# Από το Σύνταγμα του 1844 στη δεδηλωμένη

> Η 3η Σεπτεμβρίου, η «νέα γενιά», η έξωση του Όθωνα και η βασιλευομένη δημοκρατία.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/constitutions-1844-1880

## Τι θα μάθεις

- Να παρουσιάζεις τι κατοχύρωσε το σύνταγμα του 1844 για τα δικαιώματα, τις εξουσίες του βασιλιά και την ψήφο, και ποια ήταν η αδυναμία του για τα κόμματα.
- Να εξηγείς γιατί παρήκμασαν τα «ξενικά» κόμματα μετά το 1844, κόμμα προς κόμμα.
- Να περιγράφεις τη «νέα γενιά», τα αιτήματά της και τον δρόμο προς την έξωση του Όθωνα το 1862.
- Να συγκρίνεις το σύνταγμα του 1864 με εκείνο του 1844 και να εξηγείς γιατί η αρχή της δεδηλωμένης (1875) ήταν τομή.

## Η 3η Σεπτεμβρίου 1843 και το σύνταγμα του 1844

Η **επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843** λειτούργησε **καταλυτικά**: ανάγκασε
τον Όθωνα να δεχτεί σύνταγμα, και μέσα στις συζητήσεις για το σύνταγμα τα κόμματα
βγήκαν για πρώτη φορά στο προσκήνιο με καθαρές θέσεις. Και τα **τρία** τάχθηκαν
υπέρ του συντάγματος. Ακόμη και το ρωσικό, που στην ουσία ήταν
αντισυνταγματικό, το δέχτηκε ως **μόνη λύση**, αφού ο Όθων δεν μπορούσε να
ανατραπεί. Το ζητούμενο λοιπόν ήταν ένα: **να περιοριστούν οι εξουσίες του
βασιλιά**.

Οι ηγέτες των τριών κομμάτων διηύθυναν μαζί τις εργασίες της **Εθνοσυνέλευσης
του 1843–1844**. Κατάφεραν να αποφύγουν τα άκρα, να επιβληθούν στις ριζοσπαστικές
ομάδες των κομμάτων τους και να αποφασίσουν **από κοινού** για τις
συνταγματικές ρυθμίσεις. Πρωθυπουργός αμέσως μετά την 3η Σεπτεμβρίου έγινε ο
**Ανδρέας Μεταξάς**, κορυφαίο στέλεχος του ρωσικού κόμματος.

Τι κατοχύρωσε το σύνταγμα του 1844:

| Πεδίο                    | Ρύθμιση                                                                                                                                                                                              |
| ------------------------ | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Θεμελιώδη δικαιώματα** | Ισότητα απέναντι στον νόμο, απαγόρευση της δουλείας, απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου, ελευθερία γνώμης και τύπου, προστασία της ιδιοκτησίας, **δωρεάν εκπαίδευση**.                             |
| **Βασιλιάς**             | Συμμετέχει στη **νομοθετική** εξουσία· είναι αρχηγός του κράτους και του στρατού. Όμως **καμία πράξη του δεν ισχύει χωρίς την προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού**.                                  |
| **Ψήφος**                | **Καθολική ψηφοφορία των ανδρών** με ελάχιστους περιορισμούς: **παγκόσμια πρωτοπορία**. Ο εκλογέας μπορούσε να δώσει θετική ψήφο σε όσους υποψηφίους ήθελε, ακόμη και από διαφορετικούς συνδυασμούς. |
| **Σώματα**               | **Βουλή** και **Γερουσία**. Οι γερουσιαστές διορίζονταν από τον βασιλιά, **ισόβια**.                                                                                                                 |
| **Κόμματα**              | **Καμία** συνταγματική πρόβλεψη. Ο κανονισμός της Βουλής όριζε ότι οι επιτροπές συγκροτούνται με **κλήρωση**, κάτι που ανάγκαζε τις παρατάξεις σε διαβουλεύσεις και κάποτε σε συναίνεση.             |

Ο **εκλογικός νόμος** καθιέρωσε **πλειοψηφικό σύστημα δύο γύρων**, με άμεση,
σχεδόν καθολική και μυστική ψηφοφορία. Ψήφιζαν οι άνδρες από **25 ετών**, εφόσον
είχαν κάποια ιδιοκτησία στην επαρχία όπου ζούσαν ή ασκούσαν εκεί κάποιο
επάγγελμα. Αποκλείονταν όσοι ήταν υπόδικοι για κακούργημα, όσοι είχαν στερηθεί το
δικαίωμα με δικαστική απόφαση και όσοι δεν διαχειρίζονταν ελεύθερα την περιουσία
τους.

**Η αδυναμία.** Το σύνταγμα **δεν κατοχύρωσε το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και
συνεταιρίζεσθαι**. Χωρίς αυτό, η οργάνωση κομματικών μηχανισμών μπορούσε να
βρίσκει εμπόδια.

### Μίμηση ή δικός μας δρόμος;

Η καθολική ψήφος άνοιξε πλατύ πεδίο συμμετοχής πολιτών και κομμάτων, και
διευκόλυνε τη διεκδίκηση συμφερόντων. Υπάρχει όμως μια ένσταση: ίσως οι
φιλελεύθερες διαδικασίες ήταν έργο μιας **μικρής ηγετικής ομάδας**, που
**μιμήθηκε** δυτικά πρότυπα, τα οποία παραμορφώθηκαν σε μια λιγότερο αναπτυγμένη
κοινωνία. Το βιβλίο απαντά ότι, όποιες κι αν ήταν οι επιρροές, ο
κοινοβουλευτισμός **ρίζωσε** και πήρε **δικούς του δρόμους**, γιατί απαντούσε σε
πραγματικές ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας. Η μίμηση μόνη της δεν θα αρκούσε για
να κινητοποιήσει πολιτικά μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Τα κόμματα ήταν
**αναγκαιότητα της εποχής**. Μόνο μην τα περιγράψεις με σημερινούς όρους,
αριστερά και δεξιά, προοδευτικά και συντηρητικά: δεν ταιριάζουν.

## Η παρακμή των «ξενικών» κομμάτων (1844–1864)

Μέσα στο νέο συνταγματικό καθεστώς τα κόμματα θα μπορούσαν να αναπτυχθούν.
Αντίθετα, **στασίμασαν** και δεν απάντησαν στις νέες ανάγκες. Η παρακμή είχε
διαφορετική αιτία για το καθένα:

| Κόμμα                   | Τι έγινε                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      | Γιατί παρήκμασε                                                                                                                                                                                                                                    |
| ----------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ρωσικό**              | Στο διάστημα 1844–1864 ικανοποιήθηκαν σχεδόν όλα τα αιτήματά του για την Ορθόδοξη Εκκλησία. Το **άρθρο 2** του 1844 όριζε την Εκκλησία της Ελλάδας **αυτοκέφαλη**, αλλά **ενωμένη δογματικά** με τη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης.                                                                                                                                    | Αφού τα μεγάλα εκκλησιαστικά ζητήματα είχαν λυθεί και όλοι οι πολιτικοί ήταν ορθόδοξοι, δεν είχε **λόγο ύπαρξης**: για τα επίκαιρα ζητήματα δεν είχε θέσεις. Η **ήττα της Ρωσίας στον Κριμαϊκό πόλεμο** το αποδυνάμωσε, και σταδιακά εξαφανίστηκε. |
| **Γαλλικό**             | Ο **Κωλέττης**, ο **πρώτος εκλεγμένος πρωθυπουργός** της Ελλάδας, ενίσχυσε τον ρόλο του βασιλιά και υπονόμευσε τον κοινοβουλευτισμό. Τρομοκρατούσε τους εκλογείς με **βία και νοθεία**. Το 1846/1847 κρατούσε **πέντε από τα επτά υπουργεία**, δεν εμφανιζόταν σχεδόν ποτέ στη Βουλή και έκανε αδύνατο τον έλεγχο της κυβέρνησης: ένα είδος **κοινοβουλευτικής δικτατορίας**. | Μετά τον **θάνατό του το 1847** ξέσπασε διαμάχη για τη διαδοχή.                                                                                                                                                                                    |
| **Αγγλικό και γαλλικό** | Στον **Κριμαϊκό πόλεμο** (1853–1856) Αγγλία και Γαλλία φέρθηκαν βίαια στην Ελλάδα και της επέβαλαν **ναυτικό αποκλεισμό**. Είχε προηγηθεί η **υπόθεση Πατσίφικο**.                                                                                                                                                                                                            | Τα δύο κόμματα **έχασαν την εμπιστοσύνη των οπαδών τους**. Το ρωσικό κέρδισε προσωρινά, ως την ήττα της Ρωσίας.                                                                                                                                    |

**Η υπόθεση Πατσίφικο.** Τον Απρίλιο του **1849** όχλος στην Αθήνα λεηλάτησε το
σπίτι του **Δον Πατσίφικο**, Εβραίου με βρετανική υπηκοότητα. Εκείνος ζήτησε
υπέρογκη αποζημίωση και την παρέμβαση της βρετανικής πρεσβείας. Το **1850** η
Βρετανία επέβαλε **ναυτικό αποκλεισμό** της Ελλάδας, απαιτώντας να ρυθμιστεί η
υπόθεση και κάποιες άλλες απαιτήσεις Βρετανών υπηκόων. Ο αποκλεισμός σταμάτησε ύστερα
από έντονη αντίδραση της **Γαλλίας** και της **Ρωσίας**.

**Ο Όθων και η αντιπολίτευση.** Ο βασιλιάς προσπαθούσε να στηρίζει στις εκλογές
τους κυβερνητικούς υποψηφίους. Έτσι τα κόμματα της αντιπολίτευσης βρέθηκαν σε
διαρκή σύγκρουση με την **Αυλή**, και μάλιστα τη στιγμή που οι μεταξύ τους
διαφωνίες είχαν μαλακώσει.

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί παρήκμασαν τα «ξενικά» κόμματα στην περίοδο της συνταγματικής μοναρχίας (1844–1862).

1. **Σχέδιο.** Δύο επίπεδα: τι συνέβη στο **καθένα** χωριστά, και ποια **γενική**
   αλλαγή τα ξεπέρασε όλα. Μια απάντηση που απαριθμεί μόνο γεγονότα χωρίς το
   δεύτερο επίπεδο μένει στη μέση.
2. **Το ρωσικό.** Πέτυχε τους στόχους του για την Εκκλησία (αυτοκέφαλη, αλλά
   δογματικά ενωμένη με το Πατριαρχείο)· χωρίς θέσεις για τα νέα ζητήματα, έμεινε
   χωρίς λόγο ύπαρξης. Η ρωσική ήττα στον Κριμαϊκό πόλεμο το αποτελείωσε.
3. **Το γαλλικό και το αγγλικό.** Το γαλλικό, μετά την «κοινοβουλευτική δικτατορία»
   του Κωλέττη, διαλύθηκε στη διαμάχη για τη διαδοχή του (1847). Και τα δύο έχασαν
   την εμπιστοσύνη των οπαδών τους με τον ναυτικό αποκλεισμό των Δυνάμεών τους στον
   Κριμαϊκό πόλεμο, μετά και την υπόθεση Πατσίφικο.
4. **Το γενικό αίτιο.** Τα κόμματα στάσιμα, ενώ η κοινωνία άλλαζε: εμφανίστηκε
   μια **νέα γενιά** που δεν είχε ζήσει την Επανάσταση και δεν αναγνωριζόταν στις
   διαμάχες των παλιών. Αυτό το κομμάτι ακολουθεί αμέσως.

## Η «νέα γενιά» και το 1862

Οι ηγέτες των ξενικών κομμάτων είχαν ζήσει την Επανάσταση· οι ιδέες τους είχαν
διαμορφωθεί πριν από αυτήν. Για την επόμενη γενιά, η Επανάσταση ήταν
**ιστορία**. Δεν είχε τις εμπειρίες των πατέρων της, την τουρκοκρατία, τον
Αγώνα, την αντιβασιλεία, τη βοήθεια των Δυνάμεων στις κρίσιμες στιγμές, και
**απομακρύνθηκε** από τις διαμάχες τους και από τα κόμματα που τις εξέφραζαν.

Η γενιά αυτή ζούσε γρήγορες αλλαγές: συχνές πολιτικές μεταβολές, οικονομική και
τεχνική ανάπτυξη με πρωτόγνωρους ρυθμούς. Οι άνθρωποι σταμάτησαν να ζουν όπως οι
πρόγονοί τους. Ειδικότερα:

- αυξήθηκε ο **αστικός πληθυσμός**, πιο κοντά στα κέντρα των αποφάσεων και στην
  ενημέρωση·
- μειώθηκαν εντυπωσιακά οι **αναλφάβητοι** άνδρες· η γρήγορη διάδοση της παιδείας
  αύξησε τις κοινωνικές εντάσεις και τις απαιτήσεις·
- ακόμη και οι ημιμαθείς έκριναν τις δυσλειτουργίες του κράτους και την
  καθυστέρηση απέναντι στη Δύση, και ήθελαν να συμμετέχουν στα πολιτικά.

Η νέα γενιά πίστευε ότι το συνταγματικό πολίτευμα δεν μπορούσε να αναπτυχθεί
επειδή το εμπόδιζαν η **Αυλή** και ο ίδιος ο βασιλιάς, που τον θεωρούσε πολιτικά
**ατάλαντο**. Στα τέλη της δεκαετίας του **1850**, με την **οικονομική
δυσπραγία** και τη δυσλειτουργία του συστήματος, η δυσαρέσκεια έγινε γενική.
Σχηματίστηκαν **αντιπολιτευτικοί όμιλοι** με κυρίως εκσυγχρονιστικά αιτήματα:

- **ελεύθερες εκλογές**·
- **φορολογική μεταρρύθμιση** που θα ελάφρυνε τους αγρότες·
- κρατικές επενδύσεις σε **έργα υποδομής**·
- **αγροτικές τράπεζες**·
- **απλούστερη διοίκηση**.

Αυτά τα αιτήματα τα εξέφρασε σε μεγάλο βαθμό ο **Αλέξανδρος Κουμουνδούρος**.

Τον **Φεβρουάριο του 1862** η δυσαρέσκεια έγινε **επανάσταση**, με αίτημα να
φύγει ο βασιλιάς. Σε αυτήν πήραν μέρος κυρίως **αξιωματικοί**, **άνεργοι
απόφοιτοι πανεπιστημίου** που δεν ήθελαν να δουλέψουν στη γεωργία ή στη βιοτεχνία
και ένιωθαν κοινωνικά αδικημένοι, και πολλοί από τα **ανώτερα στρώματα** που
ζητούσαν ευκαιρίες συμμετοχής. Τον **Οκτώβριο του 1862** ο Όθων αναγκάστηκε να
εγκαταλείψει τη χώρα. Το «Ψήφισμα του Έθνους», με ημερομηνία 10 Οκτωβρίου 1862,
κήρυσσε: «Η βασιλεία του Όθωνος καταργείται.» Προσωρινή κυβέρνηση σχημάτισαν ο
**Δημήτριος Βούλγαρης** (πρόεδρος), ο **Κωνσταντίνος Κανάρης** και ο **Βενιζέλος
Ρούφος**, ως τη σύγκληση Εθνοσυνέλευσης.

## Η Εθνοσυνέλευση του 1862–1864

Οι εκλογές για την Εθνοσυνέλευση έγιναν τον **Νοέμβριο του 1862**. Οι
περισσότεροι αντιπρόσωποι εκλέχθηκαν με **τοπικά ψηφοδέλτια**, χωρίς κομματικές
παρεμβάσεις: μία ακόμη απόδειξη ότι τα «ξενικά» κόμματα είχαν **χρεοκοπήσει**.
Μέσα στη Συνέλευση σχηματίστηκαν οι πυρήνες δύο μεγάλων παρατάξεων, και γύρω τους
μικρότεροι σχηματισμοί:

| Παράταξη              | Ηγεσία                                                      | Πολιτική                                                                                                                                               | Ποιοι τη στήριζαν                                                                                                              |
| --------------------- | ----------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Πεδινοί**           | **Δημήτριος Βούλγαρης**                                     | Υπονόμευε τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς· με παρεμβάσεις στον στρατό προσπάθησε να φτιάξει σώμα **«πραιτωριανών»** για να μείνει στην εξουσία          | Όσοι είχαν διοριστεί **παράνομα** στον στρατό ή στο δημόσιο και φοβούνταν τη νομιμότητα· άνεργοι πτυχιούχοι· μικροκαλλιεργητές |
| **Ορεινοί**           | Διάφορες ομάδες, υπό τον **Δ. Γρίβα** και τον **Κ. Κανάρη** | Κοινός στόχος η **αντίσταση στους πεδινούς**                                                                                                           | Μικροκαλλιεργητές, κτηνοτρόφοι, έμποροι, πλοιοκτήτες                                                                           |
| **Εθνικόν Κομιτάτον** | **Επαμεινώνδας Δεληγιώργης**                                | Κοινοβουλευτισμός και εκσυγχρονισμός· οικονομική ανάπτυξη, μεταρρυθμίσεις σε διοίκηση και στρατό, **πολιτισμική εξάπλωση** στην Οθωμανική αυτοκρατορία | Μικρότερη απήχηση                                                                                                              |
| **Εκλεκτικοί**        | Ετερόκλητη ομάδα εξεχόντων πολιτικών, λογίων, αξιωματικών   | Μετριοπαθείς· μεσολαβούσαν ανάμεσα στις παρατάξεις και στήριζαν σταθερές κυβερνήσεις                                                                   | Μικρότερη απήχηση                                                                                                              |

Σε αντίθεση με τα παλιά κόμματα, στη συγκρότηση πεδινών και ορεινών **ο λαός
συμμετείχε ενεργά**.

### Το σύνταγμα του 1864

Μέσα σε κυβερνητική αστάθεια και εμφύλιες συγκρούσεις, η Συνέλευση χρειάστηκε
**δύο χρόνια** για να ψηφίσει σύνταγμα. Η σύγκριση με το 1844 είναι το πιο συχνό
ερώτημα αυτής της ενότητας:

|                                     | Σύνταγμα 1844                                                                            | Σύνταγμα 1864                                                                 |
| ----------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------- |
| **Πολίτευμα**                       | Συνταγματική μοναρχία                                                                    | **Βασιλευομένη δημοκρατία**                                                   |
| **Πού βρίσκεται η εξουσία**         | Ο βασιλιάς κρατά νομοθετική εξουσία και την αρχηγία κράτους και στρατού, με προσυπογραφή | **Λαϊκή κυριαρχία**: «Άπασαι αι εξουσίαι πηγάζουσιν εκ του Έθνους» (άρθρο 21) |
| **Ψήφος**                           | Σχεδόν καθολική ανδρική, με όρο ιδιοκτησίας ή επαγγέλματος                               | **Άμεση, μυστική και καθολική** για τους άνδρες, με **σφαιρίδια**             |
| **Συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι** | **Δεν** κατοχυρώθηκε                                                                     | **Κατοχυρώθηκε**: δρόμος ανοιχτός για **ελεύθερη συγκρότηση κομμάτων**        |
| **Δικαιοσύνη**                      | —                                                                                        | Κατοχυρώνεται η **ανεξαρτησία** της                                           |
| **Κυβέρνηση**                       | —                                                                                        | Η κυβέρνηση **προέρχεται από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία**                 |

Τα κόμματα θεωρήθηκαν πλέον **απαραίτητα** για να εκφράζεται η κοινή γνώμη, με
ένα απλό επιχείρημα: η εναλλακτική είναι οι **συνωμοτικοί κύκλοι** ή οι
**βιαιοπραγίες**. Την αρχή ότι η κυβέρνηση προέρχεται από την πλειοψηφία την
επέβαλε η Εθνοσυνέλευση **παρά την έντονη αντίδραση του βασιλιά Γεωργίου Α΄**.

## Η δεδηλωμένη (1875)

Ένα πράγμα έμεινε **ασαφές**, γιατί θεωρήθηκε αυτονόητο: ότι ο βασιλιάς
**οφείλει** να δίνει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης σε βουλευτή του κόμματος
που έχει την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας. Ο **Γεώργιος Α΄** εκμεταλλεύτηκε την
ασάφεια και διόριζε κυβερνήσεις **της αρεσκείας του**, ως το **1875**.

Η λύση ήταν ιδέα του νεαρού τότε πολιτικού **Χαρίλαου Τρικούπη**. Υποστήριξε
δημόσια ότι η πολιτική αστάθεια θα τελείωνε μόνο με **δύο μεγάλα κόμματα
εξουσίας**, κατά το πρότυπο της Αγγλίας. Για να γίνει αυτό, ο βασιλιάς έπρεπε να
δίνει την εντολή **μόνο** σε πολιτικό που είχε σαφώς τη **«δεδηλωμένη»
εμπιστοσύνη** της πλειοψηφίας των βουλευτών. Η αλυσίδα των συνεπειών:

1. Τα **κόμματα μειοψηφίας** χάνουν τη δυνατότητα να σχηματίζουν κυβέρνηση.
2. Σπρώχνονται να **ενωθούν** με τα μεγάλα.
3. Το αποτέλεσμα είναι **σταθερότερες κυβερνήσεις πλειοψηφίας**.

Ο βασιλιάς, υπό την πίεση της αντιπολίτευσης και του επαναστατικού αναβρασμού του
λαού, δέχτηκε τελικά την άποψη του Τρικούπη. Ήταν **τομή** στην πολιτική ιστορία
της χώρας, γιατί άλλαξε ολόκληρο το πολιτικό τοπίο: από εδώ ξεκινά ο
δικομματισμός, το θέμα της επόμενης ενότητας.

### Παράδειγμα 2: Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις τι άλλαξε με την αρχή της δεδηλωμένης και γιατί η αλλαγή θεωρείται τομή.

1. **Η πηγή.** Βασιλικός λόγος του Γεωργίου Α΄ στη Βουλή, **11 Αυγούστου 1875**:
   «Απαιτών ως απαραίτητον προσόν των καλουμένων παρ’ εμού εις την κυβέρνησιν του
   τόπου την δεδηλωμένην προς αυτούς εμπιστοσύνην της πλειονοψηφίας των
   αντιπροσώπων του Έθνους, απεκδέχομαι ίνα η Βουλή καθιστά εφικτήν την ύπαρξιν του
   προσόντος τούτου…»
2. **Τι λέει.** Ο βασιλιάς δεσμεύεται: θα καλεί στην κυβέρνηση μόνο όποιον έχει την
   **δεδηλωμένη** εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας. Και ζητά κάτι από τη Βουλή: να
   **κάνει δυνατή** μια τέτοια πλειοψηφία. Η δεύτερη φράση δείχνει το πρόβλημα που
   ήθελε να λύσει ο Τρικούπης: μια Βουλή κομματιασμένη σε πολλά μικρά κόμματα.
3. **Τι προσθέτουν οι γνώσεις σου.** Το σύνταγμα του 1864 όριζε ότι η κυβέρνηση
   προέρχεται από την πλειοψηφία, αλλά δεν έλεγε ρητά ότι ο βασιλιάς **οφείλει** να
   δώσει την εντολή στο κόμμα της πλειοψηφίας. Ο Γεώργιος διόριζε κυβερνήσεις της
   αρεσκείας του. Ο Τρικούπης πρότεινε τη δεδηλωμένη με αγγλικό πρότυπο· ο βασιλιάς
   υποχώρησε υπό την πίεση της αντιπολίτευσης και του λαϊκού αναβρασμού.
4. **Γιατί τομή.** Γιατί άλλαξε τους **κανόνες του παιχνιδιού**: η εξουσία του
   στέμματος να διαλέγει κυβέρνηση περιορίστηκε, τα μικρά κόμματα σπρώχτηκαν να
   ενωθούν, και άνοιξε ο δρόμος για τα δύο μεγάλα κόμματα, του Τρικούπη και του
   Δηλιγιάννη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την 3η Σεπτεμβρίου στη δεδηλωμένη*

> **Κλειδί**
>
> Από το 1844 ως το 1875 το ελληνικό πολίτευμα **μεταφέρει την εξουσία από τον
> βασιλιά στη Βουλή**, σε τρία βήματα. Το **1844** ο βασιλιάς δεσμεύεται από
> σύνταγμα, προσυπογραφή και καθολική ανδρική ψήφο. Το **1864** η εξουσία πηγάζει
> από το έθνος και τα κόμματα μπορούν να οργανωθούν ελεύθερα. Το **1875**, με τη
> δεδηλωμένη, ο βασιλιάς χάνει και την ευχέρεια να διαλέγει κυβέρνηση. Στο μεταξύ τα
> «ξενικά» κόμματα σβήνουν, γιατί μια νέα γενιά έχει άλλα ερωτήματα.

## Ιστορικοί όροι

| Όρος                        | Σύντομος ορισμός                                                                                                                                                                                                                                                             |
| --------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Σύνταγμα του 1844**       | Σύνταγμα που ψήφισε η Εθνοσυνέλευση μετά την 3η Σεπτεμβρίου 1843. Συνταγματική μοναρχία με προσυπογραφή των πράξεων του βασιλιά, θεμελιώδη δικαιώματα, καθολική ανδρική ψήφο (παγκόσμια πρωτοπορία), Βουλή και ισόβια διορισμένη Γερουσία· όχι δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι. |
| **Υπόθεση Πατσίφικο**       | Λεηλασία του σπιτιού του Δον Πατσίφικο, Εβραίου με βρετανική υπηκοότητα, στην Αθήνα (1849). Οι υπέρογκες απαιτήσεις του οδήγησαν σε βρετανικό ναυτικό αποκλεισμό της Ελλάδας (1850), που σταμάτησε με την αντίδραση Γαλλίας και Ρωσίας.                                      |
| **«Νέα γενιά»**             | Η γενιά που μεγάλωσε μετά την Επανάσταση, χωρίς τις εμπειρίες των παλαιών. Αστική, πιο μορφωμένη, απομακρύνθηκε από τα ξενικά κόμματα, κατηγόρησε την Αυλή και τον Όθωνα και ζήτησε εκσυγχρονισμό· τα αιτήματά της τα εξέφρασε ο Κουμουνδούρος.                              |
| **Πεδινοί**                 | Παράταξη της Εθνοσυνέλευσης 1862–1864 υπό τον Δ. Βούλγαρη, που υπονόμευε τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς και ήθελε σώμα «πραιτωριανών» στον στρατό· τη στήριζαν παράνομα διορισμένοι, άνεργοι πτυχιούχοι και μικροκαλλιεργητές.                                               |
| **Ορεινοί**                 | Παράταξη της Εθνοσυνέλευσης 1862–1864 από διάφορες ομάδες υπό τον Δ. Γρίβα και τον Κ. Κανάρη, με κοινό στόχο την αντίσταση στους πεδινούς· τη στήριζαν μικροκαλλιεργητές, κτηνοτρόφοι, έμποροι και πλοιοκτήτες.                                                              |
| **Βασιλευομένη δημοκρατία** | Το πολίτευμα του συντάγματος του 1864: βασιλιάς στην κορυφή, αλλά όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το έθνος, και η κυβέρνηση προέρχεται από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία.                                                                                                     |
| **Δεδηλωμένη**              | Αρχή που δέχτηκε ο Γεώργιος Α΄ το 1875 με πρόταση του Χ. Τρικούπη: ο βασιλιάς δίνει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης μόνο σε όποιον έχει τη δηλωμένη εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας των βουλευτών. Οδήγησε σε σταθερές κυβερνήσεις και στον δικομματισμό.                      |

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο συχνά λάθη. Πρώτο: η **καθολική ψηφοφορία** του 1844 ήταν μόνο για
> **άνδρες**, από 25 ετών και με όρο ιδιοκτησίας ή επαγγέλματος· «καθολική» σημαίνει
> καθολική για την εποχή της. Δεύτερο: το σύνταγμα του 1864 **δεν** έλυσε μόνο του
> το ζήτημα της κυβέρνησης. Η δεδηλωμένη ήρθε **έντεκα χρόνια αργότερα**, το 1875,
> ακριβώς επειδή το 1864 το είχε αφήσει ασαφές.

> **Θυμήσου**
>
> - **1844**: και τα τρία κόμματα υπέρ συντάγματος· δικαιώματα, προσυπογραφή,
>   καθολική ανδρική ψήφος, ισόβια Γερουσία· **λείπει** το συνεταιρίζεσθαι.
> - **Παρακμή**: ρωσικό χωρίς λόγο ύπαρξης και με ηττημένη Ρωσία· γαλλικό μετά τον
>   Κωλέττη (1847)· αγγλικό και γαλλικό μετά τον αποκλεισμό (Πατσίφικο, Κριμαϊκός).
> - **Νέα γενιά**: αστική, πιο μορφωμένη, κατά της Αυλής· εκσυγχρονιστικά αιτήματα,
>   Κουμουνδούρος· **1862** έξωση του Όθωνα.
> - **1864**: βασιλευομένη δημοκρατία, λαϊκή κυριαρχία, σφαιρίδια, ελεύθερα κόμματα·
>   πεδινοί (Βούλγαρης) και ορεινοί (Γρίβας, Κανάρης).
> - **1875**: δεδηλωμένη, ιδέα του Τρικούπη· τομή.

## Ερωτήσεις

1. Το ρωσικό κόμμα ήταν κυρίως αντισυνταγματικό. Γιατί τάχθηκε κι αυτό υπέρ του συντάγματος το 1843–1844;
   - Γιατί η Ρωσία του ζήτησε να στηρίξει τον κοινοβουλευτισμό
   - Γιατί ο Όθων δεν μπορούσε να ανατραπεί, άρα έμενε μόνο το σύνταγμα
   - Γιατί το σύνταγμα θα έκανε την Εκκλησία ξανά υποτελή στο Πατριαρχείο
   - Γιατί είχε αλλάξει ιδεολογία και είχε γίνει φιλελεύθερο κόμμα
2. Ποια ήταν, κατά το βιβλίο, η αδυναμία του συντάγματος του 1844 για τη συγκρότηση κομμάτων;
   - Δεν κατοχύρωσε το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι
   - Απαγόρευσε ρητά τη λειτουργία κομμάτων μέσα στη Βουλή
   - Περιόρισε το δικαίωμα ψήφου σε λίγους μεγαλοϊδιοκτήτες των επαρχιών
   - Κατάργησε την ελευθερία του τύπου για τις εφημερίδες
3. Σωστό ή λάθος: «Το σύνταγμα του 1844 έδωσε δικαίωμα ψήφου σε όλους τους ενήλικες πολίτες, άνδρες και γυναίκες.»
   - Σωστό· γι' αυτό η ρύθμιση θεωρείται παγκόσμια πρωτοπορία
   - Λάθος· ψήφιζαν μόνο όσοι είχαν μεγάλη ακίνητη περιουσία στην επαρχία
   - Λάθος· ψήφιζαν οι άνδρες από 25 ετών με ιδιοκτησία ή επάγγελμα
   - Σωστό· η ψήφος των γυναικών καταργήθηκε μόνο το 1864
4. Πώς αναδεικνύονταν οι γερουσιαστές σύμφωνα με το σύνταγμα του 1844;
   - Τους εξέλεγε ο λαός με την ίδια ψηφοφορία των βουλευτών
   - Τους εξέλεγε η Βουλή για τετραετή θητεία
   - Τους όριζαν με κλήρωση οι επιτροπές της Βουλής
   - Τους διόριζε ο βασιλιάς, και κρατούσαν το αξίωμα ισόβια
5. Γιατί η διακυβέρνηση του Κωλέττη το 1846/1847 χαρακτηρίζεται «κοινοβουλευτική δικτατορία»;
   - Γιατί κατάργησε τη Βουλή και κυβέρνησε με διατάγματα του βασιλιά
   - Γιατί κρατούσε πέντε από τα επτά υπουργεία και σχεδόν δεν πήγαινε στη Βουλή
   - Γιατί ήταν ο πρώτος πρωθυπουργός που δεν εκλέχθηκε από τον λαό
   - Γιατί έφτιαξε σώμα «πραιτωριανών» μέσα στον στρατό για να μείνει στην εξουσία
6. Ποια ήταν η συνέπεια της υπόθεσης Πατσίφικο για την Ελλάδα;
   - Ο Κριμαϊκός πόλεμος, που ξέσπασε για τις αποζημιώσεις Βρετανών υπηκόων
   - Βρετανικός ναυτικός αποκλεισμός το 1850, που σταμάτησε με αντίδραση Γαλλίας και Ρωσίας
   - Η αυτοκέφαλη Εκκλησία, που αποφασίστηκε για να μην επεμβαίνει η Βρετανία
   - Η άνοδος του αγγλικού κόμματος, που υπερασπίστηκε τα βρετανικά συμφέροντα
7. Στις εκλογές του Νοεμβρίου 1862 οι περισσότεροι αντιπρόσωποι εκλέχθηκαν με τοπικά ψηφοδέλτια. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι το σύνταγμα του 1844 είχε απαγορεύσει τους κομματικούς συνδυασμούς
   - Ότι οι πεδινοί και οι ορεινοί είχαν ήδη κερδίσει τις εκλογές στις επαρχίες
   - Ότι τα «ξενικά» κόμματα είχαν χρεοκοπήσει και δεν είχαν πια βάση
   - Ότι ο Όθων είχε στηρίξει κρυφά τους τοπικούς υποψηφίους πριν φύγει
8. Τι υποχρέωνε τον βασιλιά η αρχή της δεδηλωμένης (1875);
   - Να ζητά την έγκριση της Βουλής πριν υπογράψει κάθε νόμο
   - Να δίνει εντολή μόνο σε όποιον έχει την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας
   - Να διαλύει τη Βουλή κάθε φορά που κανένα κόμμα δεν έχει πλειοψηφία στις εκλογές
   - Να μοιράζει τα υπουργεία σε όλα τα κόμματα της Βουλής

## Ασκήσεις

1. Ποιες ήταν οι δύο μεγάλες παρατάξεις της Εθνοσυνέλευσης του 1862–1864, και ποιος ήταν ο ηγέτης της πρώτης;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει ο πόλεμος των ετών 1853–1856. Ποιος είναι;
   *Γραμμή χρόνου από το 1843 ως το 1864, με κρυμμένο τον πόλεμο των ετών 1853–1856.*
3. Εξήγησε γιατί το ρωσικό κόμμα έχασε τον λόγο ύπαρξής του στην περίοδο 1844–1864.
4. Από το «Ψήφισμα του Έθνους» της 10ης Οκτωβρίου 1862, όπως το παραθέτει το σχολικό βιβλίο (Ν. Μοσχονάς, ΙΕΕ, τ. ΙΓ΄): «Άπασαι αι επαρχίαι και η πρωτεύουσα συνενωθείσαι μετά του στρατού έθεσαν τέρμα εις αυτά. […] Η βασιλεία του Όθωνος καταργείται. Προσωρινή κυβέρνησις συνιστάται […] Εθνική Συντακτική Συνέλευσις καλείται αμέσως προς σύνταξιν της Πολιτείας και εκλογήν ηγεμόνος.» Ποια τρία πράγματα αποφασίζει το ψήφισμα, και ποιοι, κατά το κείμενο, έκαναν την αλλαγή;
5. «Προέκειτο να κυρωθώσι φιλικαί εκλογαί; Ευθύς και αι δεινόταται παραβιάσεις παρεσιωπώντο ή εχαρακτηρίζοντο επουσιώδεις παρατυπίαι […] η μεν παραβίασις των καλπών ωνομάσθη συστολή των σανίδων, αι δε σαπουνοκασέλαι και τα σακκούλια κάλπαι, […] και οι απόβλητοι του λαού εκλεκτοί αυτού… Οποία πολιτική και ηθική ασέλγεια!» — Νικόλαος Δραγούμης, «Ιστορικαί Αναμνήσεις», για τις εκλογές της εποχής του Κωλέττη. Τι καταγγέλλει η πηγή, και πώς συνδέεται με την πολιτική του Κωλέττη και την παρακμή του γαλλικού κόμματος;
6. Από το σύνταγμα του 1864 (Α. Σβώλος, «Τα ελληνικά Συντάγματα 1822–1972», όπως στο σχολικό βιβλίο): «Άρθρον 21. Άπασαι αι εξουσίαι πηγάζουσιν εκ του Έθνους […] Άρθρον 22. Η νομοθετική εξουσία ενεργείται υπό του Βασιλέως και της Βουλής. Άρθρον 27. Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε διά των παρ’ αυτού διοριζομένων υπευθύνων υπουργών.» Ποια άρθρα εκφράζουν τη «βασιλευομένη δημοκρατία», ποια αφήνουν στον βασιλιά πραγματική εξουσία, και πώς η ασάφεια αυτή οδήγησε στη δεδηλωμένη του 1875;
7. «Ο ελληνικός κοινοβουλευτισμός του 19ου αιώνα ήταν μίμηση δυτικών προτύπων, ξένη προς την κοινωνία.» Συμφωνείς; Κρίνε τη θέση με στοιχεία από την περίοδο 1844–1875.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/constitutions-1844-1880
