# Η Μικρασιατική καταστροφή και η ανταλλαγή

> Η έξοδος του 1922 και η Σύμβαση της Λοζάνης: ποιοι ανταλλάχτηκαν και ποιοι όχι.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/asia-minor-exchange

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί τα προσφυγικά κύματα του 20ού αιώνα ήταν συχνότερα και μεγαλύτερα, με τα ρεύματα του 1906 και του 1913 ως παραδείγματα.
- Να περιγράφεις την έξοδο του 1922 με τους αριθμούς της και να διαβάζεις τον πίνακα προέλευσης των προσφύγων της απογραφής του 1928.
- Να παρουσιάζεις τις συνθήκες του πρώτου διαστήματος: αρρώστιες, πρόχειρη στέγαση, τα πρώτα μέτρα και την αίσθηση της προσωρινότητας.
- Να αναλύεις τους όρους της Σύμβασης ανταλλαγής (30 Ιανουαρίου 1923), τις αντιδράσεις των προσφύγων και τους λόγους που η Ελλάδα την υπέγραψε.

## Ο 20ός αιώνας: συχνότερα και μεγαλύτερα κύματα

Τον 19ο αιώνα οι πρόσφυγες που ήρθαν στην Ελλάδα **δεν ήταν πολλοί**. Τις
πρώτες δεκαετίες του 20ού τα κύματα έγιναν **συχνότερα και πολυαριθμότερα**.
Αιτία ήταν οι πόλεμοι και η εχθρότητα ανάμεσα στα βαλκανικά κράτη, μέσα σε
έναν γενικότερο ανταγωνισμό στην περιοχή. Η κορύφωση ήρθε το **1922**, με τον
ξεριζωμό του ελληνισμού της **Μικράς Ασίας** και της **Ανατολικής Θράκης**. Ο
αριθμός των προσφύγων και ο **οριστικός** χαρακτήρας της εκδίωξης ανάγκασαν το
κράτος να πάρει, για πρώτη φορά, **συστηματικά μέτρα** περίθαλψης και
αποκατάστασης.

Τα πρώτα ρεύματα του αιώνα:

| Χρονιά   | Από πού                                                                                   | Γιατί                                                                                   |
| -------- | ----------------------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------- |
| **1906** | **Ανατολική Ρωμυλία** (Βουλγαρία)                                                         | βιαιοπραγίες των Βουλγάρων, στον ανταγωνισμό για τη Μακεδονία (Μακεδονικός Αγώνας)      |
| **1906** | **Ρουμανία**                                                                              | απελάσεις, λόγω του **Κουτσοβλαχικού ζητήματος**                                        |
| **1913** | Βουλγαρία, Δυτική Θράκη, τμήμα της Ανατολικής Μακεδονίας, περιοχές που δόθηκαν στη Σερβία | η **συνθήκη του Βουκουρεστίου** (Αύγουστος 1913), που έκλεισε τους Βαλκανικούς πολέμους |
| **1913** | **Καύκασος** (Ρωσία)                                                                      | η ελπίδα για γη στην εύφορη Μακεδονία· το ρεύμα το ανέκοψε η ελληνική κυβέρνηση         |

## Η έξοδος του 1922

### Από τη Σμύρνη ως την ήττα

Στις **15 Μαΐου 1919** ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη **Σμύρνη** και η
ζώνη επεκτάθηκε γρήγορα. Το **1920** η **Συνθήκη των Σεβρών** όριζε ότι η
περιοχή της Σμύρνης θα ήταν υπό ελληνική διοίκηση και κατοχή για **πέντε
χρόνια**· μετά οι κάτοικοι θα αποφάσιζαν με **δημοψήφισμα** για προσάρτηση
στην Ελλάδα. Τον **Νοέμβριο 1920** οι **Φιλελεύθεροι ηττήθηκαν** στις εκλογές
και επέστρεψε ο βασιλιάς **Κωνσταντίνος**. Οι Σύμμαχοι βρήκαν έτσι την αφορμή να
δείξουν πιο καθαρά ότι άλλαζαν στάση απέναντι στην Ελλάδα. Την ίδια ώρα το
τουρκικό εθνικό κίνημα του **Μουσταφά Κεμάλ** δυνάμωνε μέσα και έξω από την
Τουρκία. Ο πόλεμος έληξε τον **Αύγουστο 1922** με ήττα και υποχώρηση του
ελληνικού στρατού, και χιλιάδες πρόσφυγες τον ακολούθησαν.

### Ποιοι έφυγαν, πότε και πώς

- **Πριν από τον Αύγουστο 1922** είχαν ήδη φύγει πληθυσμοί του **Πόντου**, της
  **Κιλικίας** και της **Καππαδοκίας**, προς τη Σμύρνη ή την Ελλάδα.
- Μετά την **καταστροφή της Σμύρνης** σειρά είχαν τα **Βουρλά**, το **Αϊβαλί** και
  τα **Μοσχονήσια**· διώξεις έγιναν και στη βορειοδυτική Μικρά Ασία
  (Προποντίδα).
- **Αιχμάλωτοι στρατιώτες και ντόπιοι άνδρες 18–45 ετών** μαζεύτηκαν σε
  στρατόπεδα και στάλθηκαν σε **πορείες αιχμαλώτων και ομήρων** προς το
  εσωτερικό. Πολλοί πέθαναν από κακουχίες και πείνα.
- Οι κάτοικοι της **Ανατολικής Θράκης** πήραν προθεσμία **ενός μήνα** για να
  φύγουν, άρα μπόρεσαν να πάρουν μαζί όση κινητή περιουσία κουβαλούσαν. Οι
  Έλληνες της **Καλλίπολης** έφυγαν αργότερα.
- **Φθινόπωρο 1922**: περίπου **900.000** πρόσφυγες στην Ελλάδα, ανάμεσά τους
  **50.000 Αρμένιοι**.
- Περίπου **200.000** Έλληνες έμεναν ακόμα στην **Καππαδοκία** και στην Κεντρική
  και Νότια Μικρά Ασία· μεταφέρθηκαν το **1924–1925** με τη φροντίδα της
  **Μικτής Επιτροπής**. Μέρος των Ποντίων κατέφυγε στη **Ρωσία**.

Η βία του 1922 δεν ήταν μόνο μιας κατεύθυνσης. Στην υποχώρηση, τμήματα του
ελληνικού στρατού και άτακτοι έκαψαν πόλεις και χωριά, με θύματα **Τούρκους
αμάχους**. Στη Σμύρνη, τον **Σεπτέμβριο 1922**, ακολούθησαν σφαγές **Ελλήνων
και Αρμενίων αμάχων** και πυρκαγιά που κατέστρεψε τις χριστιανικές συνοικίες.
Και τα δύο είναι γεγονότα· το ένα δεν εξηγεί ούτε δικαιολογεί το άλλο.

### Πόσοι ήταν

Οι πρώτες απογραφές **υποτιμούν** τον αριθμό. Οι πραγματικοί πρόσφυγες ήταν
περισσότεροι, αν λογαριάσεις την υψηλή θνησιμότητα των πρώτων χρόνων, τις λίγες
γεννήσεις και όσους μετανάστευσαν σε άλλες χώρες. Η **απογραφή του 1928**
κατέγραψε **1.220.000** πρόσφυγες:

| Προέλευση (απογραφή 1928)       | Πρόσφυγες     | Ποσοστό   |
| ------------------------------- | ------------- | --------- |
| Μικρά Ασία                      | 626.954       | 51,3%     |
| Ανατολική Θράκη                 | 256.635       | 21%       |
| Πόντος                          | 182.169       | 14,9%     |
| Κωνσταντινούπολη                | 38.458        | 3,2%      |
| **Τουρκία, σύνολο**             | **1.104.216** | **90,4%** |
| Ρωσία (με τον Καύκασο)          | 58.526        | 4,8%      |
| Βουλγαρία                       | 49.027        | 4%        |
| Σερβία, Αλβανία, άλλες περιοχές | 10.080        | 0,8%      |
| **Σύνολο**                      | **1.221.849** | **100%**  |

Ο πίνακας μετρά όλους τους πρόσφυγες των τριών πρώτων δεκαετιών του αιώνα,
όχι μόνο του 1922. Γι' αυτό υπάρχουν και η Βουλγαρία και η Ρωσία.

## Το πρώτο διάστημα

Οι πρόσφυγες έφτασαν εξαντλημένοι, πρόχειρα στεγασμένοι και υποσιτισμένοι, και
οι αρρώστιες τους θέριζαν: **τύφος, γρίπη, φυματίωση** (κυρίως στις πόλεις),
**ελονοσία** (κυρίως στην ύπαιθρο). Κατά την **Κοινωνία των Εθνών**, ένας
σημαντικός αριθμός πέθανε μέσα στον πρώτο χρόνο. Είχαν χάσει συγγενείς, φίλους,
τη γη των πατέρων τους και ολόκληρο τον κόσμο όπου ζούσαν: ήταν και **ψυχικά
τραυματισμένοι**.

Τα πρώτα μέτρα κάλυψαν τα στοιχειώδη, **τροφή, προσωρινή στέγη, ιατρική
φροντίδα**:

- **Το κράτος**, με όσα μέσα είχε. Την προσωρινή στέγαση ανέλαβε το
  **Υπουργείο Περιθάλψεως**, με έκτακτο προσωπικό.
- Το **Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων**, που ιδρύθηκε τον **Νοέμβριο 1922**, έστησε
  **ξύλινα παραπήγματα**.
- **Ιδιώτες**, μόνοι ή οργανωμένοι: έρανοι, συσσίτια, διανομή ψωμιού και ρούχων.
- **Ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις**, με αποφασιστικό ρόλο στην ιατρική
  περίθαλψη και στα φάρμακα.

Γύρω από τις πόλεις, σε πλατείες και άδεια οικόπεδα, φύτρωσαν καλύβες,
παράγκες και σκηνές. Χρησιμοποιήθηκε κάθε στεγασμένος χώρος: σχολεία, εκκλησίες
και τζαμιά, στρατώνες, θέατρα, αποθήκες, υπόγεια. **Επιτάχθηκαν** τα άδεια
σπίτια σε όλη τη χώρα, και σε κατοικημένα σπίτια οι ένοικοι μοιράστηκαν τον
χώρο τους με πρόσφυγες.

Οι περισσότεροι άντεχαν, γιατί πίστευαν ότι η παραμονή ήταν **προσωρινή** και ότι
σύντομα θα γύριζαν. Αυτή η **αίσθηση της προσωρινότητας** καθυστέρησε την
κοινωνική και οικονομική τους ένταξη. Μόνο μετά τη **Σύμβαση της Λοζάνης**
κατάλαβαν ότι η επιστροφή δεν θα γινόταν, και στόχος έγινε η καλύτερη ζωή
στη νέα πατρίδα.

## Η Σύμβαση της Λοζάνης και η ανταλλαγή

Δύο κείμενα, με έξι μήνες διαφορά:

- **30 Ιανουαρίου 1923**: η ελληνοτουρκική **Σύμβαση ανταλλαγής των
  πληθυσμών**.
- **24 Ιουλίου 1923**: η **Συνθήκη ειρήνης της Λοζάνης**.

> «Από της 1 Μαΐου 1923, θέλει διενεργηθή η υποχρεωτική ανταλλαγή των Τούρκων
> υπηκόων Ελληνικού Ορθοδόξου θρησκεύματος, εγκατεστημένων επί των τουρκικών
> εδαφών, και των Ελλήνων υπηκόων Μουσουλμανικού θρησκεύματος, εγκατεστημένων
> επί των ελληνικών εδαφών.»
>
> — Σύμβαση ανταλλαγής, άρθρο 1

### Τι όριζε

- **Υποχρεωτική** ανταλλαγή των **Ελλήνων ορθοδόξων** της Τουρκίας με τους
  **Μουσουλμάνους** της Ελλάδας, κριτήριο η **θρησκεία**. Ίσχυε και για όσους
  έμεναν ακόμα στον τόπο τους και για όσους είχαν ήδη φύγει.
- Ίσχυε **αναδρομικά**, για κάθε μετακίνηση από την κήρυξη του **Α΄ Βαλκανικού
  πολέμου (18 Οκτωβρίου 1912)**.
- **Εξαιρέσεις**: οι Έλληνες ορθόδοξοι της **Κωνσταντινούπολης**, της **Ίμβρου** και
  της **Τενέδου**, και οι Μουσουλμάνοι της **Δυτικής Θράκης**. «Έλληνες κάτοικοι
  της Κωνσταντινουπόλεως» ήταν όσοι είχαν εγκατασταθεί εκεί **πριν από τις
  30 Οκτωβρίου 1918** (άρθρο 2).
- Όσοι επέστρεφαν να εγκατασταθούν στην παλιά τους χώρα χρειάζονταν **άδεια**
  της κυβέρνησής της (άρθρο 1).

Οι **ανταλλάξιμοι**:

1. έχαναν την παλιά **ιθαγένεια** και έπαιρναν της χώρας όπου εγκαθίσταντο·
2. είχαν δικαίωμα να πάρουν την **κινητή** περιουσία τους·
3. είχαν δικαίωμα να πάρουν από τη χώρα υποδοχής, ως **αποζημίωση**,
   περιουσία **ίσης αξίας** με την ακίνητη που άφηναν·
4. θα τους διευκόλυνε στη μετακίνηση η **Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής**.

### Τι είχε καινούργιο

Ανταλλαγές πληθυσμών είχαν συμφωνηθεί και πριν. Εκείνες όμως προέβλεπαν
**εθελοντική** μετανάστευση από ορισμένες διαφιλονικούμενες περιοχές. Η
Σύμβαση του 1923 **καθιέρωσε για πρώτη φορά μαζική μετακίνηση** πληθυσμών,
και μάλιστα **υποχρεωτική**.

### Η αντίδραση των προσφύγων

Όταν έγιναν γνωστοί οι όροι, οι πρόσφυγες αντέδρασαν έντονα, με
**συλλαλητήρια** σε όλες τις πόλεις. Στο συλλαλητήριο της **Ομόνοιας (21
Ιανουαρίου 1923)** ψήφισαν ότι η ανταλλαγή είναι «νέα και κεκαλυμμένη μορφή
αναγκαστικού εκπατρισμού και αναγκαστικής απαλλοτρίωσης» και ζήτησαν να
γυρίσουν στις πατρίδες τους με εγγυήσεις.

Η ελληνική αντιπροσωπεία συμφώνησε παρ' όλα αυτά:

- **Η πραγματικότητα**: οι περισσότεροι είχαν ήδη φύγει, και η Τουρκία
  **αρνιόταν να δεχτεί την επιστροφή** τους.
- **Οι επιδιώξεις των δύο ηγετών**, Βενιζέλου και Κεμάλ: ασφαλή και
  αναγνωρισμένα σύνορα, **εθνική ομοιογένεια**, και ελεύθερο πεδίο για
  εσωτερική μεταρρύθμιση και ανάπτυξη.
- Η **Κοινωνία των Εθνών** συμφωνούσε.

Οι πρόσφυγες έμειναν με την πικρία ότι **τα δικαιώματά τους θυσιάστηκαν στα
συμφέροντα του κράτους**.

### Η Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής

Ιδρύθηκε με βάση το **άρθρο 11** της Σύμβασης, με έδρα την
**Κωνσταντινούπολη**. Είχε **έντεκα μέλη**: τέσσερις Έλληνες, τέσσερις
Τούρκους και τρεις πολίτες κρατών που είχαν μείνει **ουδέτερα** στον Α΄
Παγκόσμιο πόλεμο. Αρμοδιότητά της ήταν να ορίσει **πώς θα μετακινηθούν** οι
πληθυσμοί και να **εκτιμήσει την ακίνητη περιουσία** των ανταλλαξίμων.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανταλλάξιμος ή όχι;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την απόβαση στη Μικτή Επιτροπή*

> **Κλειδί**
>
> Η Σύμβαση του 1923 **δεν δημιούργησε** την έξοδο· οι περισσότεροι είχαν ήδη
> φύγει. Αυτό που έκανε ήταν να την κάνει **οριστική και νόμιμη**: κανείς δεν
> γύριζε χωρίς άδεια, και ίσχυε αναδρομικά ως το 1912. Γι' αυτό οι πρόσφυγες τη
> θεώρησαν αναγκαστικό εκπατρισμό, ενώ οι δύο κυβερνήσεις τη θεώρησαν τον
> δρόμο για σταθερά σύνορα και εθνική ομοιογένεια. Και οι δύο ματιές εξηγούν
> κάτι αληθινό.

> **Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)**
>
> **Σύμβαση ανταλλαγής (Λοζάνη, 30 Ιανουαρίου 1923):** ελληνοτουρκική συμφωνία
> για την υποχρεωτική ανταλλαγή των Ελλήνων ορθοδόξων της Τουρκίας και των
> Μουσουλμάνων της Ελλάδας, με αναδρομική ισχύ από τις 18 Οκτωβρίου 1912 και
> εξαιρέσεις την Κωνσταντινούπολη, την Ίμβρο, την Τένεδο και τη Δυτική Θράκη.
>
> **Ανταλλάξιμοι:** όσοι υπάγονταν στην ανταλλαγή. Άλλαζαν ιθαγένεια, έπαιρναν
> την κινητή περιουσία τους και δικαιούνταν αποζημίωση ίσης αξίας για την
> ακίνητη.
>
> **Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής:** όργανο της Σύμβασης (άρθρο 11) με έδρα την
> Κωνσταντινούπολη και έντεκα μέλη (4 Έλληνες, 4 Τούρκοι, 3 ουδέτεροι), που
> όριζε τον τρόπο της μετακίνησης και εκτιμούσε την ακίνητη περιουσία.
>
> **Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων:** οργανισμός που ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του
> 1922 και έστησε ξύλινα παραπήγματα για την προσωρινή στέγαση των προσφύγων.
>
> **«Εγκατεστημένοι» της Κωνσταντινούπολης:** οι Έλληνες που ζούσαν στην Πόλη
> πριν από τις 30 Οκτωβρίου 1918 και γι' αυτό εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή.

### Παράδειγμα 1: Να αναλύσετε τους λόγους για τους οποίους η ελληνική αντιπροσωπεία δέχτηκε την υποχρεωτική ανταλλαγή, παρά τις αντιδράσεις των προσφύγων.

1. **Το σχέδιο.** Τρεις παράγραφοι: τι αντέδρασαν οι πρόσφυγες, γιατί
   υπέγραψε η Ελλάδα, τι έμεινε μετά. Μην ξεκινήσεις με τους όρους της Σύμβασης·
   δεν τους ζητάει η ερώτηση.
2. **Η αντίδραση.** Συλλαλητήρια σε όλες τις πόλεις· το ψήφισμα της Ομόνοιας
   (21 Ιανουαρίου 1923) μιλά για «αναγκαστικό εκπατρισμό» και ζητά επιστροφή με
   εγγυήσεις.
3. **Οι λόγοι.** (α) Τετελεσμένο: έξοδος χιλιάδων και τουρκική άρνηση να
   δεχτεί επιστροφή. (β) Οι στόχοι Βενιζέλου και Κεμάλ: σύνορα αναγνωρισμένα,
   ομοιογένεια, εσωτερική ανάπτυξη. (γ) Η σύμφωνη γνώμη της Κοινωνίας των
   Εθνών.
4. **Το κλείσιμο.** Οι πρόσφυγες ένιωσαν ότι το δίκαιό τους θυσιάστηκε στα
   συμφέροντα του κράτους. Η πικρία αυτή θα ξαναβγεί το 1930, στη Συμφωνία της
   Άγκυρας.

### Παράδειγμα 2: Με βάση τον πίνακα προέλευσης της απογραφής του 1928 και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις γιατί ο πίνακας δεν δίνει όλη την εικόνα της εξόδου του 1922.

1. **Τι δείχνει.** Από τους **1.221.849** πρόσφυγες, το **90,4%** ήρθε από την
   Τουρκία: Μικρά Ασία 51,3%, Ανατολική Θράκη 21%, Πόντος 14,9%. Η έξοδος του
   1922 είναι ο κύριος όγκος.
2. **Τι μετρά περισσότερο.** Ο πίνακας καλύπτει τρεις δεκαετίες. Η Βουλγαρία
   (4%) και η Ρωσία (4,8%) θυμίζουν το 1906, το 1913 και τον Καύκασο, όχι το
   1922\.
3. **Τι δεν μετρά.** Το 1928 δεν απογράφονται όσοι πέθαναν από τύφο,
   φυματίωση και ελονοσία τα πρώτα χρόνια, όσοι μετανάστευσαν αλλού, ούτε οι
   γεννήσεις που δεν έγιναν. Οι Αρμένιοι του 1922 (50.000) δεν φαίνονται
   χωριστά.
4. **Το συμπέρασμα.** Οι πρόσφυγες του 1922 ήταν **περισσότεροι** από όσους
   δείχνει μια απογραφή έξι χρόνια μετά, και ο πίνακας ανακατεύει διαφορετικά
   κύματα. Αυτό απαντά στο «γιατί δεν δίνει όλη την εικόνα».

> **Θυμήσου**
>
> - 20ός αιώνας: **1906** (Ανατολική Ρωμυλία, Ρουμανία), **1913** (Βουκουρέστι,
>   Καύκασος), κορύφωση **1922**.
> - **Φθινόπωρο 1922**: περίπου **900.000** (με 50.000 Αρμενίους)· **200.000** από
>   την Καππαδοκία το **1924–1925**· **1.220.000** στην απογραφή του **1928**.
> - Πρώτο διάστημα: τύφος, γρίπη, φυματίωση, ελονοσία· **Υπουργείο Περιθάλψεως**,
>   **Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων** (Νοέμβριος 1922), επιτάξεις· αίσθηση
>   **προσωρινότητας**.
> - **30 Ιανουαρίου 1923**: υποχρεωτική, με κριτήριο τη θρησκεία, αναδρομική από
>   **18 Οκτωβρίου 1912**· εξαιρέσεις Πόλη, Ίμβρος, Τένεδος, Δυτική Θράκη.
> - **Μικτή Επιτροπή**: άρθρο 11, Κωνσταντινούπολη, 4 + 4 + 3 μέλη.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί τα προσφυγικά κύματα των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα ήταν συχνότερα και μεγαλύτερα από του 19ου;
   - Λόγω των πολέμων και της εχθρότητας ανάμεσα στα βαλκανικά κράτη
   - Επειδή το ελληνικό κράτος καλούσε ομογενείς να εγκατασταθούν στη Μακεδονία με δωρεάν γη
   - Επειδή η Σύμβαση της Λοζάνης ίσχυε ήδη από το 1906
   - Λόγω της χολέρας που έπληξε τα Βαλκάνια
2. Τι προκάλεσε την αναγκαστική μετανάστευση των Ελλήνων της Ανατολικής Ρωμυλίας το 1906;
   - Η συνθήκη του Βουκουρεστίου, που έκλεισε τους Βαλκανικούς πολέμους
   - Το Κουτσοβλαχικό ζήτημα, που βάραινε τις σχέσεις Ελλάδας και Ρουμανίας
   - Οι βιαιοπραγίες των Βουλγάρων, στον ανταγωνισμό για τη Μακεδονία
   - Η απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη
3. Πόσοι πρόσφυγες είχαν φτάσει στην Ελλάδα το φθινόπωρο του 1922, σύμφωνα με το βιβλίο;
   - Περίπου 200.000
   - Περίπου 900.000, ανάμεσά τους 50.000 Αρμένιοι
   - Περίπου 1.220.000, όλοι από τη Μικρά Ασία
   - Περίπου 3.600
4. Χαρακτήρισε την πρόταση: «Το πρώτο διάστημα οι περισσότεροι πρόσφυγες θεωρούσαν προσωρινή την παραμονή τους, και αυτό καθυστέρησε την ένταξή τους.»
   - Λάθος· από την αρχή ήξεραν ότι η φυγή ήταν οριστική
   - Λάθος· η ένταξή τους ολοκληρώθηκε μέσα στον πρώτο χρόνο
   - Σωστή
   - Λάθος· την ένταξη την καθυστέρησε μόνο η έλλειψη κατοικιών
5. Από ποια ημερομηνία ίσχυε αναδρομικά η ανταλλαγή των πληθυσμών;
   - Από τις 30 Οκτωβρίου 1918
   - Από τις 15 Μαΐου 1919
   - Από την 1η Μαΐου 1923
   - Από τις 18 Οκτωβρίου 1912
6. Σε τι διέφερε η Σύμβαση του 1923 από τις προηγούμενες συμφωνίες ανταλλαγής πληθυσμών;
   - Ήταν μαζική και υποχρεωτική, ενώ οι προηγούμενες προέβλεπαν εθελοντική μετανάστευση
   - Ήταν η πρώτη που είχε κριτήριο τη γλώσσα αντί για τη θρησκεία
   - Ήταν η πρώτη που άφηνε τους ανταλλαξίμους να κρατήσουν την παλιά ιθαγένειά τους μαζί με τη νέα
   - Ήταν η πρώτη που αφορούσε μόνο την περιοχή της Σμύρνης
7. Ποιος από τους παρακάτω ΔΕΝ ήταν λόγος για τον οποίο η ελληνική αντιπροσωπεία δέχτηκε την ανταλλαγή;
   - Η άρνηση της Τουρκίας να δεχτεί την επιστροφή των προσφύγων
   - Η επιδίωξη ασφαλών συνόρων και εθνικής ομοιογένειας
   - Το αίτημα των προσφύγων στα συλλαλητήρια του 1923
   - Η σύμφωνη γνώμη της Κοινωνίας των Εθνών
8. Ποια ήταν η σύνθεση της Μικτής Επιτροπής Ανταλλαγής;
   - Πέντε Έλληνες και πέντε Τούρκοι, χωρίς ξένα μέλη
   - Τέσσερις Έλληνες, τέσσερις Τούρκοι και τρεις ουδέτεροι
   - Μέλη μόνο της Κοινωνίας των Εθνών, με έδρα την Αθήνα
   - Τρεις Έλληνες, τρεις Τούρκοι και ένας Βρετανός πρόεδρος

## Ασκήσεις

1. Ποιος οργανισμός, που ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1922, έστησε ξύλινα παραπήγματα για τη στέγαση των προσφύγων;
   *Γραμμή χρόνου από το 1919 ως το 1924, με κρυμμένο το γεγονός του Νοεμβρίου 1922.*
2. Εξήγησε γιατί η θνησιμότητα των προσφύγων ήταν τόσο υψηλή τα πρώτα χρόνια μετά το 1922, και πώς αυτό επηρεάζει όσα ξέρουμε για τον αριθμό τους.
3. Να συγκρίνεις τον τρόπο με τον οποίο έφυγαν το 1922 οι Έλληνες της Ανατολικής Θράκης και οι Έλληνες της Μικράς Ασίας.
4. Η Καλλισθένη Καλλίδου, από το Φερτέκι της Καππαδοκίας, θυμάται την άφιξη (Η Έξοδος, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, τ. Β΄, σ. 261, στο σχολικό βιβλίο): «Στα σοκάκια της Θεσσαλονίκης πεταμένοι ήμαστε. […] Πέρασε ένας άντρας, ένας τρανός. Μας πέταξε μια πεντάρα. Έπιασα την πεντάρα, φώναζα, έκλαιγα: –Εμείς έχομε λεφτά! Εμείς έχομε να φάμε! Αφήσαμε τα σπίτια μας, τόσα αμπέλια αφήσαμε! Δεν είμαστε ζητιάνοι εμείς! […] Περνούσε ο κόσμος. Μας βλέπανε από μακριά. Δεν ερχόντανε κοντά μας: – Προσφυγιά! προσφυγιά! λέγανε και περνούσανε…» Τι δείχνει η μαρτυρία για το πρώτο διάστημα των προσφύγων στην Ελλάδα, και πώς τη συμπληρώνουν οι γνώσεις σου;
5. «Οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, της Ανατολικής Θράκης και του Εύξεινου Πόντου ... θεωρούν ότι η Ανταλλαγή ... πλήττει καίρια την παγκόσμια συνείδηση και την παγκόσμια ηθική ... ότι είναι αντίθετη προς τα ιερότερα δικαιώματα του ανθρώπου, της ελευθερίας και ιδιοκτησίας.» — Ψήφισμα του συλλαλητηρίου των προσφύγων στην Ομόνοια, 21 Ιανουαρίου 1923. Ποια δικαιώματα θεωρούν οι πρόσφυγες ότι παραβιάζονται, και τι πρόβλεπε η Σύμβαση που υπογράφηκε εννέα μέρες αργότερα για καθένα από αυτά;
6. Η Σύμβαση του 1923 ήταν για την Ελλάδα λύση ή αδικία; Κρίνε από τη σκοπιά του κράτους και από τη σκοπιά των προσφύγων.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/asia-minor-exchange
