# Κινήματα και κόμματα στον Μεσοπόλεμο (1923–1936)

> Δημοκρατία, στρατιωτικές επεμβάσεις, το δημοψήφισμα του 1935 και η 4η Αυγούστου.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/coups-interwar

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τις συνέπειες της Μικρασιατικής καταστροφής για τα κόμματα και την κρίση νομιμότητας του κοινοβουλευτικού συστήματος.
- Να αναλύεις γιατί οι στρατιωτικοί επενέβαιναν διαρκώς στην πολιτική και γιατί τα κόμματα καταστρατηγούσαν το σύνταγμα, με τα κινήματα του 1922–1935.
- Να παρουσιάζεις τις θέσεις των κομμάτων του Μεσοπολέμου, από τους Φιλελευθέρους ως το ΚΚΕ.
- Να περιγράφεις τις τέσσερις φάσεις του 1923–1936, από το σύνταγμα του 1927 ως τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου.

## Μετά το 1922: το τέλος της Μεγάλης Ιδέας

Με τη **Μικρασιατική καταστροφή** (1922) χάθηκαν οι οικονομικά και πολιτιστικά
ανεπτυγμένες περιοχές της **Μικράς Ασίας** και της **Ανατολικής Θράκης**. Ήταν η
**τελευταία πράξη της Μεγάλης Ιδέας**: κανένα κόμμα δεν πρόβαλλε πια την
εδαφική επέκταση και τον πόλεμο. Επειδή η Μεγάλη Ιδέα ήταν για σχεδόν **έναν
αιώνα** το θεμέλιο πάνω στο οποίο πολλοί στήριζαν τον λόγο ύπαρξης του κράτους, η
αλλαγή έφερε **κρίση ταυτότητας**.

Τρεις ακόμη συνέπειες για την πολιτική ζωή:

- Η **πλειονότητα των προσφύγων** πήγε με τους **Φιλελευθέρους**, πιστεύοντας ότι
  υπεύθυνοι για την καταστροφή ήταν οι αντιβενιζελικοί.
- Το **βιοτικό επίπεδο** πλατιών στρωμάτων έπεφτε διαρκώς. Όταν η εξωτερική
  πολιτική έπαψε να είναι στο κέντρο, ήρθαν μπροστά οι **οικονομικές και
  κοινωνικές συγκρούσεις συμφερόντων**.
- Πολλοί άνθρωποι, απ' όλες τις παρατάξεις, **κουράστηκαν**: από τη μόνιμη
  αστάθεια, από την όξυνση που καλλιεργούσαν τα κομματικά επιτελεία, από τα
  πραξικοπήματα αξιωματικών, από την πληθώρα αντίπαλων ιδεολογιών. Γι' αυτό ο
  **Μεταξάς** δεν χρειάστηκε **βία** για να επιβάλει τη δικτατορία του το 1936.

Το αποτέλεσμα ήταν **κρίση νομιμότητας** του κοινοβουλευτικού συστήματος. Οι
ρίζες της βρίσκονταν στον **διχασμό** της δεκαετίας 1910–1920, αλλά κορυφώθηκε
τώρα: υπονομεύτηκε η εμπιστοσύνη ότι το πολιτικό σύστημα είναι **αποτελεσματικό**,
που στις σύγχρονες κοινωνίες είναι θεμέλιο της νομιμότητάς του.

## Στρατός και βία

Δύο στοιχεία έδωσαν στην περίοδο τη φυσιογνωμία της: η **διαρκής παρέμβαση των
στρατιωτικών** στην πολιτική, και η **χρήση βίας** στην άσκηση πολιτικής.

**Γιατί επενέβαιναν οι αξιωματικοί.**

- Θεωρούσαν τον στρατό **υπερκομματικό φορέα εξουσίας** και διεκδικούσαν τον πρώτο
  λόγο στην εσωτερική πολιτική.
- Τους ενοχλούσαν οι κοινωνικές διαφοροποιήσεις, και απεχθάνονταν τον πολιτικό
  τρόπο λύσης των συγκρούσεων, τις **διαπραγματεύσεις** και τους **συμβιβασμούς**,
  που τους θεωρούσαν συνώνυμα της διαφθοράς.
- Και, πολύ πρακτικά, ήθελαν **επαγγελματική εξασφάλιση**, βενιζελικοί και
  αντιβενιζελικοί. Αυτό δημιούργησε μια δυναμική **διαρκούς** παρέμβασης. Δίπλα
  στα κόμματα σχηματίστηκαν **«ομάδες»** απότακτων ή εν ενεργεία αξιωματικών, που
  ήθελαν να ελέγχουν Βουλή και κυβερνήσεις, και τελικά να επιβάλουν
  αντικοινοβουλευτικά καθεστώτα.

**Η δίκη των Έξι.** Αμέσως μετά την ήττα επενέβησαν αξιωματικοί που οδηγούσαν τα
σώματα που επέστρεφαν από το μέτωπο, ο **Ν. Πλαστήρας**, ο **Στ. Γονατάς** κ.ά.
Την κατάσταση την όξυνε η **δίκη** και η **καταδίκη σε θάνατο** πέντε κορυφαίων
πολιτικών της αντιβενιζελικής παράταξης και του αρχηγού του στρατού της Μικράς
Ασίας, με την κατηγορία της **εσχάτης προδοσίας**. Το βιβλίο είναι σαφές: η
κατηγορία ήταν **αβάσιμη**· οι κατηγορούμενοι **εκτελέστηκαν** για να
**κατευναστούν οι πρόσφυγες και ο στρατός**. Το τηλεγράφημα του Βενιζέλου, που
έμμεσα συνιστούσε να μη γίνουν οι εκτελέσεις, έφτασε **πολύ αργά**, αν και δεν
είναι βέβαιο ότι μια έγκαιρη παρέμβαση θα είχε αποτέλεσμα. Οι κατηγορούμενοι είχαν
**ευθύνες** για την καταστροφή· η καταδίκη τους για προδοσία, χωρίς απόδειξη
**δόλου**, ήταν πράξη **σκοπιμότητας**.

### Τα στρατιωτικά κινήματα, 1922–1935

| Πότε                 | Ποιος                                                                                                                                         | Τι ήθελε                                                                                                                                        | Τι έγινε                                                                                                                                     |
| -------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Σεπτέμβριος 1922** | **Ν. Πλαστήρας** (βενιζελικός)                                                                                                                | Παραίτηση του Κωνσταντίνου, διάλυση της Εθνοσυνέλευσης, υπερκομματική κυβέρνηση που να την εμπιστεύεται η Αντάντ, ενίσχυση του θρακικού μετώπου | Μέσα σε αυτό έγινε η **δίκη των Έξι**                                                                                                        |
| **Οκτώβριος 1923**   | Στρατηγοί **Γαργαλίδης** και **Λεοναρδόπουλος**, με αντιβενιζελικούς, βενιζελικούς σε δυσμένεια και βασιλόφρονες που φοβούνταν την αβασίλευτη | Διάλυση του προηγούμενου κινήματος, νέα κυβέρνηση για εκλογές                                                                                   | Καταστάλθηκε σχεδόν αμέσως. Οι κινηματίες του '22 **εκκαθάρισαν 1.284 αντιβενιζελικούς αξιωματικούς** και πέτυχαν να φύγει ο **Γεώργιος Β΄** |
| **Ιούνιος 1925**     | **Θ. Πάγκαλος**                                                                                                                               | «Να σώσει τη χώρα από την κακοδιοίκηση»                                                                                                         | Στην εξουσία ως τον **Αύγουστο 1926**, πρώτα πρωθυπουργός, μετά Πρόεδρος της Δημοκρατίας                                                     |
| **Αύγουστος 1926**   | **Γ. Κονδύλης**                                                                                                                               | Ανατροπή του Πάγκαλου, εκλογές σε 45 ημέρες χωρίς τον ίδιο                                                                                      | Παρέδωσε την εξουσία στους πολιτικούς πριν από τις εκλογές της **7ης Νοεμβρίου 1926**                                                        |
| **Μάρτιος 1933**     | **Πλαστήρας**                                                                                                                                 | Να εμποδίσει το **Λαϊκό Κόμμα** να κυβερνήσει μετά τη νίκη του                                                                                  | Καταστάλθηκε πριν σχηματίσει κυβέρνηση                                                                                                       |
| **Μάρτιος 1935**     | **Βενιζελικοί** αξιωματικοί                                                                                                                   | Να προλάβουν δικτατορία του Κονδύλη· εκκαθάριση των αντιβενιζελικών από τις ένοπλες δυνάμεις                                                    | Κατέρρευσε σε λίγες μέρες                                                                                                                    |
| **Οκτώβριος 1935**   | **Κονδύλης**                                                                                                                                  | **Κατάργηση της αβασίλευτης δημοκρατίας**                                                                                                       | Ως τον Νοέμβριο 1935· διαλύθηκε με την έλευση του **Γεωργίου Β΄**                                                                            |

### Τι έκαναν τα κόμματα

Τα κόμματα δεν ήταν μόνο θύματα. Συχνά **χρησιμοποιούσαν** ομάδες αξιωματικών για
τα δικά τους βραχυπρόθεσμα σχέδια, και **ευνοούσαν τις εντάσεις**, πιστεύοντας ότι
η πόλωση θα κρατούσε ενωμένους τους οπαδούς τους. Έτσι όμως έχαναν περιθώρια
ελιγμών και δεν μπορούσαν να σχεδιάσουν νέες πολιτικές για τα κοινωνικά
προβλήματα. Είχαν πάντως ένα πλεονέκτημα: η κοινωνία είχε γίνει τόσο **σύνθετη**
που οι στρατιωτικοί δεν μπορούσαν να τη διαχειριστούν. **Πραξικόπημα μπορούσαν να
κάνουν εύκολα· εξουσία να ασκήσουν, όχι.**

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε για ποιους λόγους οι ηγεσίες των κομμάτων του Μεσοπολέμου έδειχναν μεγάλη διάθεση για καταστρατήγηση του συντάγματος και ενίσχυση των μηχανισμών καταστολής.

1. **Σχέδιο.** Το βιβλίο δίνει **τέσσερις** λόγους αριθμημένους· η απάντηση τους
   γράφει όλους και κλείνει με τις **πρακτικές** στις οποίες οδήγησαν. Χωρίς τις
   πρακτικές, η απάντηση μένει θεωρία.
2. **Οι τέσσερις λόγοι.** (1) Ήθελαν να **εξουδετερώσουν τον αντίπαλο** με κάθε μέσο.
   (2) Ήταν υποχρεωμένα να συνεννοούνται με **«ομάδες» αξιωματικών** της επιλογής τους
   και να δέχονται τα αιτήματά τους. (3) Πίστευαν ότι τα σύνθετα κοινωνικά και
   οικονομικά προβλήματα θα τα έλυνε καλύτερα μια **ισχυρή εκτελεστική εξουσία**.
   (4) Αναζητούσαν **μεθόδους αστυνόμευσης** για να προλαβαίνουν τις κοινωνικές
   συγκρούσεις.
3. **Οι πρακτικές.** Οι κυβερνήσεις κήρυσσαν συχνά τη χώρα σε **κατάσταση
   πολιορκίας**, για να ελέγχουν την κατάσταση και να παραβιάζουν συνταγματικές
   διατάξεις. Και **προσάρμοζαν τον εκλογικό νόμο** στις ανάγκες τους: άλλαζαν το
   μέγεθος των περιφερειών, διάλεγαν πλειοψηφικό ή αναλογικό σύστημα όπως τις
   συνέφερε, για να βγαίνουν ενισχυμένες και να αδυνατίζουν τον αντίπαλο.
4. **Η σύνδεση.** Ένα παράδειγμα δένει την απάντηση: το 1935 η κυβέρνηση, υπό την
   πίεση αξιωματικών, διέλυσε τη Βουλή **παραβιάζοντας το σύνταγμα**. Έτσι
   φαίνεται πώς οι λόγοι (2) και (1) έγιναν πράξη.

## Τα κόμματα του Μεσοπολέμου

**Οι Φιλελεύθεροι** είχαν τον ίδιο στόχο με πριν: **εκσυγχρονισμό** της χώρας με
ευρωπαϊκά πρότυπα. Στηρίγματά τους ήταν οι **αστοί επιχειρηματίες**, που ήθελαν
σταθερότητα και αποτελεσματικούς θεσμούς, οι **πρόσφυγες**, και οι **αγρότες** που
είχαν πάρει γη. Είχαν όμως δύο **χρόνια προβλήματα**, που τους οδηγούσαν σε
αντιφατικές επιλογές:

- το **καθεστωτικό**: άλλοι οπαδοί ήθελαν **αβασίλευτη** και άλλοι **βασιλευομένη**
  δημοκρατία·
- τη **σχέση με τους αξιωματικούς**: καταλάβαιναν ότι η πολιτικοποίησή τους
  ήταν κίνδυνος για το πολίτευμα, αλλά δεν μπορούσαν να την αρνηθούν, γιατί
  κινδύνευαν να τους προσεταιριστεί η αντίπαλη παράταξη.

Τα άλλα κόμματα:

| Κόμμα                          | Αρχηγός               | Θέσεις                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              | Ποιους στόχευε                        |
| ------------------------------ | --------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------- |
| **Δημοκρατική Ένωσις**         | **Αλ. Παπαναστασίου** | **Αβασίλευτη δημοκρατία**· δεύτερη Βουλή όπου θα εκπροσωπούνται οι κοινωνικές ομάδες· **αναλογικό** σύστημα· ισότητα ευκαιριών για τα δύο φύλα· αποκέντρωση, αυτοδιοίκηση, διοικητική δικαιοσύνη                                                                                                                                                                                    | Μεσαία και ανώτερα στρώματα           |
| **Εθνικόν Δημοκρατικόν Κόμμα** | **Γ. Κονδύλης**       | Εχθρικό στις παλιές ελίτ· υπέρ των κατώτερων στρωμάτων, με **εθνικιστικά** και **αντικομμουνιστικά** συνθήματα                                                                                                                                                                                                                                                                      | Κατώτερα στρώματα, πρόσφυγες, εργάτες |
| **Λαϊκό Κόμμα**                | (Π. Τσαλδάρης)        | Οι οπαδοί των αντιβενιζελικών μετά την **εκτέλεση των αρχηγών** τους. Η **βασιλεία** ταιριάζει καλύτερα στην Ελλάδα· επιστροφή των διωγμένων αξιωματικών και **απαγόρευση** της ανάμειξης αξιωματικών στην πολιτική· μέτρα για να μαλακώσουν οι συνέπειες της ανάπτυξης σε ορισμένες ομάδες και να εξασφαλιστεί η κοινωνική τάξη· υπέρ της **διανομής γης**· **κατά της Γερουσίας** | Οπαδοί της αντιβενιζελικής παράταξης  |
| **Κόμμα των Ελευθεροφρόνων**   | **Ιω. Μεταξάς**       | **Εχθρός του κοινοβουλευτισμού**, αναγνώριζε όμως για λόγους τακτικής το δημοκρατικό πολίτευμα και μιλούσε για συμφιλίωση· **κατά της Γερουσίας** ως αντιλαϊκής                                                                                                                                                                                                                     | Αγρότες και μικροαστοί                |
| **ΚΚΕ**                        | —                     | Σε διαρκή αντιπαράθεση με το κράτος· απέρριπτε τη βασιλεία **και** το δίλημμα βασιλεία ή αβασίλευτη· **δικτατορία του προλεταριάτου**                                                                                                                                                                                                                                               | Εργάτες, αγρότες, πρόσφυγες           |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο κόμμα του Μεσοπολέμου;*

## Τέσσερις φάσεις, 1923–1936

### 1η φάση, 1923–1928: η αβασίλευτη δημοκρατία

Η σημαντικότερη πολιτική τομή ήταν το **νέο σύνταγμα**. Η διαδικασία ξεκίνησε το
**1924** και ολοκληρώθηκε μόλις το **1927**, και εγκαθίδρυσε την **αβασίλευτη
δημοκρατία**. Η Δ΄ Συντακτική Συνέλευση κήρυξε **έκπτωτη τη δυναστεία των
Γλυξβούργων** και αποφάσισε δημοκρατία κοινοβουλευτικής μορφής, με την επιφύλαξη
ότι θα την εγκρίνει ο λαός με **δημοψήφισμα**. Στη θέση του βασιλιά μπήκε
**Πρόεδρος της Δημοκρατίας**, που τον εξέλεγαν η **Βουλή** και η **Γερουσία**, νέο,
δεύτερο νομοθετικό σώμα. Το σύνταγμα του 1927 όριζε: «Το Ελληνικόν Κράτος είναι
Δημοκρατία» (άρθρο 2).

### 2η φάση, 1928–1933: η ευκαιρία που χάθηκε

Στις εκλογές του **1928** οι Φιλελεύθεροι πήραν **178 από τις 250** έδρες. Με τέτοια
πλειοψηφία μπορούσαν να **στερεώσουν** την κοινοβουλευτική δημοκρατία και να
**γεφυρώσουν το χάσμα**. Στην αρχή και οι δύο ηγεσίες έδειξαν καλή θέληση. Όμως:

- οι βενιζελικοί **δυσπιστούσαν** στο Λαϊκό Κόμμα και φοβούνταν ότι μόνο ο αρχηγός
  του, ο **Π. Τσαλδάρης**, ήταν διαλλακτικός· με αντιβενιζελική κυβέρνηση θα
  κυριαρχούσαν οι ακραίοι·
- οι **βενιζελικοί αξιωματικοί** δεν ήθελαν συμβιβασμό, γιατί θα έφερνε πίσω στην
  ενεργό υπηρεσία πολλούς αντιβενιζελικούς αξιωματικούς·
- οι ακραίοι και των δύο πλευρών υπονόμευαν ο ένας τον άλλον.

Η κυβέρνηση του **1928–1932** είχε σημαντικά επιτεύγματα στην **οικονομική
ανόρθωση**, την **παιδεία** και την **εξωτερική πολιτική**. Στις εκλογές του **1932**
όμως οι Φιλελεύθεροι έχασαν την απόλυτη πλειοψηφία, και το **1933** νίκησε ο
συνασπισμός του **Λαϊκού Κόμματος**.

### 3η φάση, 1933–1935: η βία επιστρέφει

- Ο **Πλαστήρας**, **με την ανοχή του Βενιζέλου**, έκανε κίνημα για να εμποδίσει
  το Λαϊκό Κόμμα να κυβερνήσει· συμμεριζόταν τον φόβο των βενιζελικών αξιωματικών
  για τη σταδιοδρομία τους. Καταστάλθηκε, αλλά η βία ξαναγύρισε στην πολιτική,
  και την δικαιολογούσαν πια και πολιτικοί.
- Η **κυβέρνηση Τσαλδάρη** (από τις 10 Μαρτίου 1933) ανακοίνωσε ήπιο δρόμο: όχι
  αυθαίρετες διώξεις, μόνο ανεξάρτητη δικαιοσύνη.
- **Τρεις μήνες** μετά το κίνημα έγινε **απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου**. Ο
  φανατισμός κορυφώθηκε με την **αποστράτευση βενιζελικών αξιωματικών**, και οι
  βενιζελικοί ένιωσαν ανασφάλεια. Οι αντιβενιζελικοί αξιωματικοί πίεζαν τον
  Τσαλδάρη να κόψει κάθε συνεννόηση με τους Φιλελευθέρους. **Κάθε κόμμα φοβόταν
  ότι το άλλο θέλει να το διαλύσει.** Σχηματίστηκαν **συνωμοτικοί κύκλοι**
  αξιωματικών που περίμεναν την ευκαιρία.
- Τον **Μάρτιο του 1935** ο **Βενιζέλος** έκανε αποτυχημένο κίνημα, για να καθαρίσει
  στρατό και αστυνομία από τους βασιλικούς. Η κυβέρνηση, υπό την πίεση αξιωματικών
  της άλλης πλευράς, σκλήρυνε: **διέλυσε τη Βουλή παραβιάζοντας το σύνταγμα** και
  προκήρυξε εκλογές για Εθνοσυνέλευση. Οι Φιλελεύθεροι **απείχαν** στις **9 Ιουνίου
  1935**.
- Στις **10 Οκτωβρίου 1935** ο **Κονδύλης** έκανε κίνημα για την **παλινόρθωση της
  βασιλείας**.

### 4η φάση, 1935–1936: από το δημοψήφισμα στη δικτατορία

Το **δημοψήφισμα της 3ης Νοεμβρίου 1935** τελείωσε την αβασίλευτη δημοκρατία με
**97,6%**, ποσοστό που ήταν **προϊόν πρωτόγνωρης νοθείας και τρομοκρατίας**. Μόλις
ήρθε ο βασιλιάς, ο Κονδύλης αποσύρθηκε. Ο **Γεώργιος Β΄**, με τη στήριξη των
βασιλικών αξιωματικών, ακολούθησε **προσωπική πολιτική**: διέλυσε την Εθνοσυνέλευση
και προκήρυξε εκλογές για τις **26 Ιανουαρίου 1936**.

Στη νέα Βουλή οι αντιβενιζελικοί είχαν **μία έδρα περισσότερη** από τους
αντιπάλους τους, και **κανείς** δεν μπορούσε να σχηματίσει κυβέρνηση. Το ΚΚΕ δεν
ήθελε να στηρίξει κυβέρνηση Φιλελευθέρων. Στις **27 Απριλίου 1936**, μη μπορώντας
να συνεννοηθούν, τα μεγάλα κόμματα έδωσαν **ψήφο εμπιστοσύνης** στον **Ι. Μεταξά**,
που είχε πάρει μόλις το **4%** στις εκλογές. Ο δρόμος ήταν ανοιχτός.

Στις **4 Αυγούστου 1936**, με την **προσυπογραφή** των περισσότερων υπουργών, με
πρόφαση τον **κομμουνιστικό κίνδυνο** εξαιτίας μιας επικείμενης **24ωρης
πανελλαδικής απεργίας**, και με τη **σύμφωνη γνώμη του βασιλιά**, ο Μεταξάς
**ανέστειλε** βασικά άρθρα του συντάγματος και **διέλυσε τη Βουλή**. Ήταν σε όλη
του τη σταδιοδρομία εχθρός του κοινοβουλευτισμού· όταν του δόθηκε η ευκαιρία,
έκανε πράξη τις θεωρίες του. Η δικτατορία του έβαλε τέλος στη δημοκρατία του
Μεσοπολέμου και σε μια ολόκληρη εποχή της πολιτικής ιστορίας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη δίκη των Έξι στην 4η Αυγούστου*

### Παράδειγμα 2: Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις γιατί ο πρόεδρος της Βουλής μιλούσε τον Απρίλιο του 1936 για «υποκρισία» γύρω από τον κομμουνιστικό κίνδυνο.

1. **Η πηγή.** Ο πρόεδρος της Βουλής **Θ. Σοφούλης**, στη συνεδρίαση της 24ης
   Απριλίου 1936: «Κοπτόμεθα πάντες και εκτραγωδούμεν τον κίνδυνον τον απώτερον του
   κομμουνισμού, διά να καλύψωμεν τον κίνδυνον τον οποίον ημείς οι ίδιοι
   δημιουργούμεν \[…] Τα μίση μας, αι ασχημίαι, η εμπάθεια η οποία έχει αποκορυφώσει
   τον διχασμόν του Έθνους \[…] αυτός είναι ο προσεχής, ο ορατός, ο απτός κίνδυνος.»
2. **Τι λέει.** Ο Σοφούλης αντιστρέφει το επιχείρημα: ο πραγματικός, άμεσος κίνδυνος
   για το καθεστώς δεν είναι ο κομμουνισμός, που τον λέει «απώτερο», αλλά ο ίδιος ο
   **διχασμός** των αστικών κομμάτων, τα μίση και η εμπάθειά τους. Είναι
   **αυτοκριτική** ενός πολιτικού για τη δική του τάξη.
3. **Τι προσθέτουν οι γνώσεις σου.** Μετά το 1933: απόπειρα κατά του Βενιζέλου,
   αποστρατεύσεις, κινήματα, αντισυνταγματική διάλυση της Βουλής, νοθευμένο
   δημοψήφισμα. Το 1936 η Βουλή είναι αδιέξοδη: μία έδρα διαφορά, καμία κυβέρνηση. Τρεις
   μέρες μετά τον λόγο, στις 27 Απριλίου, τα κόμματα δίνουν ψήφο εμπιστοσύνης στον
   Μεταξά, με 4%.
4. **Η σύνδεση με την 4η Αυγούστου.** Η πρόφαση της δικτατορίας ήταν ακριβώς ο
   **κομμουνιστικός κίνδυνος**, με αφορμή μια 24ωρη απεργία. Η πηγή δείχνει ότι ήδη
   από τον Απρίλιο ένας κορυφαίος πολιτικός έβλεπε σε αυτό το επιχείρημα πρόσχημα, και
   ότι η κόπωση από τον διχασμό είχε αφήσει τη δημοκρατία χωρίς υπερασπιστές.

> **Κλειδί**
>
> Μετά το 1922 η Μεγάλη Ιδέα τελείωσε, και τα κόμματα δεν είχαν πια έναν κοινό εθνικό
> στόχο να τα ενώνει· έμειναν ο **διχασμός** και οι κοινωνικές συγκρούσεις. Οι
> αξιωματικοί έγιναν πολιτικός παράγοντας, με επτά κινήματα σε δεκατρία χρόνια, και
> τα κόμματα, αντί να τους απομονώσουν, τους **χρησιμοποίησαν**. Η αβασίλευτη
> δημοκρατία του 1927 και η πλειοψηφία του 1928 ήταν ευκαιρίες που χάθηκαν. Όταν
> μια Βουλή εξαντλημένη από τα μίση έδωσε το 1936 την εξουσία σε έναν άνθρωπο του 4%,
> ο Μεταξάς δεν χρειάστηκε βία για να επιβάλει τη δικτατορία του· τη βία τη
> χρησιμοποίησε μετά, για να την κρατήσει.

## Ιστορικοί όροι

| Όρος                         | Σύντομος ορισμός                                                                                                                                                                                                                                                    |
| ---------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Κρίση νομιμότητας**        | Η υπονόμευση της εμπιστοσύνης στην αποτελεσματικότητα του κοινοβουλευτικού συστήματος στον Μεσοπόλεμο, με ρίζες στον διχασμό του 1910–1920· έκανε ώστε ο Μεταξάς να μη χρειαστεί βία το 1936.                                                                       |
| **Δίκη των Έξι**             | Η δίκη στο πλαίσιο του κινήματος του 1922, που καταδίκασε σε θάνατο πέντε κορυφαίους αντιβενιζελικούς πολιτικούς και τον αρχηγό του στρατού της Μικράς Ασίας για εσχάτη προδοσία. Η κατηγορία ήταν αβάσιμη· εκτελέστηκαν για να κατευναστούν πρόσφυγες και στρατός. |
| **«Ομάδες» αξιωματικών**     | Ομάδες απότακτων ή εν ενεργεία αξιωματικών του Μεσοπολέμου, δίπλα στα κόμματα, που ήθελαν να ελέγχουν Βουλή και κυβερνήσεις και τελικά να επιβάλουν αντικοινοβουλευτικά συστήματα· τα κόμματα συχνά τις χρησιμοποιούσαν.                                            |
| **Καθεστωτικό**              | Το ζήτημα της μορφής του πολιτεύματος, βασιλευομένη ή αβασίλευτη δημοκρατία, που δίχαζε τον Μεσοπόλεμο και τους ίδιους τους Φιλελευθέρους.                                                                                                                          |
| **Αβασίλευτη δημοκρατία**    | Πολίτευμα χωρίς βασιλιά, που εγκαθιδρύθηκε με το σύνταγμα του 1927 (η διαδικασία ξεκίνησε το 1924)· αρχηγός του κράτους ήταν Πρόεδρος της Δημοκρατίας, που τον εξέλεγαν Βουλή και Γερουσία. Τέλος με το δημοψήφισμα του 1935.                                       |
| **Δημοκρατική Ένωσις**       | Κόμμα του Αλ. Παπαναστασίου στον Μεσοπόλεμο: αβασίλευτη δημοκρατία, δεύτερη Βουλή των κοινωνικών ομάδων, αναλογικό σύστημα, ισότητα ευκαιριών των φύλων, αποκέντρωση· ψηφοφόροι από τα μεσαία και ανώτερα στρώματα.                                                 |
| **Κόμμα των Ελευθεροφρόνων** | Κόμμα του Ιω. Μεταξά, εχθρού του κοινοβουλευτισμού, που για λόγους τακτικής αναγνώριζε τη δημοκρατία, απέρριπτε τη Γερουσία και παρουσιαζόταν ως κόμμα αγροτών και μικροαστών.                                                                                      |
| **4η Αυγούστου 1936**        | Η μέρα που ο Ι. Μεταξάς, με τη σύμφωνη γνώμη του Γεωργίου Β΄ και με πρόφαση τον κομμουνιστικό κίνδυνο, ανέστειλε βασικά άρθρα του συντάγματος και διέλυσε τη Βουλή· τέλος της δημοκρατίας του Μεσοπολέμου.                                                          |

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο λάθη που κοστίζουν. Πρώτο: τα κινήματα του Μεσοπολέμου τα έκαναν **και οι δύο**
> παρατάξεις. Πλαστήρας (1922, 1933) και οι αξιωματικοί του 1935 ήταν βενιζελικοί·
> το κίνημα του 1923 και ο Κονδύλης του Οκτωβρίου 1935 ήταν από την άλλη πλευρά ή
> υπέρ της βασιλείας. Δεύτερο: ο Μεταξάς **δεν** κέρδισε τις εκλογές του 1936· πήρε
> **4%**, και την εξουσία του την έδωσε η **ψήφος εμπιστοσύνης** των μεγάλων
> κομμάτων στις 27 Απριλίου.

> **Θυμήσου**
>
> - **1922**: τέλος της Μεγάλης Ιδέας, κρίση ταυτότητας· πρόσφυγες με τους
>   Φιλελευθέρους· **κρίση νομιμότητας**.
> - **Στρατός**: υπερκομματικός φορέας, απέχθεια για συμβιβασμούς, επαγγελματική
>   εξασφάλιση, «ομάδες»· **δίκη των Έξι**· **επτά κινήματα 1922–1935**.
> - **Κόμματα**: τέσσερις λόγοι για καταστρατήγηση του συντάγματος· κατάσταση
>   πολιορκίας, εκλογικός νόμος κατά το συμφέρον. Δημοκρατική Ένωσις, Κονδύλης,
>   Λαϊκό, Ελευθερόφρονες, ΚΚΕ.
> - **Φάσεις**: 1924–1927 αβασίλευτη· **1928** 178/250· 1933 Λαϊκό, Πλαστήρας,
>   απόπειρα· **1935** κινήματα, **97,6%**· **26/1/1936** εκλογές, **27/4** ψήφος
>   στον Μεταξά (4%), **4/8/1936** δικτατορία.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η Μικρασιατική καταστροφή προκάλεσε κρίση ταυτότητας στην Ελλάδα;
   - Γιατί για σχεδόν έναν αιώνα η Μεγάλη Ιδέα ήταν το θεμέλιο του λόγου ύπαρξης του κράτους
   - Γιατί τα κόμματα συνέχισαν να ζητούν νέο πόλεμο για να ξανακερδίσουν τη Μικρά Ασία
   - Γιατί η χώρα έχασε μαζί με τη Μικρά Ασία και την πρωτεύουσα των Ελλήνων, την Αθήνα
   - Γιατί οι πρόσφυγες στήριξαν σε μεγάλη πλειονότητα το Λαϊκό Κόμμα και την επιστροφή της βασιλείας
2. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ήταν κίνητρο των αξιωματικών για να επεμβαίνουν στην πολιτική στον Μεσοπόλεμο;
   - Η πεποίθηση ότι ο στρατός είναι υπερκομματικός φορέας εξουσίας
   - Η απέχθεια για τις διαπραγματεύσεις και τους συμβιβασμούς της πολιτικής
   - Η επιθυμία για επαγγελματική εξασφάλιση, βενιζελικών και αντιβενιζελικών
   - Η επιθυμία να ξαναρχίσει πόλεμος για την απελευθέρωση των αλύτρωτων
3. Ποια πρόταση αποδίδει σωστά την κρίση του βιβλίου για τη δίκη των Έξι;
   - Οι κατηγορούμενοι δεν είχαν καμία ευθύνη για την καταστροφή, και καταδικάστηκαν ως αθώοι
   - Η κατηγορία της προδοσίας ήταν αβάσιμη, και η εκτέλεση έγινε για να κατευναστούν πρόσφυγες και στρατός
   - Η δίκη απέδειξε τον δόλο των κατηγορουμένων, γι' αυτό η εκτέλεση ήταν νόμιμη
   - Ο Βενιζέλος ζήτησε τις εκτελέσεις με τηλεγράφημα που έφτασε πριν από την απόφαση
4. Ποια ήταν η συνέπεια του αποτυχημένου κινήματος Γαργαλίδη–Λεοναρδόπουλου (Οκτώβριος 1923);
   - Η επιστροφή του Κωνσταντίνου στον θρόνο με δημοψήφισμα
   - Η δικτατορία του Πάγκαλου, που ανέλαβε αμέσως μετά
   - Η συμφιλίωση των δύο παρατάξεων και η επιστροφή των απότακτων αξιωματικών στον στρατό
   - Η εκκαθάριση 1.284 αντιβενιζελικών αξιωματικών και η αναχώρηση του Γεωργίου Β΄
5. Σύμφωνα με το σύνταγμα του 1927, ποιος εξέλεγε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας;
   - Ο λαός με άμεση ψηφοφορία
   - Η Βουλή και η Γερουσία
   - Η κυβέρνηση της πλειοψηφίας
   - Το Ανώτατο Συμβούλιο του Στρατού
6. Το 1928 οι Φιλελεύθεροι πήραν 178 από τις 250 έδρες. Γιατί δεν γεφυρώθηκε τελικά το χάσμα με το Λαϊκό Κόμμα;
   - Γιατί το Λαϊκό Κόμμα αρνήθηκε από την αρχή κάθε συνεννόηση
   - Γιατί ο Βενιζέλος έχασε την απόλυτη πλειοψηφία αμέσως μετά τις εκλογές του 1928
   - Γιατί υπήρχε δυσπιστία, και οι βενιζελικοί αξιωματικοί δεν ήθελαν συμβιβασμό
   - Γιατί το σύνταγμα απαγόρευε κυβερνήσεις συνεργασίας
7. Ποια πρόταση είναι σωστή για το δημοψήφισμα της 3ης Νοεμβρίου 1935;
   - Επανέφερε τη βασιλεία με 97,6%, προϊόν πρωτόγνωρης νοθείας και τρομοκρατίας
   - Επικύρωσε την αβασίλευτη δημοκρατία, μετά την αποτυχία του κινήματος του Κονδύλη τον Οκτώβριο
   - Επανέφερε τη βασιλεία με οριακή πλειοψηφία, μία ψήφο ανά εκλογικό τμήμα
   - Έδωσε την εξουσία στον Μεταξά με ψήφο εμπιστοσύνης του λαού
8. Τι ποσοστό είχε πάρει ο Ι. Μεταξάς στις εκλογές του 1936, όταν η Βουλή τού έδωσε ψήφο εμπιστοσύνης;
   - Περίπου 40%
   - Μόλις 4%
   - Το 97,6%
   - Δεν κατέβηκε στις εκλογές

## Ασκήσεις

1. Πότε έκανε κίνημα ο Θ. Πάγκαλος, και ως πότε έμεινε στην εξουσία;
   *Γραμμή χρόνου των κινημάτων του Μεσοπολέμου από το 1922 ως το 1936, με κρυμμένα τα χρόνια του Πάγκαλου.*
2. Εξήγησε ποια ήταν τα δύο χρόνια προβλήματα των Φιλελευθέρων στον Μεσοπόλεμο και γιατί τους οδηγούσαν σε αντιφατικές επιλογές.
3. Από το ψήφισμα της Δ΄ Συντακτικής Συνέλευσης (1924), όπως το παραθέτει το σχολικό βιβλίο (Α. Βερέμης, ΙΕΕ, τ. ΙΕ΄): «…με την πεποίθησιν ότι μόνον το Δημοκρατικόν πολίτευμα […] δύναται να ασφαλίση τας ελευθερίας του […] Ψηφίζει: 1. Κηρύττει οριστικώς έκπτωτον την Δυναστείαν των Γλυξβούργων... 2. Αποφασίζει να συνταχθή η Ελλάς εις Δημοκρατίαν κοινοβουλευτικής μορφής, υπό τον όρον εγκρίσεως της αποφάσεως αυτής υπό του Λαού διά δημοψηφίσματος...» Τι αποφασίζει η Συνέλευση, με ποιον όρο, και γιατί το ζήτημα δεν έκλεισε με αυτό;
4. «Και 240 Ναι, τα οποία εξεφώνησαν εις την αίθουσαν ημών εις την ψήφον εμπιστοσύνης, ήσαν 240 υπογραφαί κάτωθι της τρομεράς διαπιστώσεως ότι εχρεωκοπήσαμεν ως Κοινοβουλευτισμός, εξεπέσαμεν ως Συνέλευσις, εχάσαμεν την συνείδησιν του προορισμού μας ως Εθνική Κυριαρχία. Και έτι πλέον κ. Βουλευταί. Εχάσαμεν ίσως και τον ψυχικόν σύνδεσμον προς τον λαόν…» — Β. Στεφανόπουλος, βουλευτής του Λαϊκού Κόμματος, στη Βουλή, 29 Απριλίου 1936. Για ποια ψήφο μιλά ο βουλευτής, γιατί τη θεωρεί «χρεοκοπία» του κοινοβουλευτισμού, και τι ακολούθησε;
5. Σύγκρινε τα δύο αποσπάσματα (Α. Σβώλος, «Τα ελληνικά Συντάγματα 1822–1972», όπως στο σχολικό βιβλίο). Σύνταγμα 1864: «Άρθρον 21. Άπασαι αι εξουσίαι πηγάζουσιν εκ του Έθνους […] Άρθρον 27. Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε διά των παρ’ αυτού διοριζομένων υπευθύνων υπουργών.» Σύνταγμα 1927: «Άρθρον 2. Το Ελληνικόν Κράτος είναι Δημοκρατία. Άπασαι αι εξουσίαι πηγάζουν από το Έθνος […] Άρθρον 3. Η νομοθετική εξουσία ασκείται υπό της Βουλής και της Γερουσίας. Άρθρον 4. Η εκτελεστική εξουσία ασκείται υπό του προέδρου της Δημοκρατίας διά των υπευθύνων Υπουργών.» Τι μένει ίδιο και τι αλλάζει;
6. «Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου ήταν αναπόφευκτη.» Συμφωνείς; Κρίνε, με στοιχεία από την περίοδο 1922–1936.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/coups-interwar
