τους λόγους που οδήγησαν στην οργάνωση πελατειακών δικτύων επί τουρκοκρατίας και να εξηγήσετε γιατί τα δίκτυα αυτά δεν διαμόρφωναν διαφορετικές πολιτικές απόψεις.

1. **Τι ζητά η ερώτηση.** Δύο σκέλη: **αιτίες** (τρεις, από το βιβλίο) και **όριο**
   των δικτύων. Ο βαθμολογητής ψάχνει και τα δύο· μια απάντηση που μένει στις
   αιτίες χάνει το μισό.
2. **Οι αιτίες.** Ανταγωνισμός για θέσεις εξουσίας· ελλιπής προστασία από τις
   αυθαιρεσίες της οθωμανικής διοίκησης· απουσία κοινωνικής πρόνοιας και διαρκής
   αβεβαιότητα. Συνέπεια: οι υπήκοοι στράφηκαν σε **μη κρατικούς φορείς**, πρώτα
   την ευρύτερη οικογένεια, δεμένη οριζόντια με άλλες και κάθετα με πάτρωνες.
3. **Ένα παράδειγμα δείχνει ότι ξέρεις την ύλη.** Πελοπόννησος 1715–1821: δύο
   μεγάλα δίκτυα προκρίτων· στη Στερεά οι μεγαλοαρματολοί, στα νησιά οι
   πλοιοκτήτες.
4. **Το όριο.** Το πολιτικό πλαίσιο, η οθωμανική κυριαρχία, ήταν δεδομένο. Οι
   διαφωνίες αφορούσαν αξιώματα ή «τεχνικά» ζητήματα, όχι νόμους και εξωτερική
   πολιτική. Χωρίς τέτοια ζητήματα δεν υπάρχουν αντίπαλες πολιτικές απόψεις, άρα
   ούτε κόμματα με τη σημερινή έννοια.

## Η Επανάσταση ανοίγει το ζήτημα της εξουσίας

Όσο ήταν υπόδουλοι, οι Έλληνες κρατούσαν σε γενικές γραμμές κοινή στάση απέναντι
στον κατακτητή. Μόλις άρχισε η εκδίωξη των Τούρκων, ξέσπασαν συγκρούσεις
ανάμεσα σε όσους ως τότε συμφωνούσαν. Το κεντρικό ερώτημα: **ποιος θα ασκεί την
εξουσία και με ποιον τρόπο.**

**Ο Δημήτριος Υψηλάντης και οι πρόκριτοι.** Ο Δημήτριος Υψηλάντης ήρθε στην
Πελοπόννησο ως **πληρεξούσιος** του αδελφού του Αλέξανδρου, Γενικού Επιτρόπου
της Φιλικής Εταιρείας, για να πάρει την ηγεσία της Επανάστασης. Όταν έφτασε στην
Ύδρα, οι Πελοποννήσιοι είχαν ήδη στήσει μόνοι τους τοπικά κυβερνητικά όργανα.
Εκείνος θέλησε να επιβάλει έναν δικό του **«Γενικό Οργανισμό της
Πελοποννήσου»**, που θα συγκέντρωνε στα χέρια του στρατιωτική και πολιτική
εξουσία. Οι πρόκριτοι αρνήθηκαν, και η σύγκρουση αποφεύχθηκε με δυσκολία.

Η διαφωνία δεν ήταν μόνο για πρόσωπα· ήταν και για τη **δομή του κράτους**:

|                    | Δ. Υψηλάντης                                                                                             | Πρόκριτοι                                                                  |
| ------------------ | -------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------- |
| Τι κράτος ήθελαν   | **Συγκεντρωτικό** σύστημα διακυβέρνησης                                                                  | Να είναι «όλοι υπεύθυνοι για όλα»                                          |
| Με ποιο επιχείρημα | Μόνο έτσι εξασφαλίζονται πόροι για τον Αγώνα και πειθαρχία στο στράτευμα· ο **τοπικισμός** είναι εμπόδιο | Είχαν ήδη στήσει δικά τους τοπικά όργανα και είχαν διαφορετικές επιδιώξεις |

Από αυτή την αντίθεση γεννήθηκαν οι **πρώτες παρατάξεις**.

**Επίδαυρος, 1822.** Η Α΄ Εθνοσυνέλευση ψήφισε το **«Προσωρινόν Πολίτευμα»**, το
πρώτο σύνταγμα της Επανάστασης. Με τον **αντιαπολυταρχικό** του χαρακτήρα και
την **πολυαρχική** εξουσία που θέσπισε, έλυσε το ζήτημα της ηγεσίας. Ρυθμιστής
της κατάστασης αναδείχθηκε ο **Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος**, που εξασφάλισε την
εξουσία για τον κύκλο του και για τους προκρίτους. Ο **Κολοκοτρώνης** και ο
**Υψηλάντης** έμειναν απ' έξω. Έτσι άνοιξε **ρήγμα ανάμεσα σε στρατιωτικούς και
προκρίτους**.

**Άστρος, 1823.** Στη Β΄ Εθνοσυνέλευση η διαμάχη μεγάλωσε. Σχηματίστηκαν δύο
ισχυρά κόμματα: των **προκρίτων** και των **κλεφτοκαπεταναίων**, που μετά τις
πρώτες νίκες είχαν αποκτήσει μεγάλη δύναμη.

- Οι **πρόκριτοι** έλεγαν ότι η ηγεσία ανήκει σε όσους ξέρουν να κάνουν
  **πολιτικούς χειρισμούς**.
- Οι **κλεφτοκαπεταναίοι** απαντούσαν ότι η εξουσία ανήκει σε όσους **κάνουν
  τον πόλεμο**.

Οι πρόκριτοι πήραν τις κυβερνητικές θέσεις. Ακολούθησαν δύο εμφύλιοι:

|                  | Πότε            | Ποιοι απέναντι σε ποιους                                                                                                                              | Πώς τελείωσε                                                       |
| ---------------- | --------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| **1ος εμφύλιος** | α΄ εξάμηνο 1824 | Πρόκριτοι απέναντι σε στρατιωτικούς                                                                                                                   | Νίκη των προκρίτων, **αμνηστία**                                   |
| **2ος εμφύλιος** | β΄ εξάμηνο 1824 | Με **τοπικιστικά** κριτήρια: Πελοποννήσιοι πρόκριτοι και στρατιωτικοί απέναντι σε Υδραίους και Σπετσιώτες, με Ρουμελιώτες οπλαρχηγούς στο πλευρό τους | Νίκη των **νησιωτών**, ύστερα από σύγκρουση πρωτοφανούς αγριότητας |

Τον Ιανουάριο του 1825 ο Μακεδόνας αγωνιστής Νικόλαος Κασομούλης, περνώντας από
τα χωριά της Αχαΐας, έβλεπε ακόμη τον τρόμο στα πρόσωπα των χωρικών: όσα είχαν
περάσει τους θύμιζαν τα παθήματα των πατέρων τους από τους Τούρκους στην
επανάσταση του 1770.

**Το 1825**, μέσα στο στρατόπεδο των νικητών, άρχισαν να σχηματίζονται το
μελλοντικό **αγγλικό** κόμμα, γύρω από τον **Μαυροκορδάτο**, και το **γαλλικό**,
γύρω από τον **Ιωάννη Κωλέττη**. Στη **Γ΄ Εθνοσυνέλευση** (Τροιζήνα, 1827) οι
πληρεξούσιοι συσπειρώθηκαν γύρω από αυτά και ένα τρίτο, το **ρωσικό**. Η ύπαρξη
κομμάτων ήταν πια δεδομένη, και το δείχνει και ο **Καποδίστριας**: στο
συμβουλευτικό όργανο που έστησε, το **«Πανελλήνιον»**, έβαλε αντιπροσώπους και
των τριών παρατάξεων, για να εξασφαλίσει εσωτερική ειρήνη.

*Γραμμή χρόνου από την Επίδαυρο (1822) ως την Τροιζήνα (1827): οι εθνοσυνελεύσεις, οι δύο εμφύλιοι του 1824 και τα πρώτα κόμματα.*

## Γιατί «ξενικά»;

Κάθε κόμμα πήρε το όνομα μιας Μεγάλης Δύναμης, και το όνομα **του το έδωσαν οι
αντίπαλοί του**. Υπονοούσε ότι ήταν όργανο ξένων συμφερόντων. Έχει υποστηριχθεί
ότι τον πυρήνα τους αποτελούσαν ευνοούμενοι των ξένων **προξενείων** στην
Οθωμανική αυτοκρατορία, γύρω από τους οποίους μαζεύτηκαν άλλοι που ήλπιζαν σε
γρήγορη ανέλιξη και προστασία μετά την Επανάσταση.

Το βιβλίο απορρίπτει αυτή την άποψη: **τα γεγονότα δεν την επιβεβαιώνουν**. Τη
στάση των κομμάτων τη διαμόρφωναν οι δικές τους **επιδιώξεις για τα προβλήματα
του νέου κράτους**, και αυτές ήταν συχνά **αντίθετες** με ό,τι ήθελαν οι
Δυνάμεις. Ο Μαυροκορδάτος είναι το καλύτερο παράδειγμα, όπως θα δεις αμέσως.

## Τα τρία κόμματα

### Το αγγλικό κόμμα

- **Ηγέτης**: ο **Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος**.
- **Ποιοι**: πρόκριτοι, στρατιωτικοί, λόγιοι και έμποροι που είχαν σπουδάσει ή
  ζήσει στη **Δυτική Ευρώπη**, με **εθνικιστικές και δημοκρατικές** ιδέες. Ήθελαν
  ένα **κράτος δικαίου** που θα προστάτευε την περιουσία και τις δουλειές τους.
- **Εξωτερική πολιτική**: από τις αρχές της δεκαετίας του 1820 πίστευαν ότι
  ελληνικό κράτος με ασφαλή σύνορα μπορεί να υπάρξει **μόνο με την υποστήριξη της
  Αγγλίας**, και ότι θα μεγάλωνε όταν κατέρρεε η Οθωμανική αυτοκρατορία. Εδώ
  βρίσκεται η αντίφαση: ο Μαυροκορδάτος περίμενε βρετανική στήριξη στις εδαφικές
  διεκδικήσεις, ενώ η Βρετανία υποστήριζε την **ακεραιότητα της Οθωμανικής
  αυτοκρατορίας**. Υπολόγιζε ότι η σταδιακή διάλυσή της θα ανάγκαζε την Αγγλία
  να διαλέξει την Ελλάδα ως **φραγμό στη Ρωσία**. Συμπέρασμα: ισχυρό κράτος
  τώρα, και **αναμονή** των εξελίξεων.
- **Εσωτερική πολιτική**: η Βρετανία ως πρότυπο. **Κοινοβουλευτικό
  αντιπροσωπευτικό σύστημα** και **διάκριση των εξουσιών**, σε όλη τη διάρκεια
  του Αγώνα. Στην αρχή ο Μαυροκορδάτος ήθελε γραπτό σύνταγμα· αργότερα το έβλεπε
  ως **την τελευταία πράξη** μιας σειράς μεταρρυθμίσεων.
- **Αιτήματα, σε δύο στάδια**. Πρώτα: εκλογή κοινοτικών συμβουλίων, ανεξάρτητη
  δικαιοσύνη, ελευθερία του τύπου, εθνικός στρατός, περιορισμός της κρατικής
  εξουσίας, ατομικές ελευθερίες, **αυτοκέφαλη** Εκκλησία χωρίς δεσμεύσεις από το
  Πατριαρχείο. Μετά: γραπτό σύνταγμα, κράτος δικαίου, κοινοβουλευτικός έλεγχος
  της κυβέρνησης. Σε όλα, **μετριοπάθεια** στους στόχους και στα μέσα.

### Το γαλλικό κόμμα

- **Ηγέτης**: ο **Ιωάννης Κωλέττης**, που κέρδισε πρώτα αρματολούς και κλέφτες της
  Στερεάς. Μετά τη **δολοφονία του Καποδίστρια** το κόμμα απέκτησε οπαδούς στα
  νησιά και σχεδόν σε όλη την Πελοπόννησο.
- **Ποιοι**: ακτήμονες, μικροϊδιοκτήτες γης, απλοί αγωνιστές· τα μεσαία στελέχη
  ήταν συνταγματικοί που δεν δέχονταν τις θέσεις των «Άγγλων». Κοινά γνωρίσματα
  των στελεχών: **πολεμική διάθεση**, λίγη κατανόηση για τα διπλωματικά παιχνίδια,
  υπερεκτίμηση των δικών τους δυνάμεων.
- **Εξωτερική πολιτική**: απελευθέρωση του **αλύτρωτου ελληνισμού με πόλεμο, το
  συντομότερο**. Το **1844** ο Κωλέττης διατύπωσε στην Εθνοσυνέλευση τη **Μεγάλη
  Ιδέα**: το βασίλειο ήταν μόνο ένα μικρό και φτωχό κομμάτι της Ελλάδας· το
  σπουδαιότερο ήταν υπό οθωμανική κατοχή, και εκεί έπρεπε να στραφούν όλες οι
  δυνάμεις του έθνους. Γι' αυτή την πολιτική το κόμμα λεγόταν και **«εθνικό
  κόμμα»**. Εξέφραζε κυρίως τους **άτακτους**, που μόνο από τον πόλεμο μπορούσαν να
  ζήσουν, και τους **πρόσφυγες** από αλύτρωτες περιοχές, που ήθελαν ελεύθερη την
  πατρίδα τους.
- **Γιατί η Γαλλία**: πίστευαν ότι, ως η Δύναμη που ανακατευόταν λιγότερο στην
  ανατολική Μεσόγειο, θα βοηθούσε χωρίς να θέλει να επηρεάζει τις ελληνικές
  επιλογές. Πολλοί είχαν και μια **ιδεατή εικόνα** της Γαλλίας ως προτύπου.
- **Εσωτερική πολιτική**: **ασαφής**. Η μόνη καθαρή διεκδίκηση ήταν η
  **αποκατάσταση των απομάχων**, η «δικαιοσύνη για τους αγωνιστές», που την
  εννοούσαν υλικά. Επιδίωκαν σύνταγμα που θα κατοχύρωνε τα δικαιώματα του λαού
  απέναντι στον μονάρχη, μαζί με **ισχυρή εκτελεστική εξουσία**. Στη βαυαροκρατία
  πολέμησαν την **ξενοκρατία** στον στρατό και στη διοίκηση.

### Το ρωσικό κόμμα

- **Άλλο όνομα**: το κόμμα των **«ναπαίων»**.
- **Γιατί η Ρωσία**: ήταν η **μόνη ορθόδοξη** Μεγάλη Δύναμη, και γι' αυτό
  βρισκόταν αποδοχή σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού.
- **Ιδεολογία**: σε αντίθεση με τη θολή ιδεολογία του γαλλικού, **σταθερές
  θέσεις**, και όλες **άκρως συντηρητικές**. Θεμέλιο της κοινωνικής τάξης και της
  νόμιμης εξουσίας ήταν η **θρησκεία**. Έβλεπαν την Εκκλησία σε διαρκή κίνδυνο·
  πολεμούσαν τον κοσμοπολιτισμό και κάθε απομάκρυνση από την παράδοση·
  **ξενοφοβία**, άρνηση του Διαφωτισμού και της δυτικής παιδείας. Για να
  φτάσουν σε πλατύτερα στρώματα, μιλούσαν στο θρησκευτικό συναίσθημα.
- **Ποιοι**, ιδίως την εποχή του Καποδίστρια: όσοι υπέφεραν περισσότερο στην
  Επανάσταση και στους εμφυλίους· ακτήμονες, μικροϊδιοκτήτες, αγωνιστές και
  χαμηλόβαθμοι αξιωματικοί, μοναχοί, και δημόσιοι υπάλληλοι που τους διόρισε ο
  Καποδίστριας και απολύθηκαν μετά τη δολοφονία του.
- **Τι κράτος ήθελαν**: **ισχυρό**, σε συνεργασία με τη Ρωσία και το Οικουμενικό
  Πατριαρχείο, που θα φρόντιζε την καθαρότητα της πίστης και θα έδινε στην
  Εκκλησία κυρίαρχη θέση. Να κυβερνούν λίγοι ικανοί, που ξέρουν τα προβλήματα του
  λαού καλύτερα από τον ίδιο. Ήταν **κυρίως αντισυνταγματικοί**, υπέρ του
  συγκεντρωτισμού και κατά της πολυφωνίας, αν και κάποιες φορές φαίνεται να
  συνεργάστηκαν στην ψήφιση συνταγμάτων.
- **Στη βαυαροκρατία** δεν τους ενοχλούσε ο αυταρχισμός, αλλά ό,τι απειλούσε
  πίστη και Εκκλησία, πρώτα απ' όλα το **αυτοκέφαλο** της Εκκλησίας της Ελλάδας,
  που ως τότε υπαγόταν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Το μέτρο είχε και πολιτική
  λογική: η υπαγωγή στο Πατριαρχείο θεωρούνταν δρόμος για ρωσικές επεμβάσεις «για
  την προστασία των ορθοδόξων». Οι ναπαίοι το πολέμησαν σφοδρά.

Και κάτι κοινό στα τρία: η Δύναμη στην οποία στήριζε το καθένα τις ελπίδες του
για την εξωτερική πολιτική ήταν και το **πρότυπό** του για την εσωτερική
οργάνωση της χώρας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο κόμμα το λέει;*

## Τα κόμματα και το πνεύμα της εποχής

Ο **Διαφωτισμός** δεν είχε διαδοθεί πολύ στην ελεύθερη Ελλάδα, και αυτό φαινόταν
στην πολιτική σκέψη. Οι άνθρωποι δεν καταλάβαιναν γιατί μια κοινωνία χρειάζεται
**σύγκρουση συμφερόντων και ιδεών**· την έβλεπαν ως σημάδι **ηθικής
κατάπτωσης** και ιδιοτέλειας. Ήδη τις δεκαετίες του 1820 και του 1830 οι
εφημερίδες έγραφαν ότι τα κόμματα βλάπτουν το δημόσιο καλό και υπηρετούν μόνο
τη **θεσιθηρία**, το κυνήγι των θέσεων.

Πίσω από τις διαφορές τους, σε ορισμένα ζητήματα τα τρία κόμματα **συμφωνούσαν**.
Στην **οικονομική πολιτική** σχεδόν δεν διέφεραν: οι καταστροφές του πολέμου
ήταν τεράστιες και χρειαζόταν **κρατική παρέμβαση με έργα υποδομής**· η οικονομία
έπρεπε να στηριχθεί στη γεωργία, τη βιοτεχνία, το εμπόριο και τη ναυτιλία. Η
συζήτηση αφορούσε τους δασμούς και τους φόρους, το συγκοινωνιακό δίκτυο και την
προστασία του από ληστές και πειρατές, και τη στήριξη της **Εθνικής Τράπεζας**,
που ιδρύθηκε το **1841**.

Τρία όρια, για να μη μεγαλοποιείς αυτά τα κόμματα:

- **Δεν είχαν σαφή οργανωτική δομή** ούτε προγράμματα δράσης.
- Στην καποδιστριακή και στην οθωνική περίοδο, **ως το σύνταγμα του 1844**, δεν
  υπήρχε σύνταγμα ούτε **εκλογές**, που καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό πώς λειτουργεί
  ένα κόμμα.
- Σε ακραίες περιπτώσεις κατέφευγαν στην **επαναστατική βία** για να δείξουν την
  αντίθεσή τους στην κυβέρνηση.

### Παράδειγμα 2: Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις πώς αντιλαμβάνονταν τα κόμματα οι Έλληνες τις πρώτες δεκαετίες του ελεύθερου κράτους.

1. **Η πηγή.** Κύριο άρθρο της φιλελεύθερης εφημερίδας «Αθηνά» του Εμμ. Αντωνιάδη,
   αρχές του 1838: «Αι συστηματικαί φατρίαι ή κόμματα υπάρχουν και στηρίζονται δια
   των πολιτικών αρχών, και αύται μόνον ημπορούν να ονομασθούν φατρίαι: ο δε
   διαγωνισμός των πολιτικών θέσεων, ούτε φατρία είναι ούτε κόμμα.»
2. **Τι λέει.** Η εφημερίδα ξεχωρίζει δύο πράγματα. Κόμμα είναι μια ομάδα που
   στηρίζεται σε **πολιτικές αρχές**· ο **ανταγωνισμός για θέσεις** δεν είναι κόμμα.
   Και στη συνέχεια το άρθρο το λέει καθαρά: «Μόνος λοιπόν ο διαγωνισμός ούτος
   υπάρχει σήμερον μεταξύ των Ελλήνων». Στην Ελλάδα του 1838 υπάρχει μόνο το
   δεύτερο.
3. **Τι προσθέτουν οι γνώσεις σου.** Ο Διαφωτισμός είχε διαδοθεί λίγο, και η
   σύγκρουση ιδεών θεωρούνταν ηθική κατάπτωση· οι εφημερίδες ήδη από τις δεκαετίες
   του 1820 και του 1830 κατηγορούσαν τα κόμματα για **θεσιθηρία**. Η κληρονομιά της
   πατρωνίας, η θέση ως βιοπορισμός, έδινε βάση στην κατηγορία. Ταυτόχρονα τα
   κόμματα **είχαν** διαφορετικές θέσεις για το σύνταγμα, την Εκκλησία και την
   εξωτερική πολιτική, όπως είδες.
4. **Η σύνθεση.** Η πηγή δείχνει ότι για τη γενιά του 1838 ο ανταγωνισμός ήταν
   ύποπτος· ένα σωστό κόμμα έπρεπε να «στηρίζεται σε αρχές». Πρόσεξε όμως ποιος
   μιλά: μια εφημερίδα που κρίνει τα κόμματα της εποχής της, όχι ουδέτερος
   παρατηρητής. Στο Θέμα Δ γράφεις και τα δύο: τι λέει η πηγή, και πόσο ταιριάζει με
   όσα ξέρεις.

> **Κλειδί**
>
> Τα πρώτα ελληνικά κόμματα γεννήθηκαν μέσα στην Επανάσταση, από τη σύγκρουση για
> το **ποιος θα κυβερνά και με ποιο κράτος**, όχι από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Το
> αγγλικό ήθελε κράτος δικαίου, κοινοβούλιο και υπομονή· το γαλλικό ήθελε πόλεμο για
> τους αλύτρωτους και αποκατάσταση των αγωνιστών· το ρωσικό ήθελε ισχυρή εξουσία με
> κέντρο την Ορθοδοξία. Από την πατρωνία κληρονόμησαν τη ματιά στο κράτος ως λάφυρο,
> γι' αυτό η εποχή τα έβλεπε με καχυποψία.

## Ιστορικοί όροι

Στο Θέμα Α1 ζητείται σύντομος ορισμός, τρεις με πέντε γραμμές. Γράφεις τι ήταν,
πότε, ποιος, και ένα στοιχείο που το ξεχωρίζει.

| Όρος                       | Σύντομος ορισμός                                                                                                                                                                                                                                                                                                      |
| -------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Πελατειακά δίκτυα**      | Δίκτυα προστασίας επί τουρκοκρατίας: οικογένειες δεμένες οριζόντια μεταξύ τους και κάθετα με πάτρωνες (πρόκριτοι στον Μοριά, μεγαλοαρματολοί στη Στερεά, πλοιοκτήτες στα νησιά). Γεννήθηκαν από τον ανταγωνισμό για θέσεις, την ελλιπή κρατική προστασία και την απουσία πρόνοιας· δεν διαμόρφωναν πολιτικές απόψεις. |
| **Αγγλικό κόμμα**          | Κόμμα του Αλ. Μαυροκορδάτου, από το 1825. Λόγιοι, έμποροι, πρόκριτοι και στρατιωτικοί με δυτική παιδεία· κοινοβουλευτισμός, διάκριση εξουσιών, κράτος δικαίου, μετριοπάθεια· εδαφική επέκταση με βρετανική στήριξη, όταν θα κατέρρεε η Οθωμανική αυτοκρατορία.                                                        |
| **Γαλλικό κόμμα**          | Κόμμα του Ιω. Κωλέττη, το «εθνικό κόμμα». Άτακτοι, ακτήμονες, αγωνιστές, πρόσφυγες από αλύτρωτες περιοχές· απελευθέρωση των αλύτρωτων με πόλεμο, αποκατάσταση των απομάχων, σύνταγμα με ισχυρή εκτελεστική εξουσία.                                                                                                   |
| **Ρωσικό κόμμα (ναπαίοι)** | Άκρως συντηρητικό κόμμα με θεμέλιο την Ορθοδοξία. Ισχυρό συγκεντρωτικό κράτος σε συνεργασία με Ρωσία και Πατριαρχείο, κυρίως αντισυνταγματικό· αντιπολιτεύτηκε σφοδρά το αυτοκέφαλο της Εκκλησίας.                                                                                                                    |
| **Πανελλήνιον**            | Συμβουλευτικό όργανο του Καποδίστρια, στο οποίο έβαλε αντιπροσώπους και των τριών παρατάξεων για να εξασφαλίσει εσωτερική ειρήνη· δείχνει ότι τα κόμματα ήταν πια δεδομένα.                                                                                                                                           |
| **Μεγάλη Ιδέα**            | Η ιδέα ότι το ελληνικό βασίλειο είναι μόνο μικρό μέρος του ελληνισμού και ότι όλες οι δυνάμεις του έθνους πρέπει να στραφούν στην απελευθέρωση των αλύτρωτων. Τη διατύπωσε ο Κωλέττης στην Εθνοσυνέλευση του 1844.                                                                                                    |
| **Θεσιθηρία**              | Το κυνήγι δημόσιων θέσεων. Οι εφημερίδες των δεκαετιών 1820–1830 κατηγορούσαν τα κόμματα ότι υπηρετούσαν μόνο αυτήν.                                                                                                                                                                                                  |

> **Πρόσεχε**
>
> Τα ονόματα **αγγλικό, γαλλικό, ρωσικό** δεν σημαίνουν ότι τα κόμματα έπαιρναν
> εντολές από τις Δυνάμεις. Τα ονόματα τα έδωσαν **οι αντίπαλοι**, και το βιβλίο
> γράφει ότι η άποψη για «ευνοούμενους των προξενείων» **δεν επιβεβαιώνεται**. Αν
> σε ρωτήσουν τι εξέφραζαν, γράφεις τις επιδιώξεις τους για το νέο κράτος. Και μη
> γράψεις ότι τα δίκτυα πατρωνίας «έγιναν» κόμματα· τα κόμματα **δεν είναι απλή
> μετεξέλιξή** τους.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πατρωνία**: τρεις λόγοι (ανταγωνισμός, ελλιπής προστασία, απουσία πρόνοιας)·
>   οικογένεια οριζόντια και κάθετα· δεν διαμόρφωνε πολιτικές απόψεις.
> - **Ρίζες των κομμάτων**: Δ. Υψηλάντης απέναντι στους προκρίτους· **Επίδαυρος
>   1822**, ρήγμα στρατιωτικών και προκρίτων· **Άστρος 1823**· δύο **εμφύλιοι το
>   1824**· **1825** αγγλικό και γαλλικό· **Τροιζήνα 1827** και τα τρία·
>   **Πανελλήνιον**.
> - **Αγγλικό** (Μαυροκορδάτος): κοινοβούλιο, κράτος δικαίου, αναμονή με
>   βρετανική στήριξη. **Γαλλικό** (Κωλέττης): πόλεμος, άτακτοι, Μεγάλη Ιδέα 1844.
>   **Ρωσικό** (ναπαίοι): Ορθοδοξία, συγκεντρωτισμός, κατά του αυτοκέφαλου.
> - **Κοινά**: σχεδόν ίδια οικονομική πολιτική· καμία οργάνωση, κανένα σύνταγμα
>   και καμία εκλογή ως το 1844· καχυποψία της εποχής για τα κόμματα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ήταν λόγος για τον οποίο οργανώθηκαν πελατειακά δίκτυα επί τουρκοκρατίας;
   - Η διαφωνία των Ελλήνων με την εξωτερική πολιτική του σουλτάνου
   - Ο ανταγωνισμός ανάμεσα σε πρόσωπα για την κατάληψη θέσεων εξουσίας
   - Η ελλιπής προστασία των υπηκόων από τις αυθαιρεσίες της διοίκησης
   - Η απουσία κοινωνικής πρόνοιας και η διαρκής αίσθηση αβεβαιότητας
2. Σωστό ή λάθος: «Στη Στερεά Ελλάδα στην κορυφή των δικτύων πατρωνίας βρίσκονταν οι οικογένειες των μεγάλων πλοιοκτητών.»
   - Λάθος· στη Στερεά φορείς της πατρωνίας ήταν οι μεγαλοαρματολοί
   - Σωστό· οι πλοιοκτήτες κυριαρχούσαν στα δίκτυα όλου του ελλαδικού χώρου
   - Λάθος· στη Στερεά φορείς ήταν οι πρόκριτοι, όπως και στην Πελοπόννησο
   - Σωστό· οι αρματολοί υπήρχαν μόνο στα νησιά και στις ακτές του Αιγαίου
3. Τι επιδίωκε ο Δημήτριος Υψηλάντης με τον «Γενικό Οργανισμό της Πελοποννήσου»;
   - Να συγκεντρώσει στα χέρια του τη στρατιωτική και την πολιτική εξουσία
   - Να αποφασίζει κάθε επαρχία μόνη της, ώστε να είναι όλοι υπεύθυνοι για όλα
   - Να εισαγάγει σύνταγμα με διάκριση των εξουσιών κατά το αγγλικό πρότυπο
   - Να παραδώσει την ηγεσία του Αγώνα στους πλοιοκτήτες της Ύδρας και των Σπετσών
4. Στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους (1823) οι κλεφτοκαπεταναίοι υποστήριξαν ότι η εξουσία ανήκει:
   - σε όσους ξέρουν να κάνουν πολιτικούς χειρισμούς
   - σε όσους διεξάγουν τον πόλεμο
   - σε έναν κυβερνήτη που θα εκλέξει η Συνέλευση
   - στις Δυνάμεις που θα εγγυηθούν την ανεξαρτησία
5. Με ποιο κριτήριο χωρίστηκαν τα στρατόπεδα στον δεύτερο εμφύλιο, το β΄ εξάμηνο του 1824;
   - Κοινωνικό: πρόκριτοι απέναντι σε κλεφτοκαπεταναίους
   - Κομματικό: αγγλικό κόμμα απέναντι στο ρωσικό
   - Τοπικό: Πελοποννήσιοι απέναντι σε νησιώτες και Ρουμελιώτες
   - Θρησκευτικό: φίλοι του Πατριαρχείου απέναντι στους εχθρούς του
6. Γιατί το βιβλίο απορρίπτει την άποψη ότι τα πρώτα κόμματα ήταν ομάδες ευνοουμένων των ξένων προξενείων;
   - Γιατί τα κόμματα δεν είχαν καμία επαφή με τις Δυνάμεις από τις οποίες πήραν το όνομά τους
   - Γιατί οι θέσεις τους πήγαζαν από τα προβλήματα του νέου κράτους, συχνά αντίθετα με τις Δυνάμεις
   - Γιατί τα ονόματα τα διάλεξαν τα ίδια τα κόμματα, για να δείξουν τους συμμάχους που προτιμούσαν
   - Γιατί οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν είχαν προξενεία στην Οθωμανική αυτοκρατορία πριν από το 1830
7. Σε ποιο πεδίο οι απόψεις του αγγλικού, του γαλλικού και του ρωσικού κόμματος σχεδόν δεν διέφεραν;
   - Στη θέση της Εκκλησίας απέναντι στο Πατριαρχείο
   - Στον δρόμο προς την απελευθέρωση των αλύτρωτων
   - Στη χρησιμότητα ενός γραπτού συντάγματος
   - Στην οικονομική πολιτική του νέου κράτους
8. Στην περίοδο της βαυαροκρατίας, τι ανησυχούσε κυρίως το κόμμα των «ναπαίων»;
   - Ο αυταρχισμός του καθεστώτος της αντιβασιλείας
   - Τα μέτρα που απειλούσαν την πίστη, όπως το αυτοκέφαλο
   - Οι Βαυαροί αξιωματικοί στον στρατό και στη διοίκηση της χώρας
   - Η καθυστέρηση στην ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας

## Ασκήσεις

1. Ποιος ήταν ο ηγέτης του αγγλικού και ποιος του γαλλικού κόμματος, και με ποιο άλλο όνομα ήταν γνωστό το ρωσικό κόμμα;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει το γεγονός του 1823, όπου σχηματίστηκαν τα δύο ισχυρά κόμματα των προκρίτων και των κλεφτοκαπεταναίων. Ποιο είναι;
   *Γραμμή χρόνου από το 1822 ως το 1825, με το γεγονός του 1823 κρυμμένο.*
3. Εξήγησε γιατί το γαλλικό κόμμα ονομάστηκε και «εθνικό κόμμα» και ποιων τα συμφέροντα εξέφραζε κυρίως.
4. Ο Α. Δεσποτόπουλος γράφει (ΙΕΕ, τ. ΙΒ΄, σ. 484) ότι ο Καποδίστριας, για τα μέλη του Πανελληνίου, «προσπάθησε να ικανοποιηθούν τα τρία κόμματα, όπως και οι διάφορες περιοχές της χώρας, ώστε να αποφευχθούν δυσαρέσκειες και παρεξηγήσεις τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό». Τι δείχνει η επιλογή αυτή για τη θέση των κομμάτων το 1828;
5. «…συνήλθον εις Επίδαυρον οι πρώτοι νομοθέται της Ελλάδος. Οι δε νεώτεροι, οι ευτυχήσαντες […] να πατήσωσι γην ελευθέραν, […] αδυνατούσι να φαντασθώσι τον έξαλλον ενθουσιασμόν του έθνους, ότε μετά τυραννίαν τετρακοσίων σχεδόν ετών συνήρχετο δι’ αντιπροσώπων ίνα βουλευθή κυριαρχικώς περί των οικείων συμφερόντων. Οι δ’ επιζήσαντες διηγούντο ότι δάκρυα έρρεον από των οφθαλμών πάντων…» — Νικόλαος Δραγούμης, «Ιστορικαί Αναμνήσεις». Τι δείχνει η πηγή για τη σημασία της Α΄ Εθνοσυνέλευσης για όσους την έζησαν, πότε και πώς γράφτηκε, και ποια ήταν, με βάση τις γνώσεις σου, η πολιτική συνέπειά της για τις σχέσεις των παρατάξεων;
6. Από το σύνταγμα της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης (Τροιζήνα, 1827), όπως το παραθέτει το σχολικό βιβλίο: «5. Η κυριαρχία ενυπάρχει εις το Έθνος: πάσα εξουσία πηγάζει εξ αυτού, και υπάρχει υπέρ αυτού. […] 36. Η κυριαρχία του Έθνους διαιρείται εις τρεις εξουσίας: Νομοθετικήν, Νομοτελεστικήν και Δικαστικήν. […] 41. Η νομοτελεστική ανήκει εις ένα μόνον, ονομαζόμενον Κυβερνήτην». Ποιες αρχές θεσπίζουν τα άρθρα, και ποιο από τα τρία κόμματα θα αναγνώριζε σε αυτά περισσότερο τις δικές του θέσεις;
7. «Τα πρώτα ελληνικά κόμματα δεν ήταν παρά τα παλιά δίκτυα πατρωνίας με καινούργιο όνομα.» Συμφωνείς; Στήριξε την κρίση σου με στοιχεία που μιλούν υπέρ και κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/foreign-parties
