Κινήματα και κόμματα στον Μεσοπόλεμο (1923–1936)
Δημοκρατία, στρατιωτικές επεμβάσεις, το δημοψήφισμα του 1935 και η 4η Αυγούστου.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2023 Α2 ·2021 επαν. Α2 ·2021 Α2 ·2020 επαν. Δ1 ·2020 Α2 ·2020 Β2
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τις συνέπειες της Μικρασιατικής καταστροφής για τα κόμματα και την κρίση νομιμότητας του κοινοβουλευτικού συστήματος.
- Να αναλύεις γιατί οι στρατιωτικοί επενέβαιναν διαρκώς στην πολιτική και γιατί τα κόμματα καταστρατηγούσαν το σύνταγμα, με τα κινήματα του 1922–1935.
- Να παρουσιάζεις τις θέσεις των κομμάτων του Μεσοπολέμου, από τους Φιλελευθέρους ως το ΚΚΕ.
- Να περιγράφεις τις τέσσερις φάσεις του 1923–1936, από το σύνταγμα του 1927 ως τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου.
Μετά το 1922: το τέλος της Μεγάλης Ιδέας
Με τη Μικρασιατική καταστροφή (1922) χάθηκαν οι οικονομικά και πολιτιστικά ανεπτυγμένες περιοχές της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης. Ήταν η τελευταία πράξη της Μεγάλης Ιδέας: κανένα κόμμα δεν πρόβαλλε πια την εδαφική επέκταση και τον πόλεμο. Επειδή η Μεγάλη Ιδέα ήταν για σχεδόν έναν αιώνα το θεμέλιο πάνω στο οποίο πολλοί στήριζαν τον λόγο ύπαρξης του κράτους, η αλλαγή έφερε κρίση ταυτότητας.
Τρεις ακόμη συνέπειες για την πολιτική ζωή:
- Η πλειονότητα των προσφύγων πήγε με τους Φιλελευθέρους, πιστεύοντας ότι υπεύθυνοι για την καταστροφή ήταν οι αντιβενιζελικοί.
- Το βιοτικό επίπεδο πλατιών στρωμάτων έπεφτε διαρκώς. Όταν η εξωτερική πολιτική έπαψε να είναι στο κέντρο, ήρθαν μπροστά οι οικονομικές και κοινωνικές συγκρούσεις συμφερόντων.
- Πολλοί άνθρωποι, απ' όλες τις παρατάξεις, κουράστηκαν: από τη μόνιμη αστάθεια, από την όξυνση που καλλιεργούσαν τα κομματικά επιτελεία, από τα πραξικοπήματα αξιωματικών, από την πληθώρα αντίπαλων ιδεολογιών. Γι' αυτό ο Μεταξάς δεν χρειάστηκε βία για να επιβάλει τη δικτατορία του το 1936.
Το αποτέλεσμα ήταν κρίση νομιμότητας του κοινοβουλευτικού συστήματος. Οι ρίζες της βρίσκονταν στον διχασμό της δεκαετίας 1910–1920, αλλά κορυφώθηκε τώρα: υπονομεύτηκε η εμπιστοσύνη ότι το πολιτικό σύστημα είναι αποτελεσματικό, που στις σύγχρονες κοινωνίες είναι θεμέλιο της νομιμότητάς του.
Στρατός και βία
Δύο στοιχεία έδωσαν στην περίοδο τη φυσιογνωμία της: η διαρκής παρέμβαση των στρατιωτικών στην πολιτική, και η χρήση βίας στην άσκηση πολιτικής.
Γιατί επενέβαιναν οι αξιωματικοί.
- Θεωρούσαν τον στρατό υπερκομματικό φορέα εξουσίας και διεκδικούσαν τον πρώτο λόγο στην εσωτερική πολιτική.
- Τους ενοχλούσαν οι κοινωνικές διαφοροποιήσεις, και απεχθάνονταν τον πολιτικό τρόπο λύσης των συγκρούσεων, τις διαπραγματεύσεις και τους συμβιβασμούς, που τους θεωρούσαν συνώνυμα της διαφθοράς.
- Και, πολύ πρακτικά, ήθελαν επαγγελματική εξασφάλιση, βενιζελικοί και αντιβενιζελικοί. Αυτό δημιούργησε μια δυναμική διαρκούς παρέμβασης. Δίπλα στα κόμματα σχηματίστηκαν «ομάδες» απότακτων ή εν ενεργεία αξιωματικών, που ήθελαν να ελέγχουν Βουλή και κυβερνήσεις, και τελικά να επιβάλουν αντικοινοβουλευτικά καθεστώτα.
Η δίκη των Έξι. Αμέσως μετά την ήττα επενέβησαν αξιωματικοί που οδηγούσαν τα σώματα που επέστρεφαν από το μέτωπο, ο Ν. Πλαστήρας, ο Στ. Γονατάς κ.ά. Την κατάσταση την όξυνε η δίκη και η καταδίκη σε θάνατο πέντε κορυφαίων πολιτικών της αντιβενιζελικής παράταξης και του αρχηγού του στρατού της Μικράς Ασίας, με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας. Το βιβλίο είναι σαφές: η κατηγορία ήταν αβάσιμη· οι κατηγορούμενοι εκτελέστηκαν για να κατευναστούν οι πρόσφυγες και ο στρατός. Το τηλεγράφημα του Βενιζέλου, που έμμεσα συνιστούσε να μη γίνουν οι εκτελέσεις, έφτασε πολύ αργά, αν και δεν είναι βέβαιο ότι μια έγκαιρη παρέμβαση θα είχε αποτέλεσμα. Οι κατηγορούμενοι είχαν ευθύνες για την καταστροφή· η καταδίκη τους για προδοσία, χωρίς απόδειξη δόλου, ήταν πράξη σκοπιμότητας.
Τα στρατιωτικά κινήματα, 1922–1935
| Πότε | Ποιος | Τι ήθελε | Τι έγινε |
|---|---|---|---|
| Σεπτέμβριος 1922 | Ν. Πλαστήρας (βενιζελικός) | Παραίτηση του Κωνσταντίνου, διάλυση της Εθνοσυνέλευσης, υπερκομματική κυβέρνηση που να την εμπιστεύεται η Αντάντ, ενίσχυση του θρακικού μετώπου | Μέσα σε αυτό έγινε η δίκη των Έξι |
| Οκτώβριος 1923 | Στρατηγοί Γαργαλίδης και Λεοναρδόπουλος, με αντιβενιζελικούς, βενιζελικούς σε δυσμένεια και βασιλόφρονες που φοβούνταν την αβασίλευτη | Διάλυση του προηγούμενου κινήματος, νέα κυβέρνηση για εκλογές | Καταστάλθηκε σχεδόν αμέσως. Οι κινηματίες του '22 εκκαθάρισαν 1.284 αντιβενιζελικούς αξιωματικούς και πέτυχαν να φύγει ο Γεώργιος Β΄ |
| Ιούνιος 1925 | Θ. Πάγκαλος | «Να σώσει τη χώρα από την κακοδιοίκηση» | Στην εξουσία ως τον Αύγουστο 1926, πρώτα πρωθυπουργός, μετά Πρόεδρος της Δημοκρατίας |
| Αύγουστος 1926 | Γ. Κονδύλης | Ανατροπή του Πάγκαλου, εκλογές σε 45 ημέρες χωρίς τον ίδιο | Παρέδωσε την εξουσία στους πολιτικούς πριν από τις εκλογές της 7ης Νοεμβρίου 1926 |
| Μάρτιος 1933 | Πλαστήρας | Να εμποδίσει το Λαϊκό Κόμμα να κυβερνήσει μετά τη νίκη του | Καταστάλθηκε πριν σχηματίσει κυβέρνηση |
| Μάρτιος 1935 | Βενιζελικοί αξιωματικοί | Να προλάβουν δικτατορία του Κονδύλη· εκκαθάριση των αντιβενιζελικών από τις ένοπλες δυνάμεις | Κατέρρευσε σε λίγες μέρες |
| Οκτώβριος 1935 | Κονδύλης | Κατάργηση της αβασίλευτης δημοκρατίας | Ως τον Νοέμβριο 1935· διαλύθηκε με την έλευση του Γεωργίου Β΄ |
Τι έκαναν τα κόμματα
Τα κόμματα δεν ήταν μόνο θύματα. Συχνά χρησιμοποιούσαν ομάδες αξιωματικών για τα δικά τους βραχυπρόθεσμα σχέδια, και ευνοούσαν τις εντάσεις, πιστεύοντας ότι η πόλωση θα κρατούσε ενωμένους τους οπαδούς τους. Έτσι όμως έχαναν περιθώρια ελιγμών και δεν μπορούσαν να σχεδιάσουν νέες πολιτικές για τα κοινωνικά προβλήματα. Είχαν πάντως ένα πλεονέκτημα: η κοινωνία είχε γίνει τόσο σύνθετη που οι στρατιωτικοί δεν μπορούσαν να τη διαχειριστούν. Πραξικόπημα μπορούσαν να κάνουν εύκολα· εξουσία να ασκήσουν, όχι.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε για ποιους λόγους οι ηγεσίες των κομμάτων του Μεσοπολέμου έδειχναν μεγάλη διάθεση για καταστρατήγηση του συντάγματος και ενίσχυση των μηχανισμών καταστολής.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σχέδιο. Το βιβλίο δίνει τέσσερις λόγους αριθμημένους· η απάντηση τους γράφει όλους και κλείνει με τις πρακτικές στις οποίες οδήγησαν. Χωρίς τις πρακτικές, η απάντηση μένει θεωρία.
Οι τέσσερις λόγοι. (1) Ήθελαν να εξουδετερώσουν τον αντίπαλο με κάθε μέσο. (2) Ήταν υποχρεωμένα να συνεννοούνται με «ομάδες» αξιωματικών της επιλογής τους και να δέχονται τα αιτήματά τους. (3) Πίστευαν ότι τα σύνθετα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα θα τα έλυνε καλύτερα μια ισχυρή εκτελεστική εξουσία. (4) Αναζητούσαν μεθόδους αστυνόμευσης για να προλαβαίνουν τις κοινωνικές συγκρούσεις.
Οι πρακτικές. Οι κυβερνήσεις κήρυσσαν συχνά τη χώρα σε κατάσταση πολιορκίας, για να ελέγχουν την κατάσταση και να παραβιάζουν συνταγματικές διατάξεις. Και προσάρμοζαν τον εκλογικό νόμο στις ανάγκες τους: άλλαζαν το μέγεθος των περιφερειών, διάλεγαν πλειοψηφικό ή αναλογικό σύστημα όπως τις συνέφερε, για να βγαίνουν ενισχυμένες και να αδυνατίζουν τον αντίπαλο.
Η σύνδεση. Ένα παράδειγμα δένει την απάντηση: το 1935 η κυβέρνηση, υπό την πίεση αξιωματικών, διέλυσε τη Βουλή παραβιάζοντας το σύνταγμα. Έτσι φαίνεται πώς οι λόγοι (2) και (1) έγιναν πράξη.
Τα κόμματα του Μεσοπολέμου
Οι Φιλελεύθεροι είχαν τον ίδιο στόχο με πριν: εκσυγχρονισμό της χώρας με ευρωπαϊκά πρότυπα. Στηρίγματά τους ήταν οι αστοί επιχειρηματίες, που ήθελαν σταθερότητα και αποτελεσματικούς θεσμούς, οι πρόσφυγες, και οι αγρότες που είχαν πάρει γη. Είχαν όμως δύο χρόνια προβλήματα, που τους οδηγούσαν σε αντιφατικές επιλογές:
- το καθεστωτικό: άλλοι οπαδοί ήθελαν αβασίλευτη και άλλοι βασιλευομένη δημοκρατία·
- τη σχέση με τους αξιωματικούς: καταλάβαιναν ότι η πολιτικοποίησή τους ήταν κίνδυνος για το πολίτευμα, αλλά δεν μπορούσαν να την αρνηθούν, γιατί κινδύνευαν να τους προσεταιριστεί η αντίπαλη παράταξη.
Τα άλλα κόμματα:
| Κόμμα | Αρχηγός | Θέσεις | Ποιους στόχευε |
|---|---|---|---|
| Δημοκρατική Ένωσις | Αλ. Παπαναστασίου | Αβασίλευτη δημοκρατία· δεύτερη Βουλή όπου θα εκπροσωπούνται οι κοινωνικές ομάδες· αναλογικό σύστημα· ισότητα ευκαιριών για τα δύο φύλα· αποκέντρωση, αυτοδιοίκηση, διοικητική δικαιοσύνη | Μεσαία και ανώτερα στρώματα |
| Εθνικόν Δημοκρατικόν Κόμμα | Γ. Κονδύλης | Εχθρικό στις παλιές ελίτ· υπέρ των κατώτερων στρωμάτων, με εθνικιστικά και αντικομμουνιστικά συνθήματα | Κατώτερα στρώματα, πρόσφυγες, εργάτες |
| Λαϊκό Κόμμα | (Π. Τσαλδάρης) | Οι οπαδοί των αντιβενιζελικών μετά την εκτέλεση των αρχηγών τους. Η βασιλεία ταιριάζει καλύτερα στην Ελλάδα· επιστροφή των διωγμένων αξιωματικών και απαγόρευση της ανάμειξης αξιωματικών στην πολιτική· μέτρα για να μαλακώσουν οι συνέπειες της ανάπτυξης σε ορισμένες ομάδες και να εξασφαλιστεί η κοινωνική τάξη· υπέρ της διανομής γης· κατά της Γερουσίας | Οπαδοί της αντιβενιζελικής παράταξης |
| Κόμμα των Ελευθεροφρόνων | Ιω. Μεταξάς | Εχθρός του κοινοβουλευτισμού, αναγνώριζε όμως για λόγους τακτικής το δημοκρατικό πολίτευμα και μιλούσε για συμφιλίωση· κατά της Γερουσίας ως αντιλαϊκής | Αγρότες και μικροαστοί |
| ΚΚΕ | — | Σε διαρκή αντιπαράθεση με το κράτος· απέρριπτε τη βασιλεία και το δίλημμα βασιλεία ή αβασίλευτη· δικτατορία του προλεταριάτου | Εργάτες, αγρότες, πρόσφυγες |
Τέσσερις φάσεις, 1923–1936
1η φάση, 1923–1928: η αβασίλευτη δημοκρατία
Η σημαντικότερη πολιτική τομή ήταν το νέο σύνταγμα. Η διαδικασία ξεκίνησε το 1924 και ολοκληρώθηκε μόλις το 1927, και εγκαθίδρυσε την αβασίλευτη δημοκρατία. Η Δ΄ Συντακτική Συνέλευση κήρυξε έκπτωτη τη δυναστεία των Γλυξβούργων και αποφάσισε δημοκρατία κοινοβουλευτικής μορφής, με την επιφύλαξη ότι θα την εγκρίνει ο λαός με δημοψήφισμα. Στη θέση του βασιλιά μπήκε Πρόεδρος της Δημοκρατίας, που τον εξέλεγαν η Βουλή και η Γερουσία, νέο, δεύτερο νομοθετικό σώμα. Το σύνταγμα του 1927 όριζε: «Το Ελληνικόν Κράτος είναι Δημοκρατία» (άρθρο 2).
2η φάση, 1928–1933: η ευκαιρία που χάθηκε
Στις εκλογές του 1928 οι Φιλελεύθεροι πήραν 178 από τις 250 έδρες. Με τέτοια πλειοψηφία μπορούσαν να στερεώσουν την κοινοβουλευτική δημοκρατία και να γεφυρώσουν το χάσμα. Στην αρχή και οι δύο ηγεσίες έδειξαν καλή θέληση. Όμως:
- οι βενιζελικοί δυσπιστούσαν στο Λαϊκό Κόμμα και φοβούνταν ότι μόνο ο αρχηγός του, ο Π. Τσαλδάρης, ήταν διαλλακτικός· με αντιβενιζελική κυβέρνηση θα κυριαρχούσαν οι ακραίοι·
- οι βενιζελικοί αξιωματικοί δεν ήθελαν συμβιβασμό, γιατί θα έφερνε πίσω στην ενεργό υπηρεσία πολλούς αντιβενιζελικούς αξιωματικούς·
- οι ακραίοι και των δύο πλευρών υπονόμευαν ο ένας τον άλλον.
Η κυβέρνηση του 1928–1932 είχε σημαντικά επιτεύγματα στην οικονομική ανόρθωση, την παιδεία και την εξωτερική πολιτική. Στις εκλογές του 1932 όμως οι Φιλελεύθεροι έχασαν την απόλυτη πλειοψηφία, και το 1933 νίκησε ο συνασπισμός του Λαϊκού Κόμματος.
3η φάση, 1933–1935: η βία επιστρέφει
- Ο Πλαστήρας, με την ανοχή του Βενιζέλου, έκανε κίνημα για να εμποδίσει το Λαϊκό Κόμμα να κυβερνήσει· συμμεριζόταν τον φόβο των βενιζελικών αξιωματικών για τη σταδιοδρομία τους. Καταστάλθηκε, αλλά η βία ξαναγύρισε στην πολιτική, και την δικαιολογούσαν πια και πολιτικοί.
- Η κυβέρνηση Τσαλδάρη (από τις 10 Μαρτίου 1933) ανακοίνωσε ήπιο δρόμο: όχι αυθαίρετες διώξεις, μόνο ανεξάρτητη δικαιοσύνη.
- Τρεις μήνες μετά το κίνημα έγινε απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου. Ο φανατισμός κορυφώθηκε με την αποστράτευση βενιζελικών αξιωματικών, και οι βενιζελικοί ένιωσαν ανασφάλεια. Οι αντιβενιζελικοί αξιωματικοί πίεζαν τον Τσαλδάρη να κόψει κάθε συνεννόηση με τους Φιλελευθέρους. Κάθε κόμμα φοβόταν ότι το άλλο θέλει να το διαλύσει. Σχηματίστηκαν συνωμοτικοί κύκλοι αξιωματικών που περίμεναν την ευκαιρία.
- Τον Μάρτιο του 1935 ο Βενιζέλος έκανε αποτυχημένο κίνημα, για να καθαρίσει στρατό και αστυνομία από τους βασιλικούς. Η κυβέρνηση, υπό την πίεση αξιωματικών της άλλης πλευράς, σκλήρυνε: διέλυσε τη Βουλή παραβιάζοντας το σύνταγμα και προκήρυξε εκλογές για Εθνοσυνέλευση. Οι Φιλελεύθεροι απείχαν στις 9 Ιουνίου 1935.
- Στις 10 Οκτωβρίου 1935 ο Κονδύλης έκανε κίνημα για την παλινόρθωση της βασιλείας.
4η φάση, 1935–1936: από το δημοψήφισμα στη δικτατορία
Το δημοψήφισμα της 3ης Νοεμβρίου 1935 τελείωσε την αβασίλευτη δημοκρατία με 97,6%, ποσοστό που ήταν προϊόν πρωτόγνωρης νοθείας και τρομοκρατίας. Μόλις ήρθε ο βασιλιάς, ο Κονδύλης αποσύρθηκε. Ο Γεώργιος Β΄, με τη στήριξη των βασιλικών αξιωματικών, ακολούθησε προσωπική πολιτική: διέλυσε την Εθνοσυνέλευση και προκήρυξε εκλογές για τις 26 Ιανουαρίου 1936.
Στη νέα Βουλή οι αντιβενιζελικοί είχαν μία έδρα περισσότερη από τους αντιπάλους τους, και κανείς δεν μπορούσε να σχηματίσει κυβέρνηση. Το ΚΚΕ δεν ήθελε να στηρίξει κυβέρνηση Φιλελευθέρων. Στις 27 Απριλίου 1936, μη μπορώντας να συνεννοηθούν, τα μεγάλα κόμματα έδωσαν ψήφο εμπιστοσύνης στον Ι. Μεταξά, που είχε πάρει μόλις το 4% στις εκλογές. Ο δρόμος ήταν ανοιχτός.
Στις 4 Αυγούστου 1936, με την προσυπογραφή των περισσότερων υπουργών, με πρόφαση τον κομμουνιστικό κίνδυνο εξαιτίας μιας επικείμενης 24ωρης πανελλαδικής απεργίας, και με τη σύμφωνη γνώμη του βασιλιά, ο Μεταξάς ανέστειλε βασικά άρθρα του συντάγματος και διέλυσε τη Βουλή. Ήταν σε όλη του τη σταδιοδρομία εχθρός του κοινοβουλευτισμού· όταν του δόθηκε η ευκαιρία, έκανε πράξη τις θεωρίες του. Η δικτατορία του έβαλε τέλος στη δημοκρατία του Μεσοπολέμου και σε μια ολόκληρη εποχή της πολιτικής ιστορίας.
Παράδειγμα 2
Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις γιατί ο πρόεδρος της Βουλής μιλούσε τον Απρίλιο του 1936 για «υποκρισία» γύρω από τον κομμουνιστικό κίνδυνο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Ο πρόεδρος της Βουλής Θ. Σοφούλης, στη συνεδρίαση της 24ης Απριλίου 1936: «Κοπτόμεθα πάντες και εκτραγωδούμεν τον κίνδυνον τον απώτερον του κομμουνισμού, διά να καλύψωμεν τον κίνδυνον τον οποίον ημείς οι ίδιοι δημιουργούμεν […] Τα μίση μας, αι ασχημίαι, η εμπάθεια η οποία έχει αποκορυφώσει τον διχασμόν του Έθνους […] αυτός είναι ο προσεχής, ο ορατός, ο απτός κίνδυνος.»
Τι λέει. Ο Σοφούλης αντιστρέφει το επιχείρημα: ο πραγματικός, άμεσος κίνδυνος για το καθεστώς δεν είναι ο κομμουνισμός, που τον λέει «απώτερο», αλλά ο ίδιος ο διχασμός των αστικών κομμάτων, τα μίση και η εμπάθειά τους. Είναι αυτοκριτική ενός πολιτικού για τη δική του τάξη.
Τι προσθέτουν οι γνώσεις σου. Μετά το 1933: απόπειρα κατά του Βενιζέλου, αποστρατεύσεις, κινήματα, αντισυνταγματική διάλυση της Βουλής, νοθευμένο δημοψήφισμα. Το 1936 η Βουλή είναι αδιέξοδη: μία έδρα διαφορά, καμία κυβέρνηση. Τρεις μέρες μετά τον λόγο, στις 27 Απριλίου, τα κόμματα δίνουν ψήφο εμπιστοσύνης στον Μεταξά, με 4%.
Η σύνδεση με την 4η Αυγούστου. Η πρόφαση της δικτατορίας ήταν ακριβώς ο κομμουνιστικός κίνδυνος, με αφορμή μια 24ωρη απεργία. Η πηγή δείχνει ότι ήδη από τον Απρίλιο ένας κορυφαίος πολιτικός έβλεπε σε αυτό το επιχείρημα πρόσχημα, και ότι η κόπωση από τον διχασμό είχε αφήσει τη δημοκρατία χωρίς υπερασπιστές.
Ιστορικοί όροι
| Όρος | Σύντομος ορισμός |
|---|---|
| Κρίση νομιμότητας | Η υπονόμευση της εμπιστοσύνης στην αποτελεσματικότητα του κοινοβουλευτικού συστήματος στον Μεσοπόλεμο, με ρίζες στον διχασμό του 1910–1920· έκανε ώστε ο Μεταξάς να μη χρειαστεί βία το 1936. |
| Δίκη των Έξι | Η δίκη στο πλαίσιο του κινήματος του 1922, που καταδίκασε σε θάνατο πέντε κορυφαίους αντιβενιζελικούς πολιτικούς και τον αρχηγό του στρατού της Μικράς Ασίας για εσχάτη προδοσία. Η κατηγορία ήταν αβάσιμη· εκτελέστηκαν για να κατευναστούν πρόσφυγες και στρατός. |
| «Ομάδες» αξιωματικών | Ομάδες απότακτων ή εν ενεργεία αξιωματικών του Μεσοπολέμου, δίπλα στα κόμματα, που ήθελαν να ελέγχουν Βουλή και κυβερνήσεις και τελικά να επιβάλουν αντικοινοβουλευτικά συστήματα· τα κόμματα συχνά τις χρησιμοποιούσαν. |
| Καθεστωτικό | Το ζήτημα της μορφής του πολιτεύματος, βασιλευομένη ή αβασίλευτη δημοκρατία, που δίχαζε τον Μεσοπόλεμο και τους ίδιους τους Φιλελευθέρους. |
| Αβασίλευτη δημοκρατία | Πολίτευμα χωρίς βασιλιά, που εγκαθιδρύθηκε με το σύνταγμα του 1927 (η διαδικασία ξεκίνησε το 1924)· αρχηγός του κράτους ήταν Πρόεδρος της Δημοκρατίας, που τον εξέλεγαν Βουλή και Γερουσία. Τέλος με το δημοψήφισμα του 1935. |
| Δημοκρατική Ένωσις | Κόμμα του Αλ. Παπαναστασίου στον Μεσοπόλεμο: αβασίλευτη δημοκρατία, δεύτερη Βουλή των κοινωνικών ομάδων, αναλογικό σύστημα, ισότητα ευκαιριών των φύλων, αποκέντρωση· ψηφοφόροι από τα μεσαία και ανώτερα στρώματα. |
| Κόμμα των Ελευθεροφρόνων | Κόμμα του Ιω. Μεταξά, εχθρού του κοινοβουλευτισμού, που για λόγους τακτικής αναγνώριζε τη δημοκρατία, απέρριπτε τη Γερουσία και παρουσιαζόταν ως κόμμα αγροτών και μικροαστών. |
| 4η Αυγούστου 1936 | Η μέρα που ο Ι. Μεταξάς, με τη σύμφωνη γνώμη του Γεωργίου Β΄ και με πρόφαση τον κομμουνιστικό κίνδυνο, ανέστειλε βασικά άρθρα του συντάγματος και διέλυσε τη Βουλή· τέλος της δημοκρατίας του Μεσοπολέμου. |
Όροι
Στις Πανελλήνιες ζητούνται τρεις όροι για 15 μονάδες, και οι μονάδες πάνε στα σημεία του βιβλίου. Διάβασε, συμπλήρωσε, γράψε από μνήμης.
Κρίση νομιμότητας του κοινοβουλευτικού συστήματος
Η υπονόμευση της εμπιστοσύνης στην αποτελεσματικότητα του πολιτικού συστήματος, που αποτελεί θεμέλιο της νομιμότητας στις σύγχρονες κοινωνίες. Είχε τις ρίζες της στον διχασμό της δεκαετίας 1910-20 και κορυφώθηκε στον Μεσοπόλεμο, με δύο χαρακτηριστικά: τη διαρκή παρέμβαση των στρατιωτικών στην πολιτική και τη χρήση βίας. Μαζί με την κόπωση της κοινωνίας, έκανε ώστε ο Μεταξάς να μη χρειαστεί βία το 1936.
5 σημεία με έντονα: αυτά μετράει ο βαθμολογητής.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πότε έκανε κίνημα ο Θ. Πάγκαλος, και ως πότε έμεινε στην εξουσία;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τις συνέπειες της Μικρασιατικής καταστροφής για τα κόμματα και την κρίση νομιμότητας του κοινοβουλευτικού συστήματος.
- Να αναλύεις γιατί οι στρατιωτικοί επενέβαιναν διαρκώς στην πολιτική και γιατί τα κόμματα καταστρατηγούσαν το σύνταγμα, με τα κινήματα του 1922–1935.
- Να παρουσιάζεις τις θέσεις των κομμάτων του Μεσοπολέμου, από τους Φιλελευθέρους ως το ΚΚΕ.
- Να περιγράφεις τις τέσσερις φάσεις του 1923–1936, από το σύνταγμα του 1927 ως τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.