# Η Κρητική Πολιτεία και η ένωση

> Ο πρίγκιπας Γεώργιος, το Θέρισο, ο Βενιζέλος και ο δρόμος ως την ένωση του 1913.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/cretan-state

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την οργάνωση και το έργο της Κρητικής Πολιτείας (1898–1900): Ύπατος Αρμοστής, Σύνταγμα, Βουλή, θεσμοί.
- Να αναλύεις τα αίτια της σύγκρουσης του πρίγκιπα Γεωργίου με τον Βενιζέλο και της επανάστασης του Θερίσου (1905).
- Να εξηγείς πώς έληξε το κίνημα του Θερίσου και τι άλλαξε με την αρμοστεία του Ζαΐμη (1906–1908).
- Να παρακολουθείς τα βήματα από το ενωτικό ψήφισμα του 1908 ως την επίσημη ένωση της 1ης Δεκεμβρίου 1913.

## Πώς φτάσαμε στο 1898 (εκτός εξεταστέας ύλης)

*Η παράγραφος αυτή δίνει μόνο το πλαίσιο· δεν ανήκει στην εξεταστέα ύλη.* Η
Κρήτη ήταν οθωμανική από το 1669. Τον 19ο αιώνα οι χριστιανοί της
ξεσηκώθηκαν ξανά και ξανά, και κάθε επανάσταση έφερνε κάποια παραχώρηση: το
1878 ο **Χάρτης της Χαλέπας** έκανε το νησί ημιαυτόνομη επαρχία, ώσπου το
1889 η Πύλη ανακάλεσε τα προνόμιά του. Το 1897 ξέσπασε νέα επανάσταση, ο
συνταγματάρχης Τιμολέων Βάσσος αποβιβάστηκε με ελληνικό στρατό, και οι
Μεγάλες Δυνάμεις πρότειναν για πρώτη φορά επίσημα την **αυτονομία**. Ακολούθησε
ο χαμένος ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897. Η **σφαγή του Ηρακλείου** (25
Αυγούστου 1898), όπου σκοτώθηκαν χριστιανοί άμαχοι, ο Άγγλος υποπρόξενος και
17 Άγγλοι στρατιώτες, επιτάχυνε τη λύση: στις 2 Νοεμβρίου 1898 έφυγε από την
Κρήτη και ο τελευταίος Τούρκος στρατιώτης.

Από εδώ αρχίζει η ύλη σου: οι **εννέα ενότητες (Ε1–Ε9)** για την περίοδο της
αυτονομίας και την ένωση.

## Ε1. Η οργάνωση της Κρητικής Πολιτείας

Στις **9 Δεκεμβρίου 1898** ο **πρίγκιπας Γεώργιος**, γιος του βασιλιά των
Ελλήνων και **εντολοδόχος των Μεγάλων Δυνάμεων**, ανέλαβε **Ύπατος
Αρμοστής**. Τη διοίκηση του την παρέδωσε επίσημα ο Γάλλος ναύαρχος **Ποττιέ**,
ως πρόεδρος του Συμβουλίου των Ναυάρχων. Το νησί τέθηκε **υπό διεθνή
προστασία** και το νέο πολιτικό σχήμα ονομάστηκε **Κρητική Πολιτεία**.

Δύο σημαίες έλεγαν τι ήταν η Κρήτη: η **κρητική** υψώθηκε στο φρούριο του
**Φιρκά** στα Χανιά, ενώ η **τουρκική** έμεινε μόνο στο φρούριο της
**Σούδας**, ως το τελευταίο σύμβολο της **σουλτανικής επικυριαρχίας**. Η
Κρητική Πολιτεία ήταν, δηλαδή, αυτόνομη, όχι ανεξάρτητη.

Η οργάνωση έγινε γρήγορα:

- Μια **16μελής Επιτροπή** (12 χριστιανοί, 4 μουσουλμάνοι) εκπόνησε το σχέδιο
  του συντάγματος.
- Έναν μήνα μετά την άφιξη του Αρμοστή εκδόθηκε το διάταγμα «Περί
  συγκροτήσεως της Κρητικής Συνελεύσεως», και στις εκλογές αναδείχθηκαν **138
  χριστιανοί και 50 μουσουλμάνοι** πληρεξούσιοι.
- Η **Κρητική Βουλή** άρχισε τις εργασίες της στις **8 Φεβρουαρίου 1899**.
- Το **Σύνταγμα** γράφτηκε κατά το πρότυπο του τότε **ελληνικού** και τέθηκε σε
  εφαρμογή αφού το ενέκρινε το **Συμβούλιο των Πρέσβεων** των Προστατίδων
  Δυνάμεων στη **Ρώμη**.
- Στην πρώτη κυβέρνηση, υπουργός **Δικαιοσύνης** ορίστηκε ο **Ελευθέριος
  Βενιζέλος**.

## Ε2. Η περίοδος της δημιουργίας

Η πρώτη κυβέρνηση έδωσε σε λίγο χρόνο σημαντικό έργο:

| Τομέας    | Τι έγινε                                                                                                                   |
| --------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Οικονομία | **κρητικό νόμισμα** (η κρητική δραχμή), **Κρητική Τράπεζα**                                                                |
| Κράτος    | νόμοι και διατάγματα, ταχυδρομική υπηρεσία, **Χωροφυλακή** με **Ιταλούς** αξιωματικούς και υπαξιωματικούς (καραμπινιέρους) |
| Υγεία     | αντιμετώπιση της λέπρας, που είχε γίνει ενδημική, με το λεπροκομείο της **Σπιναλόγκας (1903)**                             |
| Παιδεία   | πολλά νέα σχολεία, διορισμοί δασκάλων                                                                                      |
| Εκκλησία  | ο **Οργανικός Νόμος του 1900**                                                                                             |

Ο **Οργανικός Νόμος του 1900** έλυσε ένα ακανθώδες ζήτημα: πώς σχετίζεται η
Εκκλησία της Κρήτης με το **Οικουμενικό Πατριαρχείο** και πώς εκλέγονται ο
Μητροπολίτης και οι Επίσκοποι. Η λύση ήταν μια **ημιαυτόνομη Εκκλησία**: τον
προκαθήμενό της τον εκλέγει το Πατριαρχείο, και η Κρητική Πολιτεία εκδίδει το
διάταγμα της αναγνώρισης και της εγκατάστασής του. Το σχήμα αυτό ισχύει, με
μικρές τροποποιήσεις, ως σήμερα.

## Ε3. Τα πρώτα νέφη

Μετά τα δύο πρώτα, αισιόδοξα χρόνια άρχισε η κρίση. Τέσσερις αιτίες:

1. **Το Σύνταγμα** ήταν υπερβολικά **συντηρητικό**: έδινε στον Αρμοστή, που
   ονομάστηκε **Ηγεμόνας**, **υπερεξουσίες**, που εύκολα μπορούσαν να οδηγήσουν
   σε δεσποτική συμπεριφορά.
2. **Ασάφεια αρμοδιοτήτων**, που έφερνε τριβές και προσωπικές αντιπαραθέσεις.
3. **Παραγκωνισμός των ντόπιων**: οι Κρήτες που είχαν πολεμήσει για την
   ελευθερία έβλεπαν σε καίριες θέσεις **Αθηναίους συμβούλους** του Γεωργίου,
   που δεν ήξεραν τα κρητικά πράγματα.
4. Το σημαντικότερο: **το εθνικό ζήτημα της ένωσης**.

Στο τέταρτο, οι δύο άνδρες διαφωνούσαν από την αρχή:

|                            | Πρίγκιπας Γεώργιος                                                                       | Ελευθέριος Βενιζέλος                                                                                                                                                                        |
| -------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Μέθοδος                    | η λύση θα «ωρίμαζε» με συνεχείς **παραστάσεις και υπομνήματα** προς τις Μεγάλες Δυνάμεις | λύση **σταδιακή**, με **βαθμιαίες κατακτήσεις**· πρώτη η απομάκρυνση των **ξένων στρατευμάτων** από τις πόλεις και η αντικατάστασή τους από **ντόπια πολιτοφυλακή με Έλληνες αξιωματικούς** |
| Ποιος χειρίζεται το ζήτημα | ο ίδιος, προσωπικά                                                                       | όχι ο Πρίγκιπας μόνος του, αλλά οι Κρήτες                                                                                                                                                   |

Η διαφωνία έγινε προσωπική. Ο Βενιζέλος δήλωσε ότι δεν αναγνωρίζει στον
Πρίγκιπα το δικαίωμα να χειρίζεται μόνος του το εθνικό ζήτημα: «Ως ένας εκ
των τριακοσίων χιλιάδων Κρητών, δεν σας εκχωρώ το δικαίωμά μου, ώστε μόνος
σεις να ρυθμίζετε αυτοβούλως την εθνικήν πολιτικήν του τόπου μου!». Σύμβουλοι
του Γεωργίου έστελναν σε αθηναϊκές εφημερίδες συκοφαντικά κείμενα εναντίον του,
και το κλίμα έγινε κλίμα **διχασμού**. Στις **18 Μαρτίου 1901** ο Γεώργιος
**απέλυσε** τον Βενιζέλο. Εκείνος απάντησε με πέντε άρθρα στην εφημερίδα
**«Κήρυξ»** των Χανίων, με τον τίτλο **«Γεννηθήτω φως»**.

## Ε4. Η επανάσταση του Θερίσου (1905)

### α. Αίτια και αφορμές

Ο Γεώργιος απάντησε με **αυταρχισμό**: απαγόρευσε την **ελευθεροτυπία** και
δίωξε και φυλάκισε στελέχη της αντιπολίτευσης. Γύρω από τον Βενιζέλο
σχηματίστηκε η **«Ηνωμένη Αντιπολίτευσις»**, με ηγεσία μια **τριανδρία**:
**Βενιζέλος, Κ. Φούμης, Κ. Μάνος**.

Στο τέλος του 1904 προκηρύχθηκαν εκλογές για **64 βουλευτές**· άλλους **10** θα
διόριζε ο ίδιος ο Πρίγκιπας. Η αντιπολίτευση **απείχε**. Στις **26 Φεβρουαρίου
1905** η τριανδρία και 15 ακόμα πολιτευτές υπέγραψαν **προκήρυξη** που ζητούσε
αλλαγή του συντάγματος: το **πρώτο επίσημο επαναστατικό κείμενο** του Θερίσου.

Ως έδρα διάλεξαν το **Θέρισο**: κοντά στα Χανιά, αλλά δυσπρόσιτο, ένα φυσικό
οχυρό. Η αντιπολίτευση άφηνε να διαρρέει ότι η εξέγερση θα γινόταν στις 14
Μαρτίου· την κήρυξε, αιφνιδιάζοντας τον Ηγεμόνα, στις **10 Μαρτίου 1905**. Οι
προκηρύξεις στους δρόμους των Χανίων κήρυσσαν την **κατάργηση της
αρμοστείας**, καλούσαν τον λαό να βοηθήσει να γίνει η ένωση και τη χωροφυλακή
να μην υπακούει στον Πρίγκιπα. Μέσα σε λίγες μέρες προσχώρησε σχεδόν όλη η
ύπαιθρος, ακόμα και πολιτικοί αντίπαλοι του Βενιζέλου.

### β. Η αντίδραση του Πρίγκιπα

- **Προθεσμία 36 ωρών** για να καταθέσουν τα όπλα, και μετά **στρατιωτικός
  νόμος** σε όλη την Κρήτη, με τη συγκατάθεση των Δυνάμεων.
- Η Κρητική Βουλή, χωρίς αντιπολίτευση πια, ψήφισε τον νόμο «Περί ιδρύσεως
  σώματος **δημοφρουρών**»· οι επαναστάτες τους έλεγαν **«ροπαλοφόρους»**.
- Στην Κρήτη υπήρχαν τώρα **δύο κυβερνήσεις**, του Αρμοστή στα Χανιά και των
  επαναστατών στο Θέρισο, και ο κίνδυνος **εμφυλίου** ήταν ορατός.

Στην **Αθήνα**, το βασιλικό περιβάλλον πίεζε την κυβέρνηση να καταδικάσει το
κίνημα, και ο πρωθυπουργός **Δηλιγιάννης** έκανε στις 12 Μαρτίου σκληρές
δηλώσεις κατά του Βενιζέλου. Η κοινή γνώμη όμως, και οι περισσότερες
αθηναϊκές εφημερίδες, στήριζαν ανοιχτά το Θέρισο.

### γ. Οι Μεγάλες Δυνάμεις και οι ελιγμοί του Βενιζέλου

Οι Δυνάμεις **δεν είχαν ενιαία στάση**. Οι περισσότερες περίμεναν· **μόνο η
Ρωσία** στήριξε φανερά τον Πρίγκιπα, και ρωσικό πολεμικό κανονιοβόλησε το
Θέρισο χωρίς αποτέλεσμα. Ο Βενιζέλος το είχε προβλέψει: αρκούσε **μία
διαφωνία** για να ματαιωθεί κοινή στρατιωτική δράση, και οι Δυνάμεις δεν
ήθελαν να προκαλέσουν οι ίδιες εμφύλιο. Ο παλαίμαχος **Ιωάννης Σφακιανάκης**
κάλεσε σε συλλαλητήριο στο Ηράκλειο (21 Μαρτίου) τον λαό να σταθεί στο πλευρό
των επαναστατών.

Στο Θέρισο οργανώθηκε **«Προσωρινή Κυβέρνησις της Κρήτης»**, με πρόεδρο τον
Βενιζέλο και υπουργούς τον Φούμη και τον Μάνο. Λειτούργησε σαν κράτος:
**εσωτερικό πατριωτικό δάνειο 100.000 δραχμών**, υπηρεσίες οικονομικών,
συγκοινωνιών και διοίκησης, **γραμματόσημα**, η εφημερίδα **«Το Θέρισο»**.
Πολλοί χωροφύλακες αυτομόλησαν.

Η κρίση πέρασε στη **διπλωματία**. Τα πρώτα υπομνήματα έθεταν ως βάση την
ένωση, αλλά σύντομα φάνηκε ότι οι Δυνάμεις δεν ήταν έτοιμες. Ο Βενιζέλος
σχεδίασε τότε **υποχωρήσεις** για τα μεγαλύτερα δυνατά κέρδη. Στόχος του έγινε
ένα καθεστώς σαν της **Ανατολικής Ρωμυλίας**: ουσιαστικά ελεύθερο, με **σκιώδη
σουλτανική επικυριαρχία**.

### δ. Το τέλος του Θερίσου και ο θρίαμβος της πολιτικής του Βενιζέλου

- **2 Ιουλίου 1905**: **τελεσίγραφο** των Γενικών Προξένων των Δυνάμεων. Το
  καθεστώς δεν αλλάζει, αλλά θα γίνουν **ουσιώδεις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις**,
  αν οι επαναστάτες καταθέσουν τα όπλα σε **15 ημέρες**, με **γενική αμνηστία**.
- Οι διαπραγματεύσεις κράτησαν όλο το καλοκαίρι. Η **συμφωνία** υπογράφηκε
  από τον Βενιζέλο στις **2 Νοεμβρίου 1905** στη μονή των **Μουρνιών
  Κυδωνίας**: γενική αμνηστία και νέες παραχωρήσεις, όχι όμως ένωση.
- **Φεβρουάριος 1906**: μια **Διεθνής Επιτροπή** ήρθε να εξετάσει το
  αρμοστειακό καθεστώς. Οι μεταρρυθμίσεις που ακολούθησαν προέβλεπαν **νέα
  Κρητική Χωροφυλακή**, **Κρητική Πολιτοφυλακή με Έλληνες αξιωματικούς** (που
  θα παραιτούνταν πρώτα από τον ελληνικό στρατό) και **ανάκληση των ξένων
  στρατευμάτων** μόλις αποκατασταθεί η γαλήνη. Δηλαδή ακριβώς το «πρώτο βήμα»
  που ζητούσε ο Βενιζέλος το 1899–1901.
- Η **Β΄ Συντακτική Συνέλευση**, που συνήλθε για νέο σύνταγμα, έκανε πρώτη της
  πράξη ένα **ενωτικό ψήφισμα**.
- **14 Αυγούστου 1906**: οι Δυνάμεις έδωσαν στον **βασιλιά των Ελλήνων
  Γεώργιο Α΄** το δικαίωμα να **διορίζει τον Ύπατο Αρμοστή**. Η Κρήτη έγινε
  ουσιαστικά μια **ιδιότυπη ελληνική επαρχία**.
- **12 Σεπτεμβρίου 1906**: ο πρίγκιπας Γεώργιος **παραιτήθηκε** και έφυγε από
  την Κρήτη.

Το Θέρισο **δεν πέτυχε πλήρως** τους στόχους του, γιατί η ένωση δεν έγινε.
Έδωσε όμως νέα ώθηση στο Κρητικό Ζήτημα, και ο Βενιζέλος βγήκε ο κορυφαίος
Κρητικός πολιτικός.

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε πώς έληξε η επανάσταση του Θερίσου και ποιες συνέπειες είχε για το Κρητικό Ζήτημα.

1. **Διάβασε την εκφώνηση.** Δύο σκέλη: το **πώς** (η διαδικασία ως τη
   συμφωνία) και οι **συνέπειες** (τι άλλαξε). Ένα τέτοιο ερώτημα του Θέματος Β
   θέλει χρονολογίες και όρους, όχι γενικότητες.
2. **Το πώς.** Η παράταση της έκρυθμης κατάστασης απειλούσε την οικονομία και
   την πολιτική ζωή του νησιού, και οι Δυνάμεις έστειλαν στις 2 Ιουλίου 1905
   τελεσίγραφο: όχι αλλαγή καθεστώτος, αλλά ουσιώδεις μεταρρυθμίσεις και γενική
   αμνηστία, αν τα όπλα κατατεθούν σε 15 ημέρες. Ακολούθησαν σκληρές
   διαπραγματεύσεις, και η συμφωνία υπογράφηκε στις 2 Νοεμβρίου 1905 στις
   Μουρνιές Κυδωνίας: αμνηστία, χάρτης νέων παραχωρήσεων, άρνηση της ένωσης.
3. **Οι συνέπειες.** Η Διεθνής Επιτροπή (Φεβρουάριος 1906) οδήγησε σε
   μεταρρυθμίσεις: νέα Χωροφυλακή, Πολιτοφυλακή με Έλληνες αξιωματικούς,
   ανάκληση των ξένων στρατευμάτων μετά την αποκατάσταση της τάξης. Στις 14
   Αυγούστου 1906 το δικαίωμα διορισμού του Αρμοστή πέρασε στον βασιλιά της
   Ελλάδας, και η Κρήτη έγινε «ιδιότυπη ελληνική επαρχία». Ο πρίγκιπας Γεώργιος
   παραιτήθηκε (12 Σεπτεμβρίου 1906).
4. **Το συμπέρασμα που ζητάει η κρίση σου.** Το κίνημα δεν πέτυχε τον πρώτο
   στόχο του, την ένωση, αλλά κέρδισε πολλά από όσα ζητούσε ο Βενιζέλος από το
   1899 και άνοιξε τον δρόμο για τη λύση. Αυτή η αποτίμηση, «όχι πλήρης επιτυχία,
   αλλά νέα ώθηση», είναι η απάντηση· η απαρίθμηση μόνο των γεγονότων δεν φτάνει.

## Ε5. Η αρμοστεία του Αλέξανδρου Ζαΐμη (1906–1908)

Ο Γεώργιος Α΄ διόρισε Ύπατο Αρμοστή τον **Αλέξανδρο Ζαΐμη**, πρώην
πρωθυπουργό της Ελλάδας και αργότερα Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Ανέλαβε στις
**18 Σεπτεμβρίου 1906**, και επανήλθε η **πολιτική ομαλότητα**: βελτιώθηκε η
οικονομία, αναδιοργανώθηκε η διοίκηση, φροντίστηκαν η υγεία και η παιδεία.

Το σημαντικότερο: οργανώθηκε για πρώτη φορά η **Πολιτοφυλακή της Κρήτης
(1907)**, ο **πρώτος στρατός του νησιού**, που φάνηκε αξιόλογη δύναμη στους
**Βαλκανικούς πολέμους** (1912–1913). Οι ξένοι στρατοί έγιναν περιττοί, και οι
Δυνάμεις αποφάσισαν να εκκενώσουν την Κρήτη μέσα σε έναν χρόνο, με μόνη
εγγύηση την **ασφάλεια των μουσουλμάνων** του νησιού. Με ένα **ευχαριστήριο
ψήφισμα (21 Μαΐου 1908)** προς τις Δυνάμεις, η Κρητική Βουλή έκανε την
επίσημη πράξη της **χειραφέτησης** από την προστασία τους.

## Ε6. Η κατάλυση της Αρμοστείας: το ψήφισμα του 1908

Το 1908 δύο εξωτερικά γεγονότα άλλαξαν τα δεδομένα: η **Αυστρία προσάρτησε
τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη**, και η **Βουλγαρία** ανακηρύχθηκε **βασίλειο**
προσαρτώντας την **Ανατολική Ρωμυλία**. Αν οι άλλοι άλλαζαν τον χάρτη
μονομερώς, γιατί όχι και η Κρήτη;

Η ελληνική κυβέρνηση του **Γ. Θεοτόκη** υπέδειξε στους Κρήτες **λαϊκές
κινητοποιήσεις**. Σε συγκέντρωση στα Χανιά εγκρίθηκε ομόφωνα το πρώτο ψήφισμα,
και η Κρητική Κυβέρνηση εξέδωσε το επίσημο **Ψήφισμα της 24ης Σεπτεμβρίου
1908**: «Η Κυβέρνησις της Κρήτης \[…] κηρύσσει την ανεξαρτησίαν της Κρήτης και
την ένωσιν αυτής μετά της Ελλάδος». Η Κρήτη θα κυβερνιόταν στο εξής στο όνομα
του βασιλιά των Ελλήνων και κατά τους ελληνικούς νόμους.

Σχηματίστηκε **προσωρινή διακομματική κυβέρνηση**. Η Αθήνα όμως, για να μην
προκαλέσει την Τουρκία και διεθνείς περιπλοκές, **δεν αναγνώρισε επίσημα** την
ένωση· έδινε μόνο **παρασκηνιακές οδηγίες**.

## Ε7. Τα γεγονότα των ετών 1909–1913

Η Τουρκία διαμαρτυρήθηκε έντονα. Οι Δυνάμεις **δεν αντέδρασαν δυναμικά** και
φάνηκαν να δέχονται σιωπηρά τις εξελίξεις, χωρίς όμως να ακυρώσουν επίσημα το
καθεστώς του 1898. Όταν υψώθηκε στον **Φιρκά** η **ελληνική σημαία**,
απαίτησαν να υποσταλεί. Η κυβέρνηση της Κρήτης δεν υπάκουσε και
**παραιτήθηκε**· και επειδή **δεν βρέθηκε Κρητικός** να την κατεβάσει,
**άγημα** των Δυνάμεων αποβιβάστηκε και **έκοψε τον ιστό**.

Ακολούθησαν προσωρινά κυβερνητικά σχήματα ως τις **εκλογές του Μαρτίου 1910**.
Πλειοψήφησε το κόμμα του Βενιζέλου, που σχημάτισε κυβέρνηση στις **17 Μαΐου
1910**. Ο Βενιζέλος ήταν πια ο κύριος διαχειριστής του Κρητικού Ζητήματος.

## Ε8. Η μετάκληση του Βενιζέλου στην Αθήνα

Λίγους μήνες αργότερα, ο **Στρατιωτικός Σύνδεσμος**, που έλεγχε την ελληνική
πολιτική ζωή μετά το κίνημα στο **Γουδί (1909)**, κάλεσε τον Βενιζέλο να γίνει
**πρωθυπουργός της Ελλάδας (Σεπτέμβριος 1910)**. Οι Κρήτες ένιωσαν
**αμφιθυμία**: οι περισσότεροι φοβούνταν ότι χάνουν τον άνθρωπο που ήξερε
καλύτερα τους λαβύρινθους της ευρωπαϊκής διπλωματίας, ενώ άλλοι πίστευαν ότι
από τη νέα θέση θα έλυνε το ζήτημα πιο γρήγορα και πιο ασφαλώς.

Ως πρωθυπουργός, ο Βενιζέλος έκρινε ότι **δεν είχε έρθει ακόμα το πλήρωμα του
χρόνου**. Αρνιόταν σταθερά να επιτρέψει την **είσοδο Κρητών βουλευτών στο
ελληνικό κοινοβούλιο**, και αυτό προκάλεσε στην Κρήτη ισχυρές αντιδράσεις:
αναταραχή στα τέλη του 1911, νέα **Επαναστατική Συνέλευση (3 Ιανουαρίου
1912\)**, ένοπλα τμήματα.

## Ε9. Η οριστική λύση του Κρητικού Ζητήματος

Ό,τι δεν έλυσε η διπλωματία, το έλυσε **ο πόλεμος**.

- **Οκτώβριος 1912**: με την έκρηξη των **Βαλκανικών πολέμων**, οι Κρήτες
  βουλευτές **έγιναν δεκτοί στη Βουλή των Ελλήνων**. Ψήφισμα δήλωνε ότι «η
  Ελλάς αποδέχεται όπως του λοιπού ενυπάρχη κοινόν Κοινοβούλιον διά το
  ελεύθερον Βασίλειον και διά την νήσον Κρήτην». Ο Βενιζέλος δεν προχώρησε
  παραπέρα, για να μη χαλάσει τις σχέσεις με τις Δυνάμεις εν μέσω πολέμου.
- **12 Οκτωβρίου 1912**: ο **Στέφανος Δραγούμης** ανέλαβε **Γενικός
  Διοικητής** της Κρήτης. Στην πράξη η ένωση είχε γίνει· έμενε η επικύρωσή της
  με διεθνή συνθήκη.
- **14 Φεβρουαρίου 1913**: κατέβηκαν από τη **Σούδα** οι σημαίες των Δυνάμεων
  και της Τουρκίας.
- **30 Μαΐου 1913**, **Συνθήκη του Λονδίνου**, **άρθρο 4**: ο σουλτάνος
  παραιτήθηκε από τα δικαιώματά του στην Κρήτη και την **παραχώρησε στις
  Μεγάλες Δυνάμεις**.
- **14 Νοεμβρίου 1913**: με **ιδιαίτερη συνθήκη ειρήνης Ελλάδας–Τουρκίας**, ο
  σουλτάνος παραιτήθηκε από κάθε δικαίωμα, και η Κρήτη εντάχθηκε στην
  ελληνική επικράτεια. Οι Δυνάμεις δήλωσαν απλώς ότι «έλαβαν γνώση».
- **1η Δεκεμβρίου 1913**: **επίσημη κήρυξη της ένωσης**, με τον βασιλιά
  **Κωνσταντίνο** και τον πρωθυπουργό **Βενιζέλο**. Η ελληνική σημαία υψώθηκε
  στον Φιρκά, και μια μαρμάρινη επιγραφή μέτρησε την τουρκοκρατία: 1669–1913,
  «267 έτη, 7 μήνες, 7 ημέραι».

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο συνθήκες του 1913, δύο διαφορετικά βήματα. Με το **άρθρο 4 της Συνθήκης
> του Λονδίνου (30 Μαΐου)** ο σουλτάνος παραχώρησε την Κρήτη **στις Μεγάλες
> Δυνάμεις**, όχι στην Ελλάδα. Την **παραίτηση από κάθε δικαίωμα** υπέρ της
> ενσωμάτωσης στην Ελλάδα την έφερε η **ελληνοτουρκική συνθήκη της 14ης
> Νοεμβρίου 1913**. Και η **επίσημη κήρυξη** της ένωσης έγινε την **1η
> Δεκεμβρίου 1913**. Μην τις συγχέεις, ούτε με το ψήφισμα του 1908, που οι
> Κρήτες το κήρυξαν αλλά η Αθήνα δεν το αναγνώρισε επίσημα.

### Παράδειγμα 2: Αξιοποιώντας το απόσπασμα του λόγου του Βενιζέλου (25 Μαρτίου 1905) και τις γνώσεις σας, να εξηγήσετε γιατί συγκρούστηκε ο Βενιζέλος με τον πρίγκιπα Γεώργιο.

1. **Η πηγή.** Στον πανηγυρικό λόγο του, δύο εβδομάδες μετά την κήρυξη του
   Θερίσου, ο Βενιζέλος διαμαρτύρεται ότι ονόμασαν τον Πρίγκιπα «αντιπρόσωπον
   της Εθνικής Ιδέας εν Κρήτη»· η Κρήτη, λέει, δέχτηκε τον Αρμοστή μόνο «ως
   κομίζοντα τον αρραβώνα της ενώσεως», αλλά «παρήλθον ήδη εξ έτη», και κλείνει:
   «Δεν δυνάμεθα να αναθέσωμεν το εθνικόν μας μέλλον εις μίαν οικογένειαν».
2. **Τι λέει η πηγή.** Τρία παράπονα: ο Πρίγκιπας ιδιοποιείται το εθνικό
   ζήτημα· τα έξι χρόνια (1899–1905) δεν έφεραν την ένωση· και το μέλλον της
   Κρήτης δεν μπορεί να εξαρτάται από τη βασιλική οικογένεια. Υπογράμμισε τις
   φράσεις, γιατί στην απάντηση θα τις παραθέσεις σύντομα.
3. **Τι προσθέτουν οι γνώσεις σου.** Η διαφωνία για τη μέθοδο: ο Γεώργιος
   πίστευε σε υπομνήματα προς τις Δυνάμεις, ο Βενιζέλος σε σταδιακές
   κατακτήσεις, με πρώτη την αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων. Οι θεσμικές
   αιτίες: συντηρητικό σύνταγμα με υπερεξουσίες του Ηγεμόνα, ασαφείς
   αρμοδιότητες, Αθηναίοι σύμβουλοι στη θέση των ντόπιων. Η κλιμάκωση: απόλυση
   του Βενιζέλου (18 Μαρτίου 1901), «Γεννηθήτω φως», αυταρχικά μέτρα κατά του
   Τύπου και της αντιπολίτευσης.
4. **Η σύνθεση.** Δέσε τα δύο: η πηγή δίνει την **οπτική** του Βενιζέλου, οι
   γνώσεις τα **γεγονότα** που την εξηγούν. Πρόσεξε ότι πρόκειται για λόγο ενός
   από τους δύο αντιπάλους, εν μέσω επανάστασης· μια καλή απάντηση το
   σημειώνει, και δεν παρουσιάζει την πηγή ως ουδέτερη περιγραφή.

## Ιστορικοί όροι

Για το Θέμα Α1 δίνεις σύντομο ορισμό, με χρονολογία και περιεχόμενο:

- **Κρητική Πολιτεία**: το αυτόνομο καθεστώς της Κρήτης από τον Δεκέμβριο του
  1898, υπό διεθνή προστασία και σουλτανική επικυριαρχία, με Ύπατο Αρμοστή τον
  πρίγκιπα Γεώργιο, δικό του σύνταγμα (1899), Βουλή και κυβέρνηση.
- **Ύπατος Αρμοστής**: ο εντολοδόχος των Μεγάλων Δυνάμεων που κυβερνούσε την
  Κρήτη (Γεώργιος 1898–1906, Ζαΐμης 1906–1908)· το σύνταγμα τον ονόμαζε
  Ηγεμόνα. Από το 1906 τον διόριζε ο βασιλιάς της Ελλάδας.
- **Επανάσταση του Θερίσου**: το κίνημα της «Ηνωμένης Αντιπολιτεύσεως» με
  αρχηγό τον Βενιζέλο (10 Μαρτίου – 2 Νοεμβρίου 1905) κατά του αυταρχισμού
  του Πρίγκιπα και για την ένωση· έληξε με τη συμφωνία των Μουρνιών.
- **«Ροπαλοφόροι»**: οι δημοφρουροί του νόμου του 1905 που ψήφισε η Κρητική
  Βουλή για να στηρίξει την αρμοστεία κατά των επαναστατών.
- **Κρητική Πολιτοφυλακή**: ο πρώτος στρατός του νησιού (1907), με Έλληνες
  αξιωματικούς, που πολέμησε στους Βαλκανικούς πολέμους.
- **Ψήφισμα της 24ης Σεπτεμβρίου 1908**: η μονομερής κήρυξη της ένωσης της
  Κρήτης με την Ελλάδα από την Κρητική Κυβέρνηση, μετά την προσάρτηση της
  Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και της Ανατολικής Ρωμυλίας.

> **Κλειδί**
>
> Από το 1898 ως το 1913 η Κρήτη πέρασε από την **αυτονομία** στην **ένωση** σε
> βήματα, και κάθε βήμα το καθόρισε **η ισορροπία των Μεγάλων Δυνάμεων**. Ο
> Βενιζέλος κέρδισε τη σύγκρουση με τον Πρίγκιπα γιατί διάβασε σωστά αυτή την
> ισορροπία: πίεσε όταν οι Δυνάμεις ήταν διχασμένες (1905), υποχώρησε όταν δεν
> ήταν έτοιμες, και ως πρωθυπουργός περίμενε την περίσταση. Την έφεραν οι
> **Βαλκανικοί πόλεμοι**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την Κρητική Πολιτεία στην ένωση*

> **Θυμήσου**
>
> - **Ε1–Ε2**: 9 Δεκεμβρίου 1898 ο Γεώργιος Ύπατος Αρμοστής· Βουλή 138
>   χριστιανοί + 50 μουσουλμάνοι (8 Φεβρουαρίου 1899)· σύνταγμα κατά το
>   ελληνικό· κρητική δραχμή, Κρητική Τράπεζα, Χωροφυλακή με Ιταλούς,
>   Σπιναλόγκα (1903), Οργανικός Νόμος για την Εκκλησία (1900).
> - **Ε3**: υπερεξουσίες του Ηγεμόνα, Αθηναίοι σύμβουλοι, διαφωνία για τη
>   μέθοδο της ένωσης· απόλυση του Βενιζέλου 18 Μαρτίου 1901.
> - **Ε4**: Ηνωμένη Αντιπολίτευση (Βενιζέλος, Φούμης, Μάνος)· προκήρυξη 26
>   Φεβρουαρίου, επανάσταση 10 Μαρτίου 1905· μόνο η Ρωσία με τον Πρίγκιπα·
>   Μουρνιές 2 Νοεμβρίου 1905· διορισμός Αρμοστή από τον Γεώργιο Α΄ (14
>   Αυγούστου 1906)· παραίτηση του Πρίγκιπα.
> - **Ε5–Ε6**: Ζαΐμης (1906–1908), Πολιτοφυλακή 1907· ψήφισμα ένωσης 24
>   Σεπτεμβρίου 1908, χωρίς επίσημη αναγνώριση από την Αθήνα.
> - **Ε7–Ε9**: η σημαία του Φιρκά· κυβέρνηση Βενιζέλου 1910 και μετάκλησή του
>   στην Αθήνα· Κρήτες βουλευτές τον Οκτώβριο του 1912· Λονδίνο 30 Μαΐου 1913,
>   συνθήκη 14 Νοεμβρίου 1913, **ένωση 1 Δεκεμβρίου 1913**.

## Ερωτήσεις

1. Το 1898 η κρητική σημαία υψώθηκε στον Φιρκά, ενώ η τουρκική έμεινε μόνο στο φρούριο της Σούδας. Τι σήμαινε αυτή η δεύτερη σημαία;
   - Ότι η Κρήτη ήταν αυτόνομη, αλλά υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου
   - Ότι η Σούδα έμενε τουρκική βάση με οθωμανική φρουρά ως το 1913
   - Ότι οι Δυνάμεις είχαν παραδώσει ξανά τη διοίκηση στην Υψηλή Πύλη
   - Ότι η Κρήτη ήταν πια ανεξάρτητο κράτος, με δική της κρητική σημαία
2. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ήταν έργο της πρώτης κυβέρνησης της Κρητικής Πολιτείας;
   - Η Χωροφυλακή με Γάλλους αξιωματικούς του ναυάρχου Ποττιέ
   - Η κρητική δραχμή και η ίδρυση της Κρητικής Τράπεζας
   - Το λεπροκομείο της Σπιναλόγκας για την ενδημική λέπρα
   - Ο Οργανικός Νόμος του 1900 για την Εκκλησία της Κρήτης
3. Σε τι διαφωνούσαν ο πρίγκιπας Γεώργιος και ο Βενιζέλος για το εθνικό ζήτημα;
   - Ο Γεώργιος πίστευε στα υπομνήματα προς τις Δυνάμεις, ο Βενιζέλος σε σταδιακές κατακτήσεις
   - Ο Γεώργιος ήθελε μόνιμα ανεξάρτητη Κρήτη, ενώ ο Βενιζέλος ζητούσε άμεση ένωση με την Ελλάδα
   - Ο Βενιζέλος ήθελε να μείνουν τα ξένα στρατεύματα ως εγγύηση, ενώ ο Γεώργιος να φύγουν
   - Ο Βενιζέλος ζητούσε αμέσως ένοπλη εξέγερση από το 1899, ο Γεώργιος διαπραγματεύσεις
4. Ποια ήταν η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων απέναντι στην επανάσταση του Θερίσου;
   - Δεν είχαν ενιαία στάση· μόνο η Ρωσία στήριξε φανερά τον Πρίγκιπα
   - Στήριξαν όλες μαζί τον Πρίγκιπα και κατέλαβαν στρατιωτικά το Θέρισο
   - Στήριξαν από την αρχή τους επαναστάτες και δέχτηκαν αμέσως την ένωση
   - Έμειναν όλες ουδέτερες, και καμία δεν έκανε καμία στρατιωτική κίνηση
5. Τι αποφάσισαν οι Μεγάλες Δυνάμεις στις 14 Αυγούστου 1906;
   - Να διορίζει τον Ύπατο Αρμοστή της Κρήτης ο βασιλιάς των Ελλήνων
   - Να ενωθεί αμέσως η Κρήτη με την Ελλάδα, με την έγκριση της Πύλης
   - Να φύγουν αμέσως όλα τα ξένα στρατεύματα, πριν από κάθε μεταρρύθμιση
   - Να παραμείνει Αρμοστής ο Γεώργιος, με λιγότερες εξουσίες από πριν
6. Ποια εξωτερικά γεγονότα του 1908 έδωσαν την ευκαιρία για το ενωτικό ψήφισμα της 24ης Σεπτεμβρίου;
   - Η αυστριακή προσάρτηση της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και η ανακήρυξη του βουλγαρικού βασιλείου
   - Η έκρηξη των Βαλκανικών πολέμων και η είσοδος Κρητών βουλευτών στη Βουλή των Ελλήνων
   - Το κίνημα στο Γουδί και η πρόσκληση του Βενιζέλου στην Αθήνα από τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο
   - Η αποχώρηση του τελευταίου Τούρκου στρατιώτη και η άφιξη του πρίγκιπα Γεωργίου
7. Πώς αντέδρασε η ελληνική κυβέρνηση στο ψήφισμα της ένωσης της 24ης Σεπτεμβρίου 1908;
   - Απέφυγε να το αναγνωρίσει επίσημα και έδινε μόνο παρασκηνιακές οδηγίες
   - Το αναγνώρισε αμέσως και έστειλε στην Κρήτη Γενικό Διοικητή τον Δραγούμη
   - Δέχτηκε αμέσως στη Βουλή των Ελλήνων τους βουλευτές που είχαν εκλεγεί στην Κρήτη
   - Το καταδίκασε δημόσια, όπως είχε καταδικάσει ο Δηλιγιάννης το Θέρισο
8. Με το άρθρο 4 της Συνθήκης του Λονδίνου (30 Μαΐου 1913), ο σουλτάνος παραχώρησε τα δικαιώματά του στην Κρήτη:
   - στις Μεγάλες Δυνάμεις της Ευρώπης
   - απευθείας στο Βασίλειο της Ελλάδας
   - στην Κρητική Πολιτεία ως ανεξάρτητο κράτος
   - στον Ύπατο Αρμοστή, ως αντιπρόσωπο του σουλτάνου

## Ασκήσεις

1. Ποια μέρα κηρύχθηκε επίσημα η ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, και ποιοι ήταν παρόντες ως βασιλιάς και ως πρωθυπουργός;
   *Γραμμή χρόνου της Κρητικής Πολιτείας από το 1898, με κρυμμένη τη χρονολογία της επίσημης ένωσης.*
2. Μετά τα δύο πρώτα χρόνια δημιουργίας, η Κρητική Πολιτεία μπήκε σε κρίση. Εξήγησε ποιες θεσμικές και ποιες πολιτικές αιτίες τη δημιούργησαν.
3. Να εξηγήσεις γιατί η αρμοστεία του Αλέξανδρου Ζαΐμη (1906–1908) οδήγησε τις Μεγάλες Δυνάμεις να αποφασίσουν την αποχώρηση των στρατευμάτων τους από την Κρήτη.
4. Από την προκήρυξη της Ηνωμένης Αντιπολιτεύσεως (Χανιά, 26 Φεβρουαρίου 1905): «α) Πρώτον και κύριον μέλημα ημών έστω η επίτευξις […] της ενώσεως της Κρήτης μετά της ελευθέρας Ελλάδος. β) Αδυνάτου αποβαίνοντος του σκοπού τούτου, θέλομεν επιδιώξει την πολιτικήν προσέγγισιν της πατρίδος μας προς την ελευθέραν Ελλάδα […]. γ) Μη εκπληρουμένου μηδέ του σκοπού τούτου θέλομεν επιδιώξει την αναθεώρησιν του ημετέρου συντάγματος κατά το πρότυπον του ελληνικού, όπως απαλλαγή ο τόπος του δεσποτισμού.» Τι δείχνει η κλιμάκωση των τριών στόχων για την πολιτική του Βενιζέλου, και ποιοι από αυτούς επιτεύχθηκαν ως το 1906;
5. Ο παλαίμαχος πολιτικός Ιωάννης Σφακιανάκης, σε συλλαλητήριο στο Ηράκλειο (21 Μαρτίου 1905), όπως στο σχολικό βιβλίο: «Υπάρχει κανείς από σας, υπάρχει κανείς Κρης, υπάρχει κανείς Έλλην, έχων τοιαύτην κατασκευήν νεύρων, ώστε να δύναται να μένη απαθής, όταν μανθάνη ότι στρατιώται ξένοι πρόκειται να κτυπήσουν αδελφούς, οι οποίοι άλλο δεν ζητούν παρά εκείνο το οποίον όλοι ημείς χιλιάκις εζητήσαμεν; Προτείνω […] να δηλωθή προς τας Δυνάμεις, ότι […] πάντες οι Κρήτες συντάσσονται, ψυχή και σώματι μετά των εν Θερίσω». Ποιον κίνδυνο έχει υπόψη ο ομιλητής, τι προτείνει, και τι δείχνει η πηγή για την πορεία της επανάστασης;
6. Ως πρωθυπουργός της Ελλάδας (1910–1912), ο Βενιζέλος αρνιόταν να δεχτεί Κρήτες βουλευτές στη Βουλή, και οι Κρήτες αντέδρασαν με νέα Επαναστατική Συνέλευση. Ήταν η στάση του σωστή εκτίμηση ή αδικαιολόγητη καθυστέρηση; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε άποψη και κατέληξε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/cretan-state
