# Τράπεζες, βιομηχανία, έργα και σιδηρόδρομοι

> Από την Εθνική Τράπεζα ως τα τρένα του Τρικούπη: ο εκσυγχρονισμός και τα όριά του.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/banks-industry-railways

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την εκμετάλλευση των ορυχείων τον 19ο αιώνα, με το Λαύριο και την εταιρεία Σερπιέρι-Ρου, και γιατί τα μεταλλεύματα εξάγονταν ακατέργαστα.
- Να εξηγείς γιατί χρειαζόταν τραπεζικό σύστημα, πώς ιδρύθηκε η Εθνική Τράπεζα (1841) και ποιο ήταν το μεγάλο της πλεονέκτημα.
- Να αναλύεις γιατί η ελληνική βιομηχανία του 19ου αιώνα έμεινε αδύναμη, από τα πρώτα εργαστήρια ως το κύμα του 1870 και τις αρχές του 20ού αιώνα.
- Να αποτιμάς τα δημόσια έργα και το σιδηροδρομικό δίκτυο της εποχής του Τρικούπη: τι πρόσφεραν και γιατί δεν έφεραν την εκβιομηχάνιση.

## Εκσυγχρονισμός με όρια

Τα πέντε μέρη αυτής της ενότητας, ορυχεία, τράπεζες, βιομηχανία, δημόσια
έργα και σιδηρόδρομοι, έχουν κοινό μοτίβο. Σε κάθε ένα υπάρχει μια **καλή
πρόθεση** και ένα ευρωπαϊκό πρότυπο, και σε κάθε ένα η πρόθεση σκοντάφτει
στα ίδια εμπόδια: **λίγα κεφάλαια**, **μικρή αγορά**, **λίγοι άνθρωποι**. Αν
κρατήσεις αυτό το μοτίβο, οι λεπτομέρειες βρίσκουν μόνες τους τη θέση τους.

## Β4. Η εκμετάλλευση των ορυχείων

Η Ελλάδα δεν είχε **βαριά βιομηχανία**, οπότε το ενδιαφέρον για το υπέδαφος
ήταν περιορισμένο. Οι δραστηριότητες είχαν δύο προορισμούς:

- **Τοπικές ανάγκες**: λατομεία και οικοδομικά υλικά.
- **Εξαγωγές**: μεταλλεύματα για τη μεταλλουργία των βιομηχανικών κρατών της
  Δυτικής Ευρώπης, ακατέργαστα ή με στοιχειώδη μόνο επεξεργασία.

Η χώρα είχε ικανοποιητική ποικιλία κοιτασμάτων, συνήθως όμως σε μικρές
ποσότητες. Στις αρχές της **δεκαετίας του 1860** ένας νόμος επέτρεψε την
**«εκχώρηση»** μεταλλευτικών δικαιωμάτων με ευνοϊκούς όρους, και ο κλάδος
αναπτύχθηκε ραγδαία. Βοήθησαν και τα έργα της **διώρυγας του Σουέζ** (που
ολοκληρώθηκε το **1869**) και το ίδιο το άνοιγμά της, που αναβάθμισε όλη την
Ανατολική Μεσόγειο.

Το πιο γνωστό κέντρο ήταν, όπως και στην αρχαιότητα, το **Λαύριο**. Το
**1866** άρχισε εκεί τις εργασίες της η γαλλοϊταλική εταιρεία
**Σερπιέρι-Ρου**, που έβγαζε μετάλλευμα όχι μόνο από τα υπόγεια κοιτάσματα
αλλά και από τις **«σκωρίες»**, τα κατάλοιπα της αρχαίας εκμετάλλευσης, χάρη
στην τεχνολογία της εποχής. Η εξόρυξη **αργύρου** και **μολύβδου** πρόσθεσε
στις εξαγωγές προϊόντα αξίας πολλών εκατομμυρίων δραχμών.

| Τόπος  | Προϊόν                                       |
| ------ | -------------------------------------------- |
| Λαύριο | άργυρος και μόλυβδος                         |
| Μήλος  | θειάφι                                       |
| Νάξος  | σμύριδα                                      |
| Θήρα   | θηραϊκή γη, οικοδομικό υλικό για μεγάλα έργα |

Με την οικοδομική ανάπτυξη μετά το **1870** ανέβηκε το **μάρμαρο**, και στην
ίδια κατηγορία ανήκουν οι **αλυκές**, σημαντική πηγή δημόσιων εσόδων στις
τελευταίες δεκαετίες του αιώνα.

## Β5. Η δημιουργία τραπεζικού συστήματος

### Γιατί χρειαζόταν

Τα πρώτα χρόνια το πιστωτικό σύστημα ήταν **πρωτόγονο**. Ήταν δεμένο με το
εμπόριο των αγροτικών προϊόντων, ιδίως της **σταφίδας**, και οι **έμποροι**
λειτουργούσαν και ως **πιστωτές**, με τοκογλυφικούς όρους. Ο δανεισμός πήγαινε
κυρίως στους παραγωγούς και ήταν ουσιαστικά **προαγορά της σοδειάς** με
δυσμενείς όρους. Οι άλλοι κλάδοι έμεναν χωρίς πιστώσεις, και τα ελληνικά
κεφάλαια του εξωτερικού αποθαρρύνονταν.

Μια τράπεζα θα εξυπηρετούσε το κράτος (κρατικός δανεισμός, έκδοση
χαρτονομίσματος) και θα έδινε στις επιχειρήσεις κεφάλαια **με όρους
οργανωμένης αγοράς και όχι τοκογλυφίας**.

### Η Εθνική Τράπεζα (1841)

- **Κεφάλαια**: κυρίως από το εξωτερικό, με έντονη παρουσία του κράτους.
- **Μέτοχοι**: ο κεφαλαιούχος **Εϋνάρδος**, το ελληνικό κράτος (**20%** του
  αρχικού κεφαλαίου), Έλληνες της διασποράς, ξένες προσωπικότητες της
  οικονομίας και της πολιτικής. Αργότερα μπήκαν και έμποροι του ελληνικού
  χώρου (Σκουζές, Ράλλης).
- **Θεμελιωτής και πρώτος διοικητής**: ο **Γεώργιος Σταύρου**.
- **Το μεγάλο πλεονέκτημα** και η κύρια πηγή εσόδων της: το **εκδοτικό
  δικαίωμα**, να εκδίδει τραπεζογραμμάτια για λογαριασμό του κράτους, που
  ενίσχυε ή και επέβαλλε την κυκλοφορία τους.
- **Εξάπλωση**: υποκαταστήματα στην **Ερμούπολη (1845)** και στην **Πάτρα
  (1846)**, που βοήθησαν απέναντι στην τοκογλυφία.

Τα πρώτα χρόνια η δράση της δεν είχε σαφή προσανατολισμό, γιατί η οικονομία
δεν άλλαζε γρήγορα. Κέρδισε όμως την εμπιστοσύνη της κοινωνίας και έμεινε για
πολλές δεκαετίες το **κυρίαρχο τραπεζικό συγκρότημα**. Από τη **δεκαετία του
1860** πολλαπλασιάστηκαν οι τράπεζες και οι ασφαλιστικές εταιρείες: η
**Ιονική Τράπεζα** (ιδρυμένη το 1839 στα Επτάνησα, τότε υπό αγγλική κατοχή), η
Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας, η Γενική Πιστωτική, η Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως.

## Β6. Η βιομηχανία

Η βιομηχανία ήταν διαρκώς στις συζητήσεις, **ως σχέδιο ή πρόθεση, σπάνια ως
εφαρμογή**. Είχε ελάχιστα κοινά με τη Βιομηχανική Επανάσταση της Δυτικής και
Κεντρικής Ευρώπης. Τρεις φάσεις:

1. **Οι πρώτες δεκαετίες**: αποσπασματικές μονάδες για τοπικές ανάγκες,
   συνέχεια των παραδοσιακών **αλευρόμυλων**, **ελαιοτριβείων**,
   **βυρσοδεψείων** και **κλωστηρίων**. Έμειναν στάσιμες, ίσως λόγω της
   μικρής αγοράς, της πίεσης των εισαγόμενων προϊόντων και της έλλειψης
   πολυάριθμου, ειδικευμένου και φθηνού εργατικού δυναμικού.
2. **Γύρω στο 1870**, σαράντα περίπου χρόνια μετά την ανεξαρτησία: ένα κύμα
   ίδρυσης **περισσότερων από εκατό** επιχειρήσεων. Γρήγορα όμως έχασε τη
   δυναμική του και ήρθε ξανά η στασιμότητα.
3. **Τέλος του 19ου, κυρίως αρχές του 20ού αιώνα**: ένα πιο σταθερό και
   πολυδιάστατο δυναμικό, με τάσεις προς τη **βαριά βιομηχανία**, τη
   **μεταλλουργία**, τη **ναυπηγική** και την **τσιμεντοβιομηχανία**, που
   πρωτοεμφανίστηκε στις αρχές του αιώνα.

Οι αδυναμίες ήταν χρόνιες: έλλειψη κεφαλαίων και διασπορά τους σε πολλές
δραστηριότητες, στενή εδαφική και πληθυσμιακή βάση, έλλειψη πρώτων υλών και
εργατικών χεριών, έλλειψη τεχνικής και γενικής **παιδείας**, που εμπόδιζε τις
καινοτομίες. Ούτε τα Επτάνησα (1864) ούτε η Θεσσαλία (1881) τις άλλαξαν· η
αλλαγή ήρθε μετά το **1912–1913**. Και τότε η βιομηχανία, αδύναμη απέναντι
στον ξένο ανταγωνισμό, έμεινε σε δευτερεύουσες δραστηριότητες και ζητούσε τη
σωτηρία από το **κράτος**, με **δασμούς** και άλλα ενισχυτικά μέτρα.

## Β7. Τα δημόσια έργα

Το **1830** οι υποδομές ήταν πρωτόγονες: γέφυρες, αμαξιτοί δρόμοι, λιμάνια,
υδραγωγεία και δημόσια κτίρια ή δεν υπήρχαν ή ήταν σε κακή κατάσταση. Οι
προθέσεις της διοίκησης ήταν καλές, αλλά σκόνταψαν στην **έλλειψη πόρων**. Το
κράτος ξεκίνησε με βαρύ φορτίο, την εξυπηρέτηση των δανείων του Αγώνα και των
πρώτων χρόνων. Οι ιδιώτες δεν ενδιαφέρονταν, γιατί τα έργα αυτά δεν ήταν
κερδοφόρα. Το κράτος, απευθείας ή μέσω των **δήμων**, δούλεψε με τις δικές του
δυνάμεις, υποτονικά ως τη **δεκαετία του 1870**, και με μεθόδους αντιδημοφιλείς,
όπως οι **αγγαρείες** των αγροτών στους δρόμους.

- **Δρόμοι**: πρώτη προτεραιότητα στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού
  αιώνα, με την ανάπτυξη, την αστικοποίηση, τους σιδηροδρόμους και το
  εσωτερικό εμπόριο. Εμπόδια: το κόστος στα βουνά και ο «ανταγωνισμός» της
  θάλασσας, που κυριαρχούσε στις μεταφορές κοντά στα παράλια.
- **Αποξηράνσεις**: έδιναν εύφορη γη και ήταν ο μόνος τρόπος να
  καταπολεμηθεί η **ελονοσία**, μάστιγα της υπαίθρου ως τα μέσα του 20ού
  αιώνα. Η σημαντικότερη: η λίμνη **Κωπαΐδα** στη Βοιωτία.
- **Διώρυγα της Κορίνθου**: ξεκίνησε το **1881** από μια υπερβολικά αισιόδοξη
  γαλλική εταιρεία και ολοκληρώθηκε το **1893**, ώστε τα πλοία να μη χρειάζεται
  να κάνουν τον γύρο της Πελοποννήσου.
- Η διάνοιξη του πορθμού του **Ευρίπου** και οι **φάροι** ευνόησαν κι αυτά τη
  ναυσιπλοΐα.

## Β8. Το δίκτυο των σιδηροδρόμων

Τον 19ο αιώνα ο σιδηρόδρομος ήταν το **σύμβολο των νέων καιρών**: μετέφερε
μεγάλους όγκους φθηνά, σε αποστάσεις κρατών και ηπείρων, και χωρίς αυτόν η
βιομηχανία και οι μεγάλες πόλεις δεν θα προχωρούσαν. Για τις μικρές χώρες,
δίκτυο σήμαινε είσοδο στον κόσμο των ανεπτυγμένων.

Στην Ελλάδα οι συζητήσεις άρχισαν ίσως το **1835**, αλλά για δεκαετίες έμειναν
θεωρία. Η κατασκευή ήθελε κεφάλαια που το κράτος δεν είχε, και οι ξένοι
επενδυτές ήθελαν ένα δίκτυο **αποδοτικό**, με πρώτες ύλες για τη βιομηχανία
και καταναλωτικά αγαθά για αγορές που θα τα απορροφούσαν. Στην Ελλάδα δεν
υπήρχε ούτε το ένα ούτε το άλλο, και η **θάλασσα**, κοντά στις περισσότερες
περιοχές, περιόριζε ακόμα περισσότερο την απόδοση. Ως τη δεκαετία του **1880**
η μόνη γραμμή ήταν **Αθήνα–Πειραιάς**, **9 χιλιόμετρα**, που χρειάστηκε
**δώδεκα χρόνια** για να γίνει.

Ως το **1881** τα δεδομένα άλλαξαν. Γύρω από τη χώρα χτίζονταν μεγάλοι άξονες
που ένωναν την Κεντρική Ευρώπη με την Κωνσταντινούπολη, τη Μικρά Ασία και την
Ανατολή ως την Ινδία, και ατμοπλοϊκή γραμμή από το **Πρίντεζι** στο Σουέζ. Οι
κυβερνήσεις, κυρίως του **Τρικούπη**, έκριναν ότι η χώρα έπρεπε να συνδεθεί
γρήγορα με αυτούς τους άξονες.

| Το δίκτυο   | Τι ισχύει                                                                                                                                                                                        |
| ----------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Πότε**    | Σε τρεις περίπου δεκαετίες από το 1880· η μεγάλη ώθηση στις πρώτες πρωθυπουργίες του Τρικούπη (**1882–1892**), με **900 χιλιόμετρα**· επιβράδυνση στη δεκαετία του 1890, ολοκλήρωση το **1909**. |
| **Πλάτος**  | Στο μεγαλύτερο μέρος **μετρικό** (1 μέτρο), ενώ οι διεθνείς προδιαγραφές έλεγαν 1,56 μέτρα: δίκτυο για **τοπικές** ανάγκες.                                                                      |
| **Χρήματα** | Το **κράτος** σήκωσε το μεγαλύτερο κόστος και τον δανεισμό, κυρίως από ξένα πιστωτικά ιδρύματα· οι ιδιώτες περίπου το **30%**.                                                                   |
| **Έσοδα**   | Μετέφερε κυρίως αγροτικά προϊόντα και υστερούσε πολύ από τους αισιόδοξους υπολογισμούς· γι' αυτό σταμάτησαν οι νέες επενδύσεις.                                                                  |

**Η αποτίμηση.** Ο σιδηρόδρομος πρόσφερε πολλά σε μια χώρα που δεν είχε
γνωρίσει ποτέ αξιόπιστη χερσαία συγκοινωνία, και στους πολέμους επέτρεψε
γρήγορη επιστράτευση και εφοδιασμό του στρατού. **Δεν** έφερε όμως την
ανάπτυξη και την εκβιομηχάνιση στις περιοχές όπου έφτασε. Για να το κάνει θα
έπρεπε να αλλάξει κοινωνικές και οικονομικές δομές, και ένα συγκοινωνιακό
δίκτυο δύσκολα πετυχαίνει μόνο του τόσο ριζικές αλλαγές.

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί η κατασκευή σιδηροδρομικού δικτύου στην Ελλάδα καθυστέρησε ως τη δεκαετία του 1880 και ποιες αλλαγές την έκαναν τότε εφικτή.

1. **Σχέδιο.** Δύο μέρη: οι αιτίες της καθυστέρησης (ως το 1880) και οι αιτίες
   της επιτάχυνσης (μετά το 1881). Κάθε μέρος θέλει δύο ή τρία στοιχεία.
2. **Η καθυστέρηση.** Το κόστος ήταν μεγάλο και το κράτος δεν είχε κεφάλαια. Οι
   ξένοι ή ομογενείς επενδυτές θα έβαζαν χρήματα μόνο σε ένα αποδοτικό δίκτυο,
   και στην Ελλάδα δεν υπήρχαν ούτε πρώτες ύλες για βιομηχανία ούτε αγορές για
   καταναλωτικά αγαθά. Η γειτνίαση με τη θάλασσα έκοβε ακόμα περισσότερο την
   απόδοση. Αποτέλεσμα: ως τη δεκαετία του 1880 μόνο τα 9 χιλιόμετρα
   Αθήνα–Πειραιάς.
3. **Η αλλαγή.** Οι γενικότερες αλλαγές στην οικονομία ως το 1881 δημιούργησαν
   τις προϋποθέσεις. Γύρω από τη χώρα χτίζονταν μεγάλοι άξονες προς την
   Κωνσταντινούπολη και την Ανατολή, και οι κυβερνήσεις του Τρικούπη θέλησαν να
   συνδέσουν την Ελλάδα μαζί τους.
4. **Η κατάληξη.** 900 χιλιόμετρα στο 1882–1892, ολοκλήρωση το 1909. Αν θέλεις
   να κερδίσεις και τη μονάδα της κρίσης, πρόσθεσε την αντίφαση: οι κυβερνήσεις
   ήθελαν να συνδέσουν τη χώρα με τους διεθνείς άξονες, αλλά το δίκτυο χτίστηκε
   **μετρικό**, για τοπικές ανάγκες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια ενότητα ανήκει;*

## Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)

| Όρος                  | Σύντομος ορισμός                                                                                                                                                                                                                                                   |
| --------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Εθνική Τράπεζα**    | Η πρώτη μεγάλη ελληνική τράπεζα, ιδρυμένη το 1841 με κεφάλαια κυρίως από το εξωτερικό (Εϋνάρδος, κράτος με 20%, ομογενείς)· πρώτος διοικητής ο Γ. Σταύρου. Κύρια πηγή εσόδων της ήταν το εκδοτικό δικαίωμα· έμεινε για δεκαετίες το κυρίαρχο τραπεζικό συγκρότημα. |
| **Εκδοτικό δικαίωμα** | Η δυνατότητα μιας τράπεζας να εκδίδει τραπεζογραμμάτια (χαρτονομίσματα) για λογαριασμό του κράτους.                                                                                                                                                                |
| **Σκωρίες (Λαυρίου)** | Τα κατάλοιπα της αρχαίας εκμετάλλευσης των ορυχείων, από τα οποία η τεχνολογία του 19ου αιώνα επέτρεπε να βγει ξανά μετάλλευμα.                                                                                                                                    |
| **Μετρικό δίκτυο**    | Σιδηροδρομικές γραμμές πλάτους ενός μέτρου, στενότερες από τη διεθνή προδιαγραφή· δίκτυο για τοπικές ανάγκες και όχι για σύνδεση με το διεθνές.                                                                                                                    |

> **Κλειδί**
>
> Ο εκσυγχρονισμός του 19ου αιώνα έφερε **θεσμούς και υποδομές** που η χώρα
> δεν είχε: τράπεζα, ορυχεία, διώρυγα, σιδηρόδρομο. Δεν έφερε όμως
> **εκβιομηχάνιση**. Τα κεφάλαια ήταν λίγα, η αγορά μικρή, τα χέρια και η
> τεχνική παιδεία ανεπαρκή, και όπου δεν υπήρχε ιδιωτικό κέρδος πλήρωνε το
> κράτος, με δανεικά. Αυτά τα δανεικά είναι το θέμα της επόμενης ενότητας.

> **Πρόσεχε**
>
> Μη μπερδέψεις τις χρονολογίες που μοιάζουν: Εθνική Τράπεζα **1841**, Ιονική
> **1839** (στα Επτάνησα, πριν από την ένωσή τους)· Σερπιέρι-Ρου **1866**, Σουέζ
> **1869**· διώρυγα της Κορίνθου **1881–1893**, πρωθυπουργίες Τρικούπη
> **1882–1892** με 900 χιλιόμετρα, ολοκλήρωση δικτύου **1909**. Και μη γράψεις
> ότι ο σιδηρόδρομος «απέτυχε»: πρόσφερε συγκοινωνία και υπηρεσίες στους
> πολέμους· δεν εκπλήρωσε τις **αναπτυξιακές προσδοκίες** που στηρίχτηκαν
> πάνω του.

*Γραμμή χρόνου του εκσυγχρονισμού από την Ιονική Τράπεζα (1839) ως την ολοκλήρωση του σιδηροδρομικού δικτύου (1909).*

> **Θυμήσου**
>
> - **Ορυχεία**: νόμος για την «εκχώρηση» (αρχές 1860)· Λαύριο, Σερπιέρι-Ρου
>   (1866), άργυρος και μόλυβδος από τις σκωρίες· Μήλος θειάφι, Νάξος σμύριδα,
>   Θήρα θηραϊκή γη· μάρμαρο, αλυκές.
> - **Τράπεζες**: τοκογλυφία και προαγορά σοδειάς· **Εθνική Τράπεζα 1841**,
>   Εϋνάρδος, κράτος 20%, Γ. Σταύρου, εκδοτικό δικαίωμα· Ερμούπολη 1845, Πάτρα
>   1846\.
> - **Βιομηχανία**: σχέδιο σπάνια εφαρμογή· κύμα γύρω στο 1870 (πάνω από 100
>   επιχειρήσεις)· αρχές 20ού αιώνα μεταλλουργία, ναυπηγική, τσιμέντο· ζητά
>   δασμούς.
> - **Έργα**: αγγαρείες, δρόμοι, Κωπαΐδα και ελονοσία, διώρυγα Κορίνθου
>   1881–1893.
> - **Σιδηρόδρομοι**: Αθήνα–Πειραιάς 9 χλμ.· Τρικούπης 1882–1892, 900 χλμ.·
>   1909· μετρικό· κράτος και δάνεια, ιδιώτες 30%· όχι εκβιομηχάνιση.

## Ερωτήσεις

1. Σωστό ή λάθος: η εταιρεία Σερπιέρι-Ρου, που άρχισε εργασίες στο Λαύριο το 1866, ήταν ελληνική εταιρεία της Εθνικής Τράπεζας.
   - Λάθος· ήταν γαλλοϊταλική εταιρεία
   - Σωστό· τη χρηματοδότησε ο Γεώργιος Σταύρου
   - Λάθος· ήταν αγγλική, όπως η ΠΑΟΥΕΡ
   - Σωστό· ήταν κρατική εταιρεία του 1866
2. Γιατί τα ελληνικά μεταλλεύματα του 19ου αιώνα εξάγονταν ακατέργαστα ή με στοιχειώδη μόνο επεξεργασία;
   - Η χώρα δεν είχε βαριά βιομηχανία· τα χρησιμοποιούσε η μεταλλουργία των δυτικών κρατών
   - Ένας νόμος της δεκαετίας του 1860 απαγόρευε την επεξεργασία μετάλλων μέσα στη χώρα
   - Τα κοιτάσματα ήταν τόσο μεγάλα που δεν προλάβαινε κανείς να τα επεξεργαστεί επιτόπου
   - Η Οθωμανική αυτοκρατορία αγόραζε όλα τα μεταλλεύματα και τα επεξεργαζόταν η ίδια
3. Πώς λειτουργούσε η πίστη στα πρώτα χρόνια του ελληνικού κράτους, πριν από τις τράπεζες;
   - Οι έμποροι δάνειζαν τους παραγωγούς με τοκογλυφικούς όρους, προαγοράζοντας τη σοδειά
   - Οι δήμοι δάνειζαν άτοκα τους αγρότες με εγγύηση τις εθνικές γαίες που τους είχαν δοθεί
   - Η Ιονική Τράπεζα κάλυπτε από την Κέρκυρα όλες τις ανάγκες της Πελοποννήσου και της Στερεάς
   - Οι ομογενείς της διασποράς έστελναν κεφάλαια σε κάθε κλάδο, κι έτσι δεν υπήρχε έλλειψη πίστης
4. Ποιο ήταν, κατά το βιβλίο, το μεγάλο πλεονέκτημα και η κύρια πηγή εσόδων της Εθνικής Τράπεζας;
   - Το εκδοτικό δικαίωμα
   - Τα δάνεια στους σταφιδέμπορους
   - Η διαχείριση του ΔΟΕ
   - Τα έσοδα των τελωνείων
5. Τι έγινε με το κύμα ίδρυσης βιομηχανικών επιχειρήσεων γύρω στο 1870;
   - Ιδρύθηκαν πάνω από εκατό, αλλά η απόπειρα έχασε γρήγορα τη δυναμική της και ήρθε ξανά στασιμότητα
   - Ιδρύθηκαν πάνω από εκατό, και έγιναν η κινητήρια δύναμη της οικονομίας ως τους Βαλκανικούς πολέμους
   - Ιδρύθηκαν λίγες μεγάλες μονάδες βαριάς βιομηχανίας, κυρίως ναυπηγεία και τσιμεντοβιομηχανίες
   - Δεν ιδρύθηκε καμία, γιατί η προσάρτηση της Θεσσαλίας απορρόφησε όλα τα διαθέσιμα κεφάλαια της χώρας
6. Ποιο ζεύγος χρονολογιών αντιστοιχεί στην έναρξη και στην ολοκλήρωση της διώρυγας της Κορίνθου;
   - 1881 και 1893
   - 1869 και 1881
   - 1882 και 1892
   - 1880 και 1909
7. Το ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο ήταν στο μεγαλύτερο μέρος του μετρικό, ενώ η διεθνής προδιαγραφή ήταν 1,56 μέτρα. Τι σήμαινε αυτό;
   - Ότι σχεδιάστηκε για τοπικές κυρίως ανάγκες, χωρίς φιλοδοξία να γίνει μέρος του διεθνούς δικτύου
   - Ότι χτίστηκε από ιδιώτες χωρίς κρατική βοήθεια, που ήθελαν να γλιτώσουν χρήματα από τις γραμμές
   - Ότι συνδέθηκε αμέσως με τους άξονες της Κεντρικής Ευρώπης και με το λιμάνι του Πρίντεζι στην Ιταλία
   - Ότι προοριζόταν αποκλειστικά για στρατιωτικές μεταφορές και δεν μετέφερε σχεδόν καθόλου εμπορεύματα
8. Γιατί, σύμφωνα με το βιβλίο, ο σιδηρόδρομος δεν έφερε την εκβιομηχάνιση στις περιοχές όπου έφτασε;
   - Θα έπρεπε να αλλάξει κοινωνικές και οικονομικές δομές, κάτι που ένα δίκτυο δύσκολα κάνει
   - Λειτούργησε μόνο λίγους μήνες και έκλεισε με την πτώχευση του 1893, πριν προλάβει να αποδώσει
   - Οι αγρότες αρνήθηκαν να το χρησιμοποιήσουν και συνέχισαν να μεταφέρουν τη σοδειά με ζώα
   - Οι γραμμές χτίστηκαν μόνο στα νησιά, όπου η θάλασσα είχε ήδη όλες τις μεταφορές

## Ασκήσεις

1. Ποια ήταν, ως τη δεκαετία του 1880, η μόνη σιδηροδρομική γραμμή της Ελλάδας, και πόσα χιλιόμετρα είχε;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπουν τα χρόνια της κατασκευής της διώρυγας της Κορίνθου. Από πότε ως πότε κράτησε;
   *Γραμμή χρόνου του εκσυγχρονισμού από το 1841 ως το 1909, με κρυμμένα τα χρόνια της διώρυγας της Κορίνθου.*
3. Να εξηγήσεις γιατί η ελληνική βιομηχανία δεν έγινε κινητήρια δύναμη της οικονομίας, ούτε μετά τη μεγάλη επέκταση του 1912–1913.
4. Να εξηγήσεις γιατί τα δημόσια έργα του 19ου αιώνα (δρόμοι, λιμάνια, υδραγωγεία) έπεσαν σχεδόν εξ ολοκλήρου στο κράτος, και πώς τα προχώρησε εκείνο ως τη δεκαετία του 1870.
5. Ο πίνακας δίνει στοιχεία για την ίδρυση και την εξάπλωση της Εθνικής Τράπεζας, από το σχολικό βιβλίο. Τι δείχνουν για το ποιος στήριξε την τράπεζα και για τον ρόλο της στην ελληνική οικονομία;

   Η Εθνική Τράπεζα: ίδρυση το 1841 και πρώτα βήματα. Στοιχεία από το σχολικό βιβλίο.

   | Στοιχείο | Τι λέει το βιβλίο |
   | --- | --- |
   | Προέλευση κεφαλαίων | κυρίως από το εξωτερικό |
   | Μέτοχοι | Εϋνάρδος, κράτος (20%), ομογενείς, ξένοι |
   | Πρώτος διοικητής | Γεώργιος Σταύρου |
   | Υποκαταστήματα | Ερμούπολη 1845, Πάτρα 1846 |
   | Κύρια πηγή εσόδων | έκδοση τραπεζογραμματίων για το κράτος |

6. Ήταν σωστή απόφαση να χτιστεί το σιδηροδρομικό δίκτυο με κρατικά κυρίως χρήματα και ξένο δανεισμό, σε μια χώρα όπου η απόδοσή του ήταν αμφίβολη; Να κρίνεις με επιχειρήματα και από τις δύο πλευρές.
7. Ορυχεία, τράπεζες και βιομηχανία: σε ποιο από τα τρία πεδία ο εκσυγχρονισμός του 19ου αιώνα έφερε τα πιο χειροπιαστά αποτελέσματα, και σε ποιο έμεινε κυρίως «σχέδιο ή πρόθεση»; Να συγκρίνεις με στοιχεία του βιβλίου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/banks-industry-railways
