# Το αγροτικό ζήτημα και το εργατικό κίνημα

> Τσιφλίκια και κολίγοι, το Κιλελέρ, η αναδιανομή της γης και οι πρώτες απεργίες.

Ιστορία Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/agrarian-labour

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι η αγροτική μεταρρύθμιση και γιατί στην παλιά Ελλάδα το ζήτημα της γης δεν είχε τις εντάσεις άλλων χωρών, ως την προσάρτηση της Θεσσαλίας (1881).
- Να περιγράφεις το ζήτημα των τσιφλικιών της Θεσσαλίας, τους νόμους του 1907 και το Κιλελέρ (1910).
- Να αναλύεις την απόφαση του 1917 και την αναδιανομή μετά τον πόλεμο, με τους αριθμούς της, και τα νέα προβλήματα της μικροϊδιοκτησίας.
- Να εξηγείς γιατί το εργατικό κίνημα άργησε στην Ελλάδα και πώς ωρίμασε μετά το 1912, με τη Φεντερασιόν, τη ΓΣΕΕ και το ΣΕΚΕ.

## Δύο ζητήματα του 20ού αιώνα

Στις αρχές του 20ού αιώνα δύο κοινωνικά ζητήματα μπαίνουν στο κέντρο: ποιος
έχει τη **γη**, και πώς ζουν όσοι **δουλεύουν με μεροκάματο**. Και τα δύο στην
Ελλάδα εξελίχθηκαν αλλιώς από ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη, και για τον ίδιο
λόγο: τις **ιδιομορφίες της ελληνικής ανάπτυξης**. Μια χώρα από μικρούς
ιδιοκτήτες, χωρίς μεγάλες βιομηχανίες, δεν έχει ούτε τις αγροτικές ούτε τις
εργατικές συγκρούσεις μιας χώρας με μεγάλα κτήματα και εργοστάσια.

## Γ1. Το αγροτικό ζήτημα

### Τι είναι η αγροτική μεταρρύθμιση

Ως τον 19ο αιώνα ο **αγροτικός χώρος** κυριαρχούσε στην παραγωγή και στην
κοινωνία. Με τη βιομηχανική επανάσταση η κυριαρχία του υποχώρησε στον
«δυτικό κόσμο», και η Ελλάδα βάδιζε προς την ίδια κατεύθυνση με αργούς,
«μεσογειακούς» ρυθμούς. Καθώς η κατοχή γης έπαυε να είναι πηγή **εξουσίας**
και **κοινωνικού κύρους**, άνοιξε ο δρόμος για την **αγροτική μεταρρύθμιση**:
την κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και την κατάτμηση της γης σε **μικρές
οικογενειακές μονάδες**.

### Η παλιά Ελλάδα: χωρίς μεγάλες εντάσεις

Στον ελληνικό χώρο το ζήτημα της γης δεν είχε τις εντάσεις άλλων ευρωπαϊκών ή
βαλκανικών κρατών. Η προοδευτική διανομή των **εθνικών γαιών** (ενότητα 2) είχε
δημιουργήσει πλήθος μικρών και μεσαίων ιδιοκτητών. Τα λίγα τσιφλίκια που
έμειναν, στην **Αττική** και στην **Εύβοια**, δεν προκαλούσαν ιδιαίτερο
πρόβλημα.

### Η Θεσσαλία και τα τσιφλίκια

Η εικόνα άλλαξε με την επέκταση: **Επτάνησα (1864)**, **Άρτα και Θεσσαλία
(1881)**. Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας τα αγόρασαν **πλούσιοι Έλληνες του
εξωτερικού**, που:

- κράτησαν τον αναχρονιστικό θεσμό των **κολίγων**·
- άσκησαν πολιτικές και κοινωνικές πιέσεις για να κερδοσκοπήσουν από το
  **σιτάρι**: ζητούσαν **υψηλούς δασμούς** στο εισαγόμενο ρωσικό σιτάρι, ώστε
  να ορίζουν όσο γίνεται υψηλότερες τιμές για το ντόπιο, προκαλώντας μερικές
  φορές και **τεχνητές ελλείψεις**.

Οι εντάσεις οδήγησαν στους **νόμους του 1907**, που επέτρεπαν στην κυβέρνηση
να **απαλλοτριώνει** μεγάλες ιδιοκτησίες και να τις διανέμει σε ακτήμονες. Η
εφαρμογή τους ήταν δύσκολη και έφερε συγκρούσεις· η σημαντικότερη έγινε στο
χωριό **Κιλελέρ (1910)**.

### Από το 1913 στη μικροϊδιοκτησία

Τα πράγματα προχώρησαν αργά ως το τέλος των **Βαλκανικών πολέμων (1913)**, όταν
το ζήτημα έγινε πιο περίπλοκο: στα νέα όρια υπήρχαν και **μουσουλμάνοι
ιδιοκτήτες** μεγάλων εκτάσεων.

Το **αποφασιστικό βήμα** έγινε στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και του
Διχασμού. Το **1917** η κυβέρνηση του **Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη** αποφάσισε
να ολοκληρωθεί η μεταρρύθμιση, με **διπλό στόχο**:

1. να στηριχτούν και να πολλαπλασιαστούν οι **ελληνικές ιδιοκτησίες γης** στις
   νέες περιοχές·
2. να αποκατασταθούν οι **πρόσφυγες** και να προληφθούν **κοινωνικές
   εντάσεις** στην ύπαιθρο.

Οι απαλλοτριώσεις έγιναν δυνατές αμέσως μετά τον πόλεμο, όταν η αποκατάσταση
των προσφύγων βρέθηκε στο επίκεντρο:

| Περίοδος  | Απαλλοτριώσεις μεγάλων ιδιοκτησιών |
| --------- | ---------------------------------- |
| 1917–1920 | 64                                 |
| 1921–1922 | 12                                 |
| 1923–1925 | 1.203                              |

Η αναδιανομή έφτασε στο **85%** της καλλιεργήσιμης γης στη **Μακεδονία**, στο
**68%** στη **Θεσσαλία** και στο **40%** στο σύνολο της χώρας. Λίγα χρόνια
αργότερα, με την πίεση του προσφυγικού, η μεταρρύθμιση ολοκληρώθηκε, και η
αγροτική οικονομία πέρασε σε καθεστώς **μικροϊδιοκτησίας**.

### Τα νέα προβλήματα

Η νέα κατάσταση έφερε νέα προβλήματα. Οι μικροκαλλιεργητές δυσκολεύονταν να
πουλήσουν την παραγωγή τους και έπεφταν συχνά **θύματα των εμπόρων**. Η
απάντηση ήταν η ίδρυση της **Αγροτικής Τράπεζας**, **κρατικών οργανισμών
παρέμβασης** και **παραγωγικών συνεταιρισμών**. Το αγροτικό ζήτημα πήρε έτσι
νέο περιεχόμενο, χωρίς τις εντάσεις που γνώρισαν η **Ισπανία**, η
**Βουλγαρία** ή η **Ρουμανία**.

### Παράδειγμα 1: Να παρουσιάσετε τους λόγους για τους οποίους η κυβέρνηση Βενιζέλου αποφάσισε το 1917 την ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης, και τα αποτελέσματά της.

1. **Σχέδιο.** Τρία μέρη: τι προηγήθηκε (γιατί το ζήτημα ήταν ανοιχτό), οι δύο
   στόχοι του 1917, τα αποτελέσματα με αριθμούς.
2. **Τι προηγήθηκε.** Τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας (από το 1881), οι κολίγοι και η
   κερδοσκοπία στο σιτάρι οδήγησαν στους νόμους του 1907 για απαλλοτριώσεις, που
   εφαρμόστηκαν δύσκολα (Κιλελέρ, 1910). Μετά το 1913 προστέθηκαν μουσουλμάνοι
   ιδιοκτήτες μεγάλων εκτάσεων στις νέες χώρες.
3. **Οι στόχοι.** Να στηριχτεί και να πολλαπλασιαστεί η ελληνική ιδιοκτησία γης
   στις νέες περιοχές· να αποκατασταθούν οι πρόσφυγες και να προληφθούν
   κοινωνικές εντάσεις στην ύπαιθρο.
4. **Τα αποτελέσματα.** Οι απαλλοτριώσεις έγιναν μαζικές μετά το 1923 (1.203 στο
   1923–1925). Αναδιανεμήθηκε το 85% της καλλιεργήσιμης γης στη Μακεδονία, το
   68% στη Θεσσαλία, το 40% στη χώρα, και η ύπαιθρος έγινε χώρος μικροϊδιοκτησίας.
   Κλείνεις με τα νέα προβλήματα (έμποροι) και τις απαντήσεις (Αγροτική Τράπεζα,
   συνεταιρισμοί).

## Γ2. Τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος

### Γιατί άργησε

Στο τέλος του 19ου αιώνα υπήρχαν στην Ελλάδα **σοσιαλιστικές ομάδες** και
**εργατικές ομαδοποιήσεις**, με πολύ μικρότερη επιρροή από ό,τι στις
βιομηχανικές χώρες της Δύσης ή ακόμα και σε βαλκανικές, όπως η **Βουλγαρία**.
Οι αιτίες:

- **Δεν υπήρχαν μεγάλες σύγχρονες βιομηχανικές μονάδες.**
- Στα μεγάλα **δημόσια έργα**, πολλοί εργάτες έρχονταν από το εξωτερικό (στη
  διώρυγα της Κορίνθου δούλεψαν πολλοί **Ιταλοί**) ή δούλευαν για λίγο.
- Πιο σταθερό εργατικό δυναμικό υπήρχε στα **μεταλλεία**, και εκεί έγιναν οι
  πρώτες καθαρά εργατικές εξεγέρσεις (**Λαύριο, 1896**).
- Στην ιδεολογία, η κυριαρχία της **Μεγάλης Ιδέας** εμπόδιζε τη διάδοση
  ιδεολογιών με **κοινωνικό και ταξικό** περιεχόμενο, ως το τέλος των
  Βαλκανικών πολέμων.

### Πώς ωρίμασε

- **Η Θεσσαλονίκη.** Η ενσωμάτωσή της, μιας πόλης με σημαντικό για την περιοχή
  **βιομηχανικό υπόβαθρο** και **κοσμοπολίτικο** χαρακτήρα, έγινε σημείο
  αναφοράς. Η μεγάλη **πολυεθνική** εργατική οργάνωση της πόλης, η
  **Φεντερασιόν**, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την **εβραϊκή κοινότητα**,
  ήταν σημαντικός δίαυλος για τις σοσιαλιστικές και εργατικές ιδέες.
- **Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος.** Οι πιέσεις στην κοινωνία, η εμπλοκή σε διεθνείς
  υποθέσεις και ο αντίκτυπος της **ρωσικής επανάστασης** οδήγησαν το κίνημα σε
  ταχύτατη ωρίμανση.
- **Οι οργανώσεις.** Προς το τέλος του πολέμου ιδρύθηκαν η **Γενική
  Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ)**, με κλαδικά και τοπικά σωματεία, και
  το **Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα της Ελλάδος (ΣΕΚΕ)**, που λίγο αργότερα
  προσχώρησε στην **Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνή** και μετονομάστηκε σε
  **Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος**.

### Παράδειγμα 2: Αξιοποιώντας την πηγή και τις γνώσεις σας, να εξηγήσετε γιατί οι Έλληνες εργάτες των αρχών του 20ού αιώνα δεν είχαν ακόμα ισχυρό εργατικό κίνημα.

1. **Η πηγή.** Ο Percy Martin, στο *La Grèce nouvelle* (Παρίσι, 1913),
   περιγράφει εργοστάσια σκοτεινά και ανθυγιεινά και ημέρα εργασίας 12 ή 14
   ωρών. Γράφει (σε μετάφραση του σχολικού βιβλίου): «Οι απεργίες ήταν
   πρακτικά άγνωστες μέχρι το 1909» και «Οι γυναίκες δεν γίνονται δεκτές ως μέλη
   των σωματείων». Σημειώνει επίσης παιδιά 6 ως 10 χρόνων στη δουλειά.
2. **Τι δείχνει.** Οι συνθήκες ήταν σκληρές, άρα η δυσαρέσκεια υπήρχε. Αυτό που
   έλειπε ήταν η **οργάνωση**: λίγες απεργίες, σωματεία που μόλις είχαν
   προχωρήσει, κανένας νόμος για ατυχήματα ή για παιδική εργασία.
3. **Τι προσθέτεις από τις γνώσεις σου.** Η πηγή δείχνει τη συνέπεια· οι γνώσεις
   σου δίνουν τις αιτίες: απουσία μεγάλων σύγχρονων βιομηχανιών (ο ίδιος ο
   Martin λέει ότι τα σύγχρονα εργοστάσια ήταν ελάχιστα), εργάτες ξένοι ή
   πρόσκαιροι στα δημόσια έργα, και η Μεγάλη Ιδέα που εμπόδιζε τις ταξικές
   ιδεολογίες.
4. **Η κρίση της πηγής.** Ο Martin είναι ξένος παρατηρητής και γράφει το 1913,
   λίγο πριν από τη μεγάλη αλλαγή: τη Φεντερασιόν της Θεσσαλονίκης, τον πόλεμο και
   την ίδρυση της ΓΣΕΕ και του ΣΕΚΕ. Η εικόνα του είναι μιας στιγμής που
   τελειώνει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αγροτικό ή εργατικό ζήτημα;*

## Ιστορικοί όροι (Θέμα Α1)

| Όρος                      | Σύντομος ορισμός                                                                                                                                                                                                                                                             |
| ------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Αγροτική μεταρρύθμιση** | Η κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και η κατάτμηση της γης σε μικρές οικογενειακές μονάδες. Στην Ελλάδα ξεκίνησε με τους νόμους του 1907, αποφασίστηκε η ολοκλήρωσή της το 1917 από την κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, και ολοκληρώθηκε με την πίεση του προσφυγικού. |
| **Τσιφλίκια**             | Μεγάλες αγροτικές ιδιοκτησίες· στη Θεσσαλία, μετά το 1881, τις αγόρασαν πλούσιοι Έλληνες του εξωτερικού, που κράτησαν τους κολίγους.                                                                                                                                         |
| **Κολίγοι**               | Οι ακτήμονες καλλιεργητές που δούλευαν στα τσιφλίκια· ο θεσμός χαρακτηρίζεται στο βιβλίο αναχρονιστικός.                                                                                                                                                                     |
| **Φεντερασιόν**           | Η μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές της εβραϊκής κοινότητας· δίαυλος για τη διάδοση σοσιαλιστικών και εργατικών ιδεών στην Ελλάδα.                                                                                            |
| **ΓΣΕΕ**                  | Η Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος, που ιδρύθηκε προς το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και συγκέντρωσε κλαδικά και τοπικά σωματεία.                                                                                                                                    |

> **Κλειδί**
>
> Η διανομή των εθνικών γαιών έκανε την παλιά Ελλάδα χώρα μικροϊδιοκτητών, και
> γι' αυτό το αγροτικό ζήτημα γεννήθηκε **με τα νέα εδάφη**: πρώτα με τα
> τσιφλίκια της Θεσσαλίας, μετά με τις μεγάλες εκτάσεις της Μακεδονίας. Το
> **προσφυγικό** έκανε τη μεταρρύθμιση αναγκαία και γρήγορη. Και το εργατικό
> κίνημα άργησε για τον ίδιο λόγο που άργησε η βιομηχανία: δεν υπήρχαν μεγάλα
> εργοστάσια, και η **Μεγάλη Ιδέα** έπνιγε τις ταξικές ιδέες. Ωρίμασε μόνο με τη
> **Θεσσαλονίκη** και τον **πόλεμο**.

> **Πρόσεχε**
>
> Η σειρά μετράει: **1907** νόμοι για απαλλοτριώσεις, **1910** Κιλελέρ, **1917**
> απόφαση της Θεσσαλονίκης, **1923–1925** οι μαζικές απαλλοτριώσεις. Η απόφαση
> του 1917 **δεν** έδωσε αμέσως γη: οι απαλλοτριώσεις του 1917–1920 ήταν μόνο 64.
> Και τα ποσοστά 85% και 68% αφορούν τη **Μακεδονία** και τη **Θεσσαλία**· στο
> σύνολο της χώρας το ποσοστό ήταν **40%**.

*Γραμμή χρόνου του αγροτικού και του εργατικού ζητήματος από το 1881 ως το 1925.*

> **Θυμήσου**
>
> - **Αγροτική μεταρρύθμιση**: κατάργηση μεγάλων ιδιοκτησιών, μικρές οικογενειακές
>   μονάδες.
> - **Παλιά Ελλάδα**: μικροϊδιοκτησία από τις εθνικές γαίες· λίγα τσιφλίκια σε
>   Αττική και Εύβοια.
> - **Θεσσαλία (1881)**: τσιφλίκια ομογενών, κολίγοι, δασμοί στο ρωσικό σιτάρι·
>   **1907** νόμοι, **Κιλελέρ 1910**.
> - **1917**, Βενιζέλος στη Θεσσαλονίκη: ελληνική ιδιοκτησία στις νέες χώρες,
>   πρόσφυγες, πρόληψη εντάσεων· 85% Μακεδονία, 68% Θεσσαλία, 40% σύνολο.
> - **Μετά**: έμποροι, Αγροτική Τράπεζα, οργανισμοί, συνεταιρισμοί.
> - **Εργατικό κίνημα**: χωρίς μεγάλα εργοστάσια, Λαύριο 1896, Μεγάλη Ιδέα·
>   Θεσσαλονίκη και **Φεντερασιόν**· πόλεμος και ρωσική επανάσταση· **ΓΣΕΕ** και
>   **ΣΕΚΕ**, που έγινε ΚΚΕ.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση για το ζήτημα της γης στην «παλιά» Ελλάδα, πριν από το 1881, είναι σωστή;
   - Δεν είχε μεγάλες εντάσεις, χάρη στους πολλούς μικρούς ιδιοκτήτες από τις εθνικές γαίες
   - Είχε τις πιο έντονες συγκρούσεις στα Βαλκάνια, γιατί όλη η γη ανήκε σε λίγους μεγαλοκτηματίες
   - Λύθηκε με τους νόμους του 1907, που μοίρασαν τα τσιφλίκια της Πελοποννήσου στους κολίγους
   - Δεν υπήρχε κανένα τσιφλίκι, γιατί το κράτος είχε απαγορεύσει τις μεγάλες ιδιοκτησίες από το 1833
2. Ποιοι αγόρασαν τα τσιφλίκια της Θεσσαλίας μετά την προσάρτησή της, και τι επιδίωξαν;
   - Πλούσιοι Έλληνες του εξωτερικού, που ζητούσαν υψηλούς δασμούς στο ρωσικό σιτάρι
   - Οι ίδιοι οι κολίγοι, με δάνεια της Εθνικής Τράπεζας που τους έδωσε το κράτος το 1881
   - Οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, που ήθελαν να καλλιεργήσουν βαμβάκι για τις εξαγωγές
   - Το ελληνικό κράτος, που ήθελε να τα κρατήσει ως υποθήκη για νέα δάνεια στο Λονδίνο
3. Σε ποιο πλαίσιο έγινε η σύγκρουση στο Κιλελέρ (1910);
   - Στη δύσκολη εφαρμογή των νόμων του 1907 για τις απαλλοτριώσεις
   - Στην πρώτη μεγάλη απεργία των μεταλλωρύχων, που ξεκίνησε από το Λαύριο
   - Στην αποκατάσταση των προσφύγων μετά τη Μικρασιατική καταστροφή
   - Στην απαλλοτρίωση των μουσουλμανικών ιδιοκτησιών της Μακεδονίας
4. Ποιος από τους παρακάτω ΔΕΝ ήταν στόχος της απόφασης του 1917 για ολοκλήρωση της αγροτικής μεταρρύθμισης;
   - Η αύξηση των εσόδων του ΔΟΕ από τον φόρο της γης
   - Η στήριξη των ελληνικών ιδιοκτησιών στις νέες περιοχές
   - Η αποκατάσταση των προσφύγων στην ελληνική ύπαιθρο
   - Η πρόληψη κοινωνικών εντάσεων στον αγροτικό χώρο
5. Σε ποιο ποσοστό της καλλιεργήσιμης γης έφτασε η αναδιανομή στη Μακεδονία, στη Θεσσαλία και στο σύνολο της χώρας;
   - 85%, 68% και 40%
   - 68%, 85% και 40%
   - 85%, 68% και 80%
   - 40%, 68% και 85%
6. Ποιο πρόβλημα δημιούργησε η μικροϊδιοκτησία μετά την αγροτική μεταρρύθμιση, και πώς αντιμετωπίστηκε;
   - Έπεφταν θύματα των εμπόρων· ιδρύθηκαν η Αγροτική Τράπεζα και συνεταιρισμοί
   - Οι μικροκαλλιεργητές μετανάστευσαν μαζικά στις ΗΠΑ· το κράτος απαγόρευσε την έξοδο από τη χώρα
   - Οι κολίγοι ξαναγύρισαν στα τσιφλίκια· οι νόμοι του 1907 ξαναψηφίστηκαν με αυστηρότερους όρους
   - Η παραγωγή σιταριού σταμάτησε τελείως· η χώρα εισήγαγε πια όλο το σιτάρι της από τη Ρωσία
7. Ποια αιτία της καθυστέρησης του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα αφορά την ιδεολογία;
   - Η Μεγάλη Ιδέα, που εμπόδιζε τη διάδοση ταξικών ιδεολογιών
   - Η απουσία μεγάλων σύγχρονων βιομηχανικών μονάδων σε όλη τη χώρα
   - Το ότι στα μεγάλα δημόσια έργα δούλευαν πολλοί ξένοι εργάτες
   - Η απαγόρευση των σωματείων από τον νόμο ως το τέλος του πολέμου
8. Ποια πρόταση για τη Φεντερασιόν της Θεσσαλονίκης είναι σωστή;
   - Ήταν πολυεθνική εργατική οργάνωση, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές της εβραϊκής κοινότητας
   - Ήταν η ένωση των μεγαλοκτηματιών της Μακεδονίας απέναντι στις απαλλοτριώσεις του 1917
   - Ήταν το κόμμα που προσχώρησε στην Τρίτη Διεθνή και μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα
   - Ήταν η πρώτη ελληνική τράπεζα για τους εργάτες, με κεφάλαια από τους ομογενείς της Αιγύπτου

## Ασκήσεις

1. Πόσες απαλλοτριώσεις μεγάλων αγροτικών ιδιοκτησιών έγιναν στο διάστημα 1923–1925, σύμφωνα με τον πίνακα του βιβλίου;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει το γεγονός του 1910, η σημαντικότερη σύγκρουση στην εφαρμογή των νόμων του 1907. Ποιο είναι;
   *Γραμμή χρόνου του αγροτικού ζητήματος από το 1881 ως το 1925, με το γεγονός του 1910 κρυμμένο.*
3. Να εξηγήσεις γιατί η ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης και ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος άλλαξαν την πορεία του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα.
4. Να εξηγήσεις γιατί οι πρώτες καθαρά εργατικές εξεγέρσεις στην Ελλάδα έγιναν στα μεταλλεία, στο Λαύριο το 1896, και όχι στα μεγάλα δημόσια έργα της ίδιας εποχής.
5. Ο πίνακας είναι ο Πίνακας 7 του σχολικού βιβλίου. Απάντησε με αριθμούς και με ένα γεγονός.

   Απαλλοτριώσεις μεγάλων αγροτικών ιδιοκτησιών, 1917–1925. Πίνακας 7 του σχολικού βιβλίου.

   | Περίοδος | Αριθμός απαλλοτριώσεων |
   | --- | --- |
   | 1917–1920 | 64 |
   | 1921–1922 | 12 |
   | 1923–1925 | 1.203 |

   α) Πόσες απαλλοτριώσεις έγιναν συνολικά από το 1917 ως το 1925;
   β) Πόσες φορές περισσότερες ήταν οι απαλλοτριώσεις του 1923–1925 από όλες του 1917–1922, κατά προσέγγιση;
   γ) Ποιο γεγονός, που μεσολάβησε ανάμεσα στις δύο περιόδους, εξηγεί το άλμα;
6. Ο Α. Μανσόλας γράφει το 1867 για την ελληνική γεωργία πριν από τη Βασιλεία: «η επί τουρκικής εξουσίας διέπουσα την ακίνητον ιδιοκτησίαν αυθαιρεσία, η πολλαχού αβεβαιότης της ιδιοκτησίας […] αι καταδυναστεύσεις και οι βαρείς φόροι είχον αφαιρέσει από τους κατοίκους τον ζήλον εκείνον προς την εργασίαν όστις κυρίως αναφαίνεται όπου η ιδιοκτησία είναι σεβαστή». Ποια σχέση βλέπει ο συγγραφέας ανάμεσα στην ιδιοκτησία και στην εργασία, και πώς συνδέεται η άποψη αυτή με την πορεία του αγροτικού ζητήματος στην Ελλάδα;
7. Ήταν η αγροτική μεταρρύθμιση του 20ού αιώνα περισσότερο αποτέλεσμα κοινωνικής πίεσης από τους ακτήμονες ή αποτέλεσμα του προσφυγικού ζητήματος; Να κρίνεις με βάση τα στοιχεία του βιβλίου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/history-or/agrarian-labour
