# Η οικονομία από το 1910 ως το 1936

> Πόλεμοι, πρόσφυγες, μεγάλα έργα, η Τράπεζα της Ελλάδος και η κρίση του 1932.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/economy-1910-1936

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν ο «βενιζελισμός» στον οικονομικό τομέα και ποια ήταν η οικονομική εικόνα της χώρας από το 1910 ως τους Βαλκανικούς πολέμους, με την υπερπόντια μετανάστευση και τα νέα εδάφη.
- Να περιγράφεις πώς χρηματοδοτήθηκε η συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο με τα «θεωρητικά» συμμαχικά δάνεια, και τι έγινε μετά το 1920 ως τη διχοτόμηση του χαρτονομίσματος (1922).
- Να αναλύεις την οικονομία του Μεσοπολέμου: την άφιξη των προσφύγων, τα πλεονεκτήματα της χώρας, τις μεγάλες επενδύσεις και την ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος (1927).
- Να εξηγείς τα αίτια, τα μέτρα και τις συνέπειες της κρίσης του 1932, ως την επιβολή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου 1936.

## Ένα τέταρτο του αιώνα με πολέμους και πρόσφυγες

Από το 1910 ως το 1936 η Ελλάδα πέρασε από όλες τις καταστάσεις που μπορεί να
περάσει μια οικονομία: **πλεονάσματα** και **διπλασιασμό** με τους Βαλκανικούς
πολέμους, χαρτονόμισμα **χωρίς αντίκρισμα** στον Α΄ Παγκόσμιο, μια
**καταστροφή** και πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες, **ευημερία** με τη νέα
κεντρική τράπεζα, και μια **κρίση** που κατέληξε σε δικτατορία. Οι επτά
ενότητες (Γ3–Γ9) ακολουθούν αυτή τη σειρά.

## Γ3. Οι οικονομικές συνθήκες κατά την περίοδο 1910–1922

### Ο βενιζελισμός

Στα χρόνια 1910–1922, όταν η χώρα ήταν σε **συνεχή πολεμική ετοιμότητα**,
εμφανίστηκε μια νέα πολιτική αντίληψη, που εκφράστηκε με τον **Ελευθέριο
Βενιζέλο** και ονομάστηκε **«βενιζελισμός»**. Στην οικονομία, θεωρούσε το
ελληνικό κράτος **μοχλό έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισμού**: το κράτος
έπρεπε να ενσωματώσει τον ελληνισμό έξω από τα σύνορα και να διεκδικήσει,
ενωμένο, τη θέση του στον σύγχρονο κόσμο. Αυτό ήθελε **θεσμικό
εκσυγχρονισμό**, για ένα κράτος αποτελεσματικό και αξιόπιστο, και
προσήλωση στην **ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων**.

Ο Βενιζέλος δεν ήταν μόνος. Συσπείρωσε μια **δραστήρια αστική τάξη** που
πλούτιζε σε όλη την ανατολική Μεσόγειο (Νότια Ρωσία, Δούναβης και Ρουμανία,
Πόντος, Μικρά Ασία, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Θεσσαλονίκη, Αίγυπτος, Σουδάν) και
ήθελε να κυριαρχήσει και πολιτικά εκεί όπου απλωνόταν οικονομικά. Αυτός ο
πλούτος μπορούσε να προστατευτεί μόνο από ένα **ισχυρό εθνικό κέντρο**, μια
περιφερειακή δύναμη, σε μια εποχή που πολλά εθνικιστικά κινήματα
δυνάμωναν.

### Τα πλεονάσματα και η μετανάστευση

Στα χρόνια αυτά οι προϋπολογισμοί ήταν συνήθως **πλεονασματικοί**: το **1911**
τα έσοδα ήταν **240.000.000** και τα έξοδα μόνο **181.000.000** δραχμές, παρά
τις στρατιωτικές δαπάνες. Η **αγροτική κρίση** αντιμετωπίστηκε με την
**υπερπόντια μετανάστευση**: η μετανάστευση στις **ΗΠΑ** εκτόνωσε τις εντάσεις
της σταφιδικής κρίσης, και γρήγορα τα **εμβάσματα** των μεταναστών ενίσχυσαν
την οικονομία της υπαίθρου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μετανάστες στο εξωτερικό ανά πενταετία, σε χιλιάδες*

### Οι Βαλκανικοί πόλεμοι

Το κόστος των **Βαλκανικών πολέμων** ήταν σημαντικό, αλλά **δεν κλόνισε** την
οικονομία, όπως οι κινητοποιήσεις του 19ου αιώνα (θυμήσου τον ΔΟΕ, ενότητα 4).
Και η Ελλάδα βγήκε **κερδισμένη**:

| Μέγεθος       | Πριν           | Μετά                               |
| ------------- | -------------- | ---------------------------------- |
| **Εδάφη**     | 65.000 τ. χλμ. | 108.800 τ. χλμ. (περίπου **+70%**) |
| **Πληθυσμός** | 2.700.000      | 4.800.000 (περίπου **+80%**)       |

Ενσωμάτωσε πλούσιες περιοχές: **Ήπειρο, Δυτική και Κεντρική Μακεδονία,
νησιά του Αιγαίου, Κρήτη**. Το πιο σημαντικό ήταν οι **οικονομικές
προοπτικές**: τα νέα εδάφη ήταν κυρίως **πεδινά και αρδευόμενα**, ιδανικά για
τη γεωργία. Το κύριο πρόβλημα ήταν οι **ισχυρές μειονότητες**· στην Ήπειρο, για
παράδειγμα, το 1914, δίπλα σε 166.000 Έλληνες ζούσαν 38.000 μουσουλμάνοι
(κυρίως αλβανικής καταγωγής) και μερικές χιλιάδες Εβραίοι. Η χώρα έγινε
πάντως **υπολογίσιμη δύναμη**, και η εμπιστοσύνη των αγορών χρήματος
αυξήθηκε. Ήταν έτοιμη να ενσωματώσει τις νέες χώρες όταν, το καλοκαίρι του
**1914**, ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος.

### Παράδειγμα 1: Να παρουσιάσετε τις οικονομικές συνέπειες των Βαλκανικών πολέμων για την Ελλάδα.

1. **Σχέδιο.** Ξεκινάς από το κόστος (και γιατί δεν κλόνισε την οικονομία),
   περνάς στα κέρδη με αριθμούς, κλείνεις με το πρόβλημα.
2. **Το κόστος.** Ήταν σημαντικό, αλλά δεν είχε τις δραματικές συνέπειες των
   κινητοποιήσεων του 19ου αιώνα. Ο λόγος: τα υγιή δημόσια οικονομικά μετά τον
   ΔΟΕ και τα πλεονάσματα της περιόδου (1911: έσοδα 240 εκατ., έξοδα 181 εκατ.).
3. **Τα κέρδη.** Ήπειρος, Δυτική και Κεντρική Μακεδονία, νησιά του Αιγαίου, Κρήτη·
   εδάφη από 65.000 σε 108.800 τ. χλμ. (περίπου +70%), πληθυσμός από 2.700.000 σε
   4.800.000 (περίπου +80%). Πάνω απ' όλα, πεδινά και αρδευόμενα εδάφη, με
   άριστες προοπτικές για τη γεωργία, και αυξημένη εμπιστοσύνη των αγορών.
4. **Το πρόβλημα.** Οι ισχυρές μειονότητες στις νέες περιοχές· το παράδειγμα της
   Ηπείρου (166.000 Έλληνες, 38.000 μουσουλμάνοι, μερικές χιλιάδες Εβραίοι, 1914)
   δείχνει ότι ακόμα και η πιο ομοιογενής περιοχή δεν ήταν ενιαία. Και η
   ενσωμάτωση διακόπηκε από τον πόλεμο του 1914.

## Γ4. Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος

Η συμμετοχή στον πόλεμο έγινε σε δύσκολες συνθήκες, που είχαν **μεγάλο
οικονομικό και κοινωνικό κόστος**: η σύγκρουση του παλατιού με τον Βενιζέλο
(ο **Διχασμός**), η άσκοπη και δαπανηρή **επιστράτευση του 1915**, η κυβέρνηση
της **Εθνικής Άμυνας** στη Θεσσαλονίκη και η διάσπαση της χώρας σε δύο
ουσιαστικά κράτη, ο **συμμαχικός αποκλεισμός** και οι συγκρούσεις.

### Τα «θεωρητικά» δάνεια

Όταν το **1917**, με επέμβαση των Συμμάχων, η χώρα ενοποιήθηκε υπό τον
Βενιζέλο, δεν μπορούσε να σηκώσει μόνη της το κόστος του πολέμου. Η **Γαλλία**,
η **Μεγάλη Βρετανία** και οι **ΗΠΑ** ενέκριναν δάνεια **12.000.000 λιρών
Αγγλίας**, **300.000.000 γαλλικών φράγκων** και **50.000.000 δολαρίων**. Ο
δανεισμός όμως ήταν **θεωρητικός**: τα ποσά δεν δόθηκαν ποτέ στην Ελλάδα.
Θεωρήθηκαν **κάλυμμα** για την έκδοση πρόσθετου χαρτονομίσματος, ένα είδος
αποθέματος σε χρυσό και συνάλλαγμα που **δεν το έλεγχε η χώρα**. Με αυτόν τον
τρόπο χρηματοδοτήθηκαν το **μακεδονικό μέτωπο**, η εκστρατεία στην **Ουκρανία
και την Κριμαία** και η πρώτη φάση της εμπλοκής στη **Μικρά Ασία**.

### Το 1920 και η διχοτόμηση

Τον **Νοέμβριο του 1920** ο Βενιζέλος έχασε τις εκλογές, και τα φιλοβασιλικά
κόμματα επανέφεραν τον βασιλιά **Κωνσταντίνο**, ανεπιθύμητο στους Συμμάχους.
Οι Σύμμαχοι, σε αντίποινα, **απέσυραν την κάλυψη** του χαρτονομίσματος, και
μεγάλο μέρος της κυκλοφορίας έμεινε **χωρίς αντίκρισμα**. Από το **1918** οι
κρατικοί ισολογισμοί έκλειναν με **έλλειμμα**, και ο πόλεμος στη Μικρά Ασία
έγινε σκληρός και δαπανηρός.

Τον **Μάρτιο του 1922** τα οικονομικά έφτασαν σε **πλήρες αδιέξοδο**. Η
κυβέρνηση έκανε ένα πρωτότυπο **εσωτερικό αναγκαστικό δάνειο**, με
**διχοτόμηση του χαρτονομίσματος**: το **αριστερό** μισό κάθε χαρτονομίσματος
κυκλοφορούσε με το **50%** της αξίας του, και το **δεξί** ανταλλάχτηκε με
**ομολογίες του δημοσίου**. Το κράτος πήρε **1.200.000.000 δραχμές**, και το
πείραμα επαναλήφθηκε το **1926**. Ο ελιγμός όμως δεν πρόλαβε τη Μικρασιατική
καταστροφή.

## Γ5. Η οικονομική ζωή κατά την περίοδο 1922–1936

Η καταστροφή του 1922 άλλαξε τα δεδομένα της κοινωνίας. Στο κέντρο βρέθηκαν η
**άφιξη** και η **αποκατάσταση** των προσφύγων: έφτασαν περίπου **1.230.000
Έλληνες χριστιανοί** και **45.000 Αρμένιοι**, ενώ **610.000 μουσουλμάνοι** της
Ελλάδας έφυγαν για την Τουρκία. Εκατό χρόνια μετά το 1821, το κράτος
υποχρεώθηκε σε **μια νέα αρχή**.

Η άφιξη των προσφύγων ήταν **πρωτοφανής ανθρώπινη τραγωδία**, αλλά και
**καταλύτης** για την κοινωνία. Οι χρόνιες αδυναμίες της διοίκησης έπρεπε να
ξεπεραστούν γρήγορα, για να μη γίνει ολική καταστροφή: το **1923** και το
**1924** οι θάνατοι από **φυματίωση** και **ελονοσία** πολλαπλασιάστηκαν. Η
πολιτική αστάθεια, τα μίση του Διχασμού, η ανακήρυξη της δημοκρατίας και τα
πραξικοπήματα συσκοτίζουν την εικόνα, αλλά στην πραγματικότητα η αντίδραση του
κράτους ήταν **μάλλον επαρκής** για το μέγεθος του προβλήματος. Αξιοποίησε το
μόνο κεφάλαιο που ουσιαστικά είχε, τις **μουσουλμανικές περιουσίες**, που
υπολογίζονταν σε **5 ως 10 δισεκατομμύρια δραχμές**, και η **εξωτερική
βοήθεια** λειτούργησε συμπληρωματικά.

## Γ6. Η ελληνική οικονομία κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου

Η Ελλάδα του Μεσοπολέμου (**1919–1939**), παρά το κόστος της καταστροφής, είχε
αποκτήσει πλεονεκτήματα που άλλα βαλκανικά κράτη δεν είχαν:

1. **Εθνική ομοιογένεια**: οι μειονότητες ήταν πια **λιγότερο από 7%** του
   πληθυσμού.
2. **Ολοκληρωμένη αγροτική μεταρρύθμιση** (ενότητα 5).
3. **Αστικοποίηση**: το **1/3** του πληθυσμού ζούσε σε μεγάλα αστικά κέντρα.
4. **Υποδομές και αναπτυξιακές πολιτικές**, που βελτιώθηκαν κάτω από την
   πίεση.
5. **Συγκέντρωση των Ελλήνων στο εθνικό τους κράτος** και τέλος του
   ελληνικού **κοσμοπολιτισμού**, που έκανε παλιότερα την Ελλάδα δευτερεύον
   πεδίο επιχειρήσεων. Η ανάπτυξη της Ελλάδας ενδιέφερε πλέον όλους τους
   Έλληνες.
6. **Οι πρόσφυγες**, με τις γνώσεις, τον πολιτισμό τους και μια ισχυρή διάθεση
   για δουλειά. Το θεμέλιο κάθε προσπάθειας ήταν η διάθεση των ανθρώπων να
   ξαναφτιάξουν όσα έχασαν.

Πρόσεξε το πέμπτο: είναι το αντίστροφο του προβλήματος με το οποίο άνοιξε το
κεφάλαιο (ενότητα 1), της χώρας που «ανταγωνιζόταν τον εαυτό της».

## Γ7. Οι μεγάλες επενδύσεις

Η άφιξη των προσφύγων έκανε αναγκαίες μεγάλες επενδύσεις σε υποδομές. Η Αθήνα
ξεπέρασε το **1.000.000** κατοίκους και δεν μπορούσε πια να υδρεύεται από το
ρωμαϊκό **Αδριάνειο Υδραγωγείο**.

| Έργο                       | Ποιος                          | Τι                                                                                  |
| -------------------------- | ------------------------------ | ----------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ύδρευση της Αθήνας**     | η αμερικανική **ΟΥΛΕΝ** (1925) | φράγμα και τεχνητή λίμνη στον **Μαραθώνα**                                          |
| **Ρεύμα και συγκοινωνίες** | η βρετανική **ΠΑΟΥΕΡ**         | μονάδες ηλεκτρικού ρεύματος και σύγχρονο δίκτυο με ηλεκτροκίνητα τραμ και λεωφορεία |
| **Τηλέφωνα**               | γερμανικές εταιρείες           | τηλεφωνικό δίκτυο                                                                   |
| **Δρόμοι και χείμαρροι**   | το κράτος                      | διευθέτηση των χειμάρρων που πλημμύριζαν το λεκανοπέδιο                             |
| **Εγγειοβελτιωτικά**       | σε όλη τη χώρα                 | περισσότερα καλλιεργούμενα εδάφη                                                    |

## Γ8. Η Τράπεζα της Ελλάδος

Το **1927**, με αφορμή το αίτημα της Ελλάδας στην **Κοινωνία των Εθνών** για
πρόσθετο δάνειο, τέθηκε το ζήτημα μιας **κεντρικής κρατικής τράπεζας**, που θα
αναλάμβανε τη διαχείριση των χρεών, την **έκδοση χαρτονομίσματος** και την
ενιαία εφαρμογή της οικονομικής πολιτικής. Παρά τις **αντιδράσεις της Εθνικής
Τράπεζας** και κάτω από την **πίεση των ξένων συμβούλων**, τον **Μάιο του 1927**
ιδρύθηκε η **Τράπεζα της Ελλάδος**, που λειτούργησε ένα χρόνο αργότερα.

Πολύ γρήγορα πέτυχε **σταθερές ισοτιμίες** της δραχμής, στηρίζοντας το
χαρτονόμισμα στα αποθέματά της σε **χρυσό και συνάλλαγμα** και εξασφαλίζοντας
τη **μετατρεψιμότητα** της δραχμής σε χρυσό. Τα δημόσια οικονομικά μπήκαν σε
περίοδο **ευφορίας**: βελτιώθηκε η πιστοληπτική ικανότητα, ήρθαν συνάλλαγμα και
επενδύσεις, και έγιναν δυνατές οι πρωτοβουλίες της **τελευταίας κυβέρνησης
Βενιζέλου (1928–1932)**. Η περίοδος κράτησε ως τις αρχές του **1932**, όταν
έφτασαν στη χώρα οι συνέπειες της μεγάλης κρίσης που ξεκίνησε από τη **Νέα
Υόρκη το 1929**.

## Γ9. Η κρίση του 1932

Η κρίση βρήκε την Ελλάδα σε εποχή **«ευημερίας»**: η εμπιστοσύνη σε ένα
καλύτερο μέλλον είχε επιστρέψει, οι πληγές της δεκαετίας του 1920 έκλειναν, η
φτώχεια περιοριζόταν.

- **Η αντίδραση**: οι προσπάθειες της κυβέρνησης να αποτρέψει την κρίση
  **εξάντλησαν τα αποθέματα** σε χρυσό και συνάλλαγμα.
- **Η άνοιξη του 1932**: αναστολή της **μετατρεψιμότητας** της δραχμής και
  αναστολή της εξυπηρέτησης των **εξωτερικών δανείων**.
- **Η νέα πολιτική**: ισχυρός **κρατικός παρεμβατισμός**, ιδίως στις
  εξωτερικές συναλλαγές, και **προστατευτισμός** με σκοπό την **αυτάρκεια**.
  Η χώρα μπήκε στην **κλειστή οικονομία**, όπου τις συναλλαγές τις όριζαν
  περισσότερο οι γραφειοκρατικές διαδικασίες παρά οι ελεύθερες συμφωνίες.
- **Το κλήριγκ**: στο εξωτερικό εμπόριο κυριάρχησε ο διακανονισμός
  **«κλήριγκ»**. Οι συναλλαγές δεν γίνονταν με μετατρέψιμο συνάλλαγμα, αλλά με
  **διακρατικές συμφωνίες** που κοστολογούσαν τα προϊόντα και ισοσκέλιζαν την
  αξία εισαγωγών και εξαγωγών σε ειδικούς λογαριασμούς. Για μια χώρα με έντονα
  ελλειμματικές συναλλαγές, όπως η Ελλάδα, αυτό είχε και **θετικά**.

Οι σημαντικότερες συνέπειες ήταν **πολιτικές**. Τα ισχυρά συγκεντρωτικά κράτη
που γεννήθηκαν από την κρίση έφεραν την άνοδο **ολοκληρωτικών κινημάτων και
καθεστώτων** σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη, και στη δεκαετία του 1930 όλο και
περισσότερα απέκτησαν δικτατορίες ή φασιστικά καθεστώτα. Η Ελλάδα δεν ξέφυγε
από τον κανόνα: στις **4 Αυγούστου 1936** ο **Ιωάννης Μεταξάς**, με την
**ανοχή του παλατιού**, κατέλυσε το κοινοβουλευτικό καθεστώς και επέβαλε
**δικτατορία**.

### Παράδειγμα 2: Να εξηγήσετε πώς η παγκόσμια κρίση του 1929 έφτασε στην Ελλάδα, ποια μέτρα πάρθηκαν το 1932 και ποιες ήταν οι συνέπειές της.

1. **Σχέδιο.** Τρία σκέλη, όσα ζητά η ερώτηση: πώς έφτασε, τι μέτρα, τι
   συνέπειες. Οι συνέπειες έχουν δύο επίπεδα, οικονομικό και πολιτικό.
2. **Πώς έφτασε.** Η κρίση ξεκίνησε από τη Νέα Υόρκη το 1929 και έφτασε στις
   αρχές του 1932, σε εποχή «ευημερίας», ύστερα από την ευφορία που έφερε η
   Τράπεζα της Ελλάδος (σταθερή, μετατρέψιμη δραχμή). Οι προσπάθειες να
   αποτραπεί εξάντλησαν τα αποθέματα σε χρυσό και συνάλλαγμα.
3. **Τα μέτρα.** Την άνοιξη του 1932: αναστολή της μετατρεψιμότητας της δραχμής
   και αναστολή της εξυπηρέτησης των εξωτερικών δανείων.
4. **Οι συνέπειες.** Οικονομικά: κρατικός παρεμβατισμός, προστατευτισμός για
   αυτάρκεια, κλειστή οικονομία, κλήριγκ στο εξωτερικό εμπόριο. Πολιτικά: όπως
   σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη, η κρίση άνοιξε τον δρόμο στα ολοκληρωτικά
   καθεστώτα· στην Ελλάδα, στη δικτατορία του Μεταξά (4 Αυγούστου 1936), με την
   ανοχή του παλατιού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πριν ή μετά το 1922;*

## Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)

| Όρος                                      | Σύντομος ορισμός                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     |
| ----------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Βενιζελισμός**                          | Η πολιτική αντίληψη που εκφράστηκε με τον Ελ. Βενιζέλο στα χρόνια 1910–1922. Στην οικονομία θεωρούσε το κράτος μοχλό έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισμού, που έπρεπε να ενσωματώσει τον εκτός συνόρων ελληνισμό, με θεσμικό εκσυγχρονισμό και ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων· στηρίχτηκε σε μια δραστήρια αστική τάξη της ανατολικής Μεσογείου. |
| **Διχοτόμηση του χαρτονομίσματος (1922)** | Εσωτερικό αναγκαστικό δάνειο του Μαρτίου 1922: το αριστερό μισό των χαρτονομισμάτων κυκλοφορούσε στο 50% της αξίας τους και το δεξί ανταλλάχτηκε με ομολογίες του δημοσίου· το κράτος πήρε 1,2 δισ. δραχμές. Επαναλήφθηκε το 1926.                                                                                                                   |
| **Τράπεζα της Ελλάδος**                   | Η κεντρική κρατική τράπεζα που ιδρύθηκε τον Μάιο του 1927, με αφορμή αίτημα δανείου στην ΚτΕ, παρά τις αντιδράσεις της Εθνικής Τράπεζας και με πίεση ξένων συμβούλων. Διαχειριζόταν τα χρέη και εξέδιδε χαρτονόμισμα· πέτυχε σταθερή και μετατρέψιμη σε χρυσό δραχμή.                                                                                |
| **ΟΥΛΕΝ**                                 | Αμερικανική εταιρεία που ανέλαβε το 1925 την ύδρευση της Αθήνας, με το φράγμα και την τεχνητή λίμνη του Μαραθώνα.                                                                                                                                                                                                                                    |
| **ΠΑΟΥΕΡ**                                | Βρετανική εταιρεία που εγκατέστησε μονάδες ηλεκτρικού ρεύματος στην Αθήνα και σύγχρονο δίκτυο συγκοινωνιών με ηλεκτροκίνητα τραμ και λεωφορεία.                                                                                                                                                                                                      |
| **Κλήριγκ**                               | Μέθοδος διακανονισμού του εξωτερικού εμπορίου μετά την κρίση του 1932: οι συναλλαγές γίνονταν με διακρατικές συμφωνίες που κοστολογούσαν τα προϊόντα και ισοσκέλιζαν εισαγωγές και εξαγωγές σε ειδικούς λογαριασμούς, όχι με μετατρέψιμο συνάλλαγμα.                                                                                                 |

> **Κλειδί**
>
> Η περίοδος 1910–1936 είναι η ιστορία ενός κράτους που **έγινε το κέντρο του
> ελληνισμού**, με τρόπο που κανείς δεν είχε σχεδιάσει. Ο βενιζελισμός ήθελε να
> ενσωματώσει τον ελληνισμό έξω από τα σύνορα με πόλεμο και εκσυγχρονισμό· οι
> Βαλκανικοί πόλεμοι πέτυχαν, ο Α΄ Παγκόσμιος και η Μικρά Ασία έφεραν χαρτονόμισμα χωρίς
> αντίκρισμα και καταστροφή. Οι **πρόσφυγες** όμως έφεραν τελικά τον ελληνισμό
> μέσα στο κράτος: εθνική ομοιογένεια, αγροτική μεταρρύθμιση, αστικοποίηση,
> επενδύσεις. Η **Τράπεζα της Ελλάδος** έδωσε μια σύντομη ευημερία, και η
> **κρίση του 1932** έκλεισε την περίοδο με κλειστή οικονομία και δικτατορία.

> **Πρόσεχε**
>
> Τρεις παγίδες. Πρώτη: τα συμμαχικά δάνεια του 1917 **δεν εκταμιεύτηκαν**·
> ήταν κάλυμμα για χαρτονόμισμα, και γι' αυτό η απόσυρσή τους το 1920 άφησε τη
> δραχμή χωρίς αντίκρισμα. Δεύτερη: η Τράπεζα της Ελλάδος **ιδρύθηκε** τον Μάιο
> του 1927 αλλά **λειτούργησε** το 1928. Τρίτη: για τα εδάφη μετά τους
> Βαλκανικούς πολέμους το κείμενο του βιβλίου δίνει **108.800 τ. χλμ.**, ενώ ο
> Πίνακας 1 (ενότητα 1) δίνει 120.000 για το 1914. Αν η ερώτηση αφορά τις
> συνέπειες των πολέμων, γράψε τα στοιχεία του κειμένου (+70% στα εδάφη, +80%
> στον πληθυσμό).

*Γραμμή χρόνου της οικονομίας από το 1911 ως το 1936, χωρισμένη στις περιόδους 1910–1922 και 1922–1936.*

> **Θυμήσου**
>
> - **Βενιζελισμός**: κράτος μοχλός του ελληνισμού, εκσυγχρονισμός, αστική τάξη της
>   ανατολικής Μεσογείου.
> - **1911**: έσοδα 240, έξοδα 181 εκατ.· μετανάστευση στις ΗΠΑ και εμβάσματα.
> - **Βαλκανικοί πόλεμοι**: εδάφη 65.000 → 108.800 τ. χλμ. (+70%), πληθυσμός
>   2,7 → 4,8 εκατ. (+80%)· πεδινά, αρδευόμενα· μειονότητες.
> - **Α΄ Παγκόσμιος**: επιστράτευση 1915, Εθνική Άμυνα· «θεωρητικά» δάνεια
>   (12 εκατ. λίρες, 300 εκατ. φράγκα, 50 εκατ. δολάρια)· **1920** απόσυρση της
>   κάλυψης· **Μάρτιος 1922** διχοτόμηση, 1,2 δισ.
> - **Πρόσφυγες**: 1.230.000 Έλληνες και 45.000 Αρμένιοι, 610.000 μουσουλμάνοι
>   έφυγαν· μουσουλμανικές περιουσίες 5–10 δισ.
> - **Μεσοπόλεμος**: μειονότητες κάτω από 7%, 1/3 στις πόλεις· ΟΥΛΕΝ (1925),
>   ΠΑΟΥΕΡ, τηλέφωνα.
> - **Τράπεζα της Ελλάδος**: Μάιος 1927 (λειτουργία 1928)· ευφορία ως το 1932.
> - **1932**: αναστολή μετατρεψιμότητας και πληρωμών, αυτάρκεια, κλήριγκ·
>   **4 Αυγούστου 1936**, Μεταξάς.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση αποδίδει σωστά την οικονομική αντίληψη του «βενιζελισμού»;
   - Το κράτος ως μοχλός ανάπτυξης του ελληνισμού, με θεσμικό εκσυγχρονισμό
   - Το κράτος έξω από την οικονομία, που αφήνει όλη την ανάπτυξη στους ιδιώτες
   - Η εγκατάλειψη της Μεγάλης Ιδέας για χάρη μόνο της εσωτερικής ανόρθωσης
   - Η αυτάρκεια και η κλειστή οικονομία με διακρατικές συμφωνίες κλήριγκ
2. Πώς αντιμετωπίστηκε, σύμφωνα με το βιβλίο, η αγροτική κρίση των αρχών του 20ού αιώνα;
   - Με την υπερπόντια μετανάστευση στις ΗΠΑ, που εκτόνωσε τις εντάσεις και έφερε εμβάσματα
   - Με την ίδρυση της Αγροτικής Τράπεζας, που αγόρασε όλη τη σταφίδα σε σταθερή τιμή
   - Με την απαγόρευση των εισαγωγών σιταριού από τη Ρωσία και την επιβολή αυτάρκειας
   - Με τη διχοτόμηση του χαρτονομίσματος, που έδωσε στους αγρότες ομολογίες του δημοσίου
3. Πόσο αυξήθηκαν περίπου τα εδάφη και ο πληθυσμός της Ελλάδας με τους Βαλκανικούς πολέμους, κατά το κείμενο του βιβλίου;
   - Τα εδάφη κατά 70% και ο πληθυσμός κατά 80%
   - Τα εδάφη κατά 80% και ο πληθυσμός κατά 70%
   - Και τα δύο διπλασιάστηκαν ακριβώς
   - Τα εδάφη κατά 40% και ο πληθυσμός κατά 85%
4. Γιατί το βιβλίο χαρακτηρίζει «θεωρητικό» τον συμμαχικό δανεισμό της Ελλάδας μετά την ενοποίηση του 1917;
   - Τα ποσά δεν δόθηκαν ποτέ· θεωρήθηκαν κάλυμμα για έκδοση χαρτονομίσματος
   - Τα δάνεια εγκρίθηκαν από τη Βουλή, αλλά ο βασιλιάς Κωνσταντίνος αρνήθηκε να τα υπογράψει
   - Τα χρήματα δόθηκαν, αλλά χάθηκαν όλα στη Μικρασιατική καταστροφή πριν χρησιμοποιηθούν
   - Ήταν δάνεια της Κοινωνίας των Εθνών, που εγκρίθηκαν μόνο στα χαρτιά μετά το 1927
5. Τι έγινε με τη διχοτόμηση του χαρτονομίσματος του Μαρτίου 1922;
   - Το αριστερό μισό κυκλοφορούσε στο 50% της αξίας και το δεξί ανταλλάχτηκε με ομολογίες
   - Η δραχμή διαιρέθηκε σε δύο νέα νομίσματα, ένα για την παλιά Ελλάδα και ένα για τις Νέες Χώρες
   - Τα μισά χαρτονομίσματα καταστράφηκαν για να σταματήσει ο πληθωρισμός, χωρίς αποζημίωση
   - Η Τράπεζα της Ελλάδος αντάλλαξε όλα τα χαρτονομίσματα με χρυσό στη μισή τιμή
6. Ποια στοιχεία δίνει το βιβλίο για τη μετακίνηση πληθυσμών μετά τη Μικρασιατική καταστροφή;
   - 1.230.000 Έλληνες χριστιανοί και 45.000 Αρμένιοι ήρθαν· 610.000 μουσουλμάνοι έφυγαν
   - 610.000 Έλληνες χριστιανοί ήρθαν από τη Μικρά Ασία· 1.230.000 μουσουλμάνοι έφυγαν για την Τουρκία
   - 4.800.000 πρόσφυγες ήρθαν μέσα σε έναν χρόνο, και ο πληθυσμός της χώρας διπλασιάστηκε
   - 1.230.000 Έλληνες ήρθαν, και κανένας μουσουλμάνος δεν έφυγε από την ελληνική επικράτεια
7. Ποια πρόταση για την Τράπεζα της Ελλάδος είναι σωστή;
   - Ιδρύθηκε τον Μάιο του 1927, παρά τις αντιδράσεις της Εθνικής Τράπεζας
   - Ιδρύθηκε το 1841 από τον Γεώργιο Σταύρου με κεφάλαια από το εξωτερικό
   - Ιδρύθηκε το 1898 από τον ΔΟΕ για να διαχειρίζεται τα μονοπώλια
   - Ιδρύθηκε το 1932 για να αναστείλει τη μετατρεψιμότητα της δραχμής
8. Τι ήταν ο διακανονισμός «κλήριγκ», που κυριάρχησε στο εξωτερικό εμπόριο μετά το 1932;
   - Διακρατικές συμφωνίες που ισοσκέλιζαν εισαγωγές και εξαγωγές
   - Η ελεύθερη ανταλλαγή της δραχμής με χρυσό σε κάθε τράπεζα, χωρίς κρατικό έλεγχο
   - Η εκχώρηση των τελωνειακών εσόδων σε επιτροπή ξένων δυνάμεων για τα δάνεια
   - Η κατάργηση όλων των δασμών, για να πουλά η χώρα περισσότερα στο εξωτερικό

## Ασκήσεις

1. Ποια εταιρεία ανέλαβε το 1925 την ύδρευση της Αθήνας, και ποιο έργο κατασκεύασε γι' αυτό;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία της ίδρυσης της Τράπεζας της Ελλάδος. Ποια είναι, και πότε άρχισε να λειτουργεί;
   *Γραμμή χρόνου της μεσοπολεμικής οικονομίας από το 1922 ως το 1936, με κρυμμένη τη χρονολογία της ίδρυσης της Τράπεζας της Ελλάδος.*
3. Να εξηγήσεις γιατί οι εκλογές του Νοεμβρίου 1920 είχαν άμεσες συνέπειες στο νόμισμα, και πώς βρέθηκε το κράτος στο αδιέξοδο του Μαρτίου 1922.
4. Το βιβλίο γράφει ότι η Ελλάδα του Μεσοπολέμου, παρά το κόστος της Μικρασιατικής καταστροφής, είχε λύσει πολλά προβλήματα που ταλαιπωρούσαν ακόμα τα άλλα βαλκανικά κράτη. Να αναφέρεις τρία από τα πλεονεκτήματα αυτά.
5. Με τους αριθμούς του βιβλίου για το 1911 και για τις μετακινήσεις πληθυσμών μετά το 1922, απάντησε στα παρακάτω.
   α) Πόσο ήταν το πλεόνασμα του προϋπολογισμού του 1911 (έσοδα 240 εκατ., έξοδα 181 εκατ. δραχμές);
   β) Πόσοι πρόσφυγες έφτασαν συνολικά, μαζί με τους Αρμένιους, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή;
   γ) Πόσο αυξήθηκε καθαρά ο πληθυσμός από τη μετακίνηση, αν αφαιρέσεις τους μουσουλμάνους που έφυγαν;
6. Ο πίνακας δίνει, από το σχολικό βιβλίο, τον αριθμό των μεταναστών προς το εξωτερικό σε τέσσερις πενταετίες. Πώς εξηγείται η άνοδος ως το 1915, και τι σήμαινε η μετανάστευση για την ελληνική οικονομία της εποχής;

   Μετανάστες στο εξωτερικό ανά πενταετία (Πίνακας 8 του σχολικού βιβλίου, επιλογή).

   | Πενταετία | Μετανάστες |
   | --- | --- |
   | 1896–1900 | 11.000 |
   | 1906–1910 | 122.000 |
   | 1911–1915 | 128.000 |
   | 1931–1935 | 15.000 |

7. Η άφιξη των προσφύγων μετά το 1922 ήταν για την ελληνική οικονομία περισσότερο καταστροφή ή περισσότερο ευκαιρία; Να κρίνεις με βάση τα στοιχεία του βιβλίου για τις ενότητες Γ5 ως Γ7.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/economy-1910-1936
