# ΑΕΠ σε σταθερές τιμές και δείκτης τιμών

> Ονομαστικό και πραγματικό ΑΕΠ, ο δείκτης τιμών, ο ρυθμός μεταβολής και το κατά κεφαλήν.

Οικονομία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/real-gdp

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις από πίνακα ποσοτήτων και τιμών το ΑΕΠ σε τρέχουσες και σε σταθερές τιμές και τον δείκτη τιμών.
- Να βρίσκεις το κελί που λείπει από τα άλλα δύο, με τον τύπο που συνδέει ονομαστικό, πραγματικό ΑΕΠ και δείκτη τιμών.
- Να υπολογίζεις ρυθμό ανάπτυξης, μεταβολή του ονομαστικού ΑΕΠ και πληθωρισμό, πάντα με βάση την προηγούμενη χρονιά.
- Να υπολογίζεις και να ερμηνεύεις το κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ.

## Γιατί δύο ΑΕΠ

Αν σε μια χρονιά διπλασιαστούν όλες οι τιμές και η παραγωγή μείνει ίδια, το ΑΕΠ μετρημένο σε χρήμα διπλασιάζεται. Η οικονομία όμως δεν παρήγαγε ούτε ένα αγαθό παραπάνω. Γι' αυτό το βιβλίο χωρίζει δύο μεγέθη:

- **ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές** ή **ονομαστικό ΑΕΠ:** οι ποσότητες κάθε έτους, αποτιμημένες στις τιμές **του ίδιου έτους**.
- **ΑΕΠ σε σταθερές τιμές** ή **πραγματικό ΑΕΠ:** οι ποσότητες κάθε έτους, αποτιμημένες στις τιμές ενός **έτους βάσης**, που επιλέγεται αυθαίρετα.

Με $Q_t$ και $P_t$ την ποσότητα και την τιμή του έτους $t$, $P_0$ την τιμή του έτους βάσης, $N$ το ονομαστικό και $R$ το πραγματικό ΑΕΠ:

$$
N_t = \sum P_t \cdot Q_t
\qquad
R_t = \sum P_0 \cdot Q_t
$$

Το πραγματικό ΑΕΠ αλλάζει **μόνο όταν αλλάζουν οι ποσότητες**. Γι' αυτό η **οικονομική ανάπτυξη** μετριέται πάντα με αυτό.

## Ο δείκτης τιμών

Η γέφυρα ανάμεσα στα δύο είναι ο **δείκτης τιμών**, που το βιβλίο λέει και **αποπληθωριστή τιμών**. Με $D$ τον δείκτη:

$$
D = \frac{N}{R} \cdot 100
\qquad
R = \frac{N}{D} \cdot 100
\qquad
N = \frac{R \cdot D}{100}
$$

Τρεις μορφές του ίδιου τύπου. Σε κάθε άσκηση ξέρεις δύο από τα τρία και βρίσκεις το τρίτο.

Στο έτος βάσης ο δείκτης είναι πάντα $100$ (ή $1$, αν δεν γράφεται ως ποσοστό), και τα δύο ΑΕΠ **συμπίπτουν**. Δείκτης $125$ σημαίνει ότι οι τιμές είναι $25\%$ πάνω από το έτος βάσης.

Όταν η οικονομία παράγει **ένα αγαθό**, ο δείκτης είναι απλώς ο λόγος των τιμών: $D_t = \dfrac{P_t}{P_0} \cdot 100$. Με **δύο ή περισσότερα** αγαθά δεν υπάρχει μία τιμή. Τότε υπολογίζεις πρώτα το ονομαστικό και το πραγματικό ΑΕΠ, και ο δείκτης βγαίνει από τον λόγο τους.

> **Κλειδί**
>
> **Η μέθοδος για κάθε πίνακα ΑΕΠ:**
>
> 1. Ονομαστικό: ποσότητα του έτους επί τιμή του **ίδιου** έτους.
> 2. Πραγματικό: ποσότητα του έτους επί τιμή του **έτους βάσης**.
> 3. Δείκτης: ονομαστικό διά πραγματικό, επί $100$.
> 4. Ρυθμοί μεταβολής: πάντα με βάση την **προηγούμενη** χρονιά.
>
> Οι στήλες συμπληρώνονται με αυτή τη σειρά, και κάθε κελί που λείπει βγαίνει από τα άλλα δύο της ίδιας γραμμής.

## Ρυθμοί μεταβολής

Ποσοστιαία μεταβολή ενός μεγέθους $X$ από το έτος $t-1$ στο $t$:

$$
\frac{X_t - X_{t-1}}{X_{t-1}} \cdot 100\%
$$

Ο ίδιος τύπος δίνει τρία διαφορετικά πράγματα, ανάλογα με το τι βάζεις μέσα:

| Βάζεις         | Βγαίνει                                   |
| -------------- | ----------------------------------------- |
| πραγματικό ΑΕΠ | ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης              |
| ονομαστικό ΑΕΠ | μεταβολή της αξίας της παραγωγής σε χρήμα |
| δείκτη τιμών   | ρυθμός πληθωρισμού                        |

Τα τρία συνδέονται. Αν το ονομαστικό ΑΕΠ μεγαλώνει με ρυθμό $g_N$, το πραγματικό με $g_R$ και οι τιμές με $\pi$, όλα ως δεκαδικοί:

$$
1 + g_N = (1 + g_R)(1 + \pi)
$$

Για μικρούς ρυθμούς ισχύει περίπου $g_N \approx g_R + \pi$. Χρησιμοποίησέ το μόνο ως **έλεγχο**. Η απάντηση βγαίνει πάντα με την ακριβή πράξη.

> **Πρόσεχε**
>
> **Μονάδες ή τοις εκατό;** Αν ο δείκτης πάει από $120$ σε $132$, ανέβηκε $12$ **μονάδες**, αλλά $10\%$. Η βάση της μεταβολής είναι το $120$, όχι το $100$.
>
> Το ίδιο λάθος γίνεται και με το ΑΕΠ: μεταβολή από το έτος βάσης δεν είναι μεταβολή από πέρσι.

## Κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ

Αν διαιρέσεις το πραγματικό ΑΕΠ ενός έτους με τον πληθυσμό του ίδιου έτους, βρίσκεις το **κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ**: το προϊόν που θα αντιστοιχούσε σε κάθε κάτοικο.

Είναι καλύτερο μέτρο από το σκέτο ΑΕΠ, γιατί μια χώρα μπορεί να παράγει περισσότερα απλώς επειδή έχει περισσότερους κατοίκους. Αν το πραγματικό ΑΕΠ αυξηθεί $5\%$ και ο πληθυσμός επίσης $5\%$, ο μέσος κάτοικος δεν έχει τίποτα παραπάνω.

> **Θυμήσου**
>
> **Αλλαγή έτους βάσης.** Το βιβλίο δεν τη διδάσκει ξεχωριστά, αλλά βγαίνει από τον ορισμό: για να γίνει βάση το έτος $k$, διαιρείς τον δείκτη κάθε έτους με τον δείκτη του έτους $k$ και πολλαπλασιάζεις με $100$.
>
> Οι ρυθμοί μεταβολής δεν αλλάζουν. Αλλάζει μόνο ποιο έτος έχει δείκτη $100$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Χαρακτήρισε σωστή ή λάθος κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Αν αυξηθεί το ονομαστικό ΑΕΠ, αυξήθηκε σίγουρα και η παραγωγή. (β) Στο έτος βάσης το ονομαστικό και το πραγματικό ΑΕΠ είναι ίσα. (γ) Ο δείκτης τιμών \$90\$ σημαίνει ότι οι τιμές είναι χαμηλότερες από το έτος βάσης. (δ) Αν το πραγματικό ΑΕΠ αυξηθεί, αυξάνεται σίγουρα και το κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ.

1. **(α) Λάθος.** Το ονομαστικό ΑΕΠ ανεβαίνει και μόνο με αύξηση τιμών. Η παραγωγή μπορεί να μένει ίδια ή να πέφτει.
2. **(β) Σωστή.** Στο έτος βάσης οι τρέχουσες τιμές είναι οι τιμές βάσης, και ο δείκτης είναι $100$.
3. **(γ) Σωστή.** Δείκτης κάτω από $100$ σημαίνει τιμές $10\%$ χαμηλότερες από το έτος βάσης. Το πραγματικό ΑΕΠ τότε είναι **μεγαλύτερο** από το ονομαστικό.
4. **(δ) Λάθος.** Αν ο πληθυσμός μεγαλώσει γρηγορότερα από το πραγματικό ΑΕΠ, το κατά κεφαλήν **μειώνεται**.

### Παράδειγμα 2: Μια οικονομία παράγει ένα αγαθό. Έτος βάσης το 2021. Ποσότητες και τιμές: 2021 \$50\$ μονάδες με \$4\$ €, 2022 \$55\$ με \$5\$ €, 2023 \$60\$ με \$6\$ €, 2024 \$57\$ με \$7\$ €. Βρες για κάθε έτος το ονομαστικό ΑΕΠ, τον δείκτη τιμών και το πραγματικό ΑΕΠ, και σχολίασε το 2024.

1. **Ονομαστικό** (ποσότητα επί τιμή του ίδιου έτους): $200$, $275$, $360$, $399$.
2. **Πραγματικό** (ποσότητα επί $4$, την τιμή του 2021): $200$, $220$, $240$, $228$.
3. **Δείκτης** ($\dfrac{P_t}{4} \cdot 100$, ή ονομαστικό διά πραγματικό): $100$, $125$, $150$, $175$.
   | Έτος | Ονομαστικό | Δείκτης | Πραγματικό |
   | ---- | ---------- | ------- | ---------- |
   | 2021 | $200$      | $100$   | $200$      |
   | 2022 | $275$      | $125$   | $220$      |
   | 2023 | $360$      | $150$   | $240$      |
   | 2024 | $399$      | $175$   | $228$      |
4. **Το 2024:** το ονομαστικό ΑΕΠ αυξήθηκε κατά $\dfrac{399 - 360}{360} \cdot 100\% \approx 10{,}83\%$, ενώ το πραγματικό **μειώθηκε** κατά $\dfrac{228 - 240}{240} \cdot 100\% = -5\%$.

   Οι τιμές ανέβηκαν $\dfrac{175 - 150}{150} \cdot 100\% \approx 16{,}67\%$, και αυτό «έκρυψε» την πτώση της παραγωγής.
5. **Έλεγχος:** $(1 - 0{,}05)(1 + 0{,}1667) \approx 1{,}1083$. Ταιριάζει με το $10{,}83\%$ του ονομαστικού.

### Παράδειγμα 3: Οικονομία παράγει δύο αγαθά. Το 2024, έτος βάσης, παρήχθησαν \$100\$ Α με τιμή \$2\$ € και \$40\$ Β με τιμή \$5\$ €. Το 2025 παρήχθησαν \$120\$ Α με τιμή \$2{,}75\$ € και \$40\$ Β με τιμή \$5{,}5\$ €. Βρες το ΑΕΠ σε τρέχουσες και σε σταθερές τιμές, τον δείκτη τιμών και τον ρυθμό ανάπτυξης.

1. **Σε τρέχουσες τιμές:**

   2024: $100 \cdot 2 + 40 \cdot 5 = 400$

   2025: $120 \cdot 2{,}75 + 40 \cdot 5{,}5 = 330 + 220 = 550$
2. **Σε σταθερές τιμές του 2024** (ποσότητες του 2025, τιμές του 2024):

   2025: $120 \cdot 2 + 40 \cdot 5 = 240 + 200 = 440$
3. **Δείκτης 2025:** $\dfrac{550}{440} \cdot 100 = 125$. Δύο αγαθά έχουν δύο τιμές, οπότε ο δείκτης βγαίνει μόνο από τον λόγο των δύο ΑΕΠ.
4. **Ρυθμός ανάπτυξης:** $\dfrac{440 - 400}{400} \cdot 100\% = 10\%$.

   Το ονομαστικό ανέβηκε $37{,}5\%$, και πράγματι $1{,}1 \cdot 1{,}25 = 1{,}375$.

### Παράδειγμα 4: Το 2023 το ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές ήταν \$480\$ δισ. € και ο δείκτης τιμών \$120\$. Το 2024 το ΑΕΠ σε σταθερές τιμές ήταν \$420\$ δισ. € και ο δείκτης \$130\$. Βρες τα κελιά που λείπουν, τον ρυθμό ανάπτυξης και τον πληθωρισμό του 2024.

1. **Πραγματικό 2023:** $R = \dfrac{480}{120} \cdot 100 = 400$ δισ. €
2. **Ονομαστικό 2024:** $N = \dfrac{420 \cdot 130}{100} = 546$ δισ. €
3. **Ρυθμός ανάπτυξης 2024:** $\dfrac{420 - 400}{400} \cdot 100\% = 5\%$
4. **Πληθωρισμός 2024:** $\dfrac{130 - 120}{120} \cdot 100\% \approx 8{,}33\%$

   Όχι $10\%$: η διαφορά των δεικτών είναι $10$ μονάδες, και η βάση είναι το $120$.

### Παράδειγμα 5: Το πραγματικό ΑΕΠ μιας χώρας ήταν \$400\$ δισ. € με πληθυσμό \$10\$ εκατομμύρια, και τον επόμενο χρόνο \$420\$ δισ. € με πληθυσμό \$10{,}5\$ εκατομμύρια. Βελτιώθηκε το βιοτικό επίπεδο του μέσου κατοίκου;

1. **Πρώτο έτος:** $400$ δισ. € διά $10$ εκατομμύρια κατοίκους δίνει $40{.}000$ € ανά κάτοικο.
2. **Δεύτερο έτος:** $420$ δισ. € διά $10{,}5$ εκατομμύρια κατοίκους δίνει πάλι $40{.}000$ € ανά κάτοικο.
3. Το πραγματικό ΑΕΠ αυξήθηκε $5\%$, αλλά ο πληθυσμός επίσης $5\%$. Το κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ **έμεινε σταθερό**.

   Και θυμήσου ότι είναι μέσος όρος: δεν λέει πώς μοιράστηκε το προϊόν.

### Παράδειγμα 6: Με έτος βάσης το 2020, ο δείκτης τιμών είναι \$110\$ το 2022 και \$132\$ το 2024. Το ΑΕΠ του 2024 σε τρέχουσες τιμές είναι \$600\$ δισ. €. Βρες το ΑΕΠ του 2024 σε σταθερές τιμές του 2022.

1. **Νέα βάση το 2022:** διαιρείς κάθε δείκτη με τον δείκτη του 2022.

   $D_{2024} = \dfrac{132}{110} \cdot 100 = 120$
2. $R = \dfrac{600}{120} \cdot 100 = 500$ δισ. € σε τιμές του 2022.
3. **Σύγκρινε:** σε τιμές του 2020 το ίδιο ΑΕΠ είναι $\dfrac{600}{132} \cdot 100 \approx 454{,}5$ δισ. €. Άλλο έτος βάσης, άλλος αριθμός. Η **ανάπτυξη** όμως από χρονιά σε χρονιά βγαίνει ίδια όποια βάση κι αν διαλέξεις.

## Ερωτήσεις

1. Το ΑΕΠ σε σταθερές τιμές ενός έτους υπολογίζεται με:
   - τις ποσότητες του έτους και τις τιμές του έτους βάσης
   - τις ποσότητες και τις τιμές του ίδιου του έτους
   - τις ποσότητες του έτους βάσης και τις τρέχουσες τιμές
   - τις ποσότητες του έτους, χωρίς καμία τιμή
2. Το ονομαστικό ΑΕΠ είναι $440$ και ο δείκτης τιμών $110$. Το πραγματικό ΑΕΠ είναι:
   - $400$
   - $484$
   - $396$
   - $330$
3. Το ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές είναι $630$ και σε σταθερές $525$. Ο δείκτης τιμών είναι:
   - $120$
   - $105$
   - $83{,}3$
   - $116{,}7$
4. Στο έτος βάσης ισχύει πάντα ότι:
   - ο δείκτης τιμών είναι $100$
   - το πραγματικό ΑΕΠ είναι μέγιστο
   - ο πληθωρισμός είναι μηδέν
   - το ονομαστικό ΑΕΠ είναι $100$
5. Το ΑΕΠ σε σταθερές τιμές πήγε από $500$ σε $520$. Ο ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης είναι:
   - $4\%$
   - $20\%$
   - $3{,}85\%$
   - $104\%$
6. Ο δείκτης τιμών πήγε από $125$ σε $135$. Ο πληθωρισμός είναι:
   - $8\%$
   - $10\%$
   - $35\%$
   - $7{,}4\%$
7. Το ονομαστικό ΑΕΠ αυξήθηκε $6\%$ και ο δείκτης τιμών $8\%$. Το πραγματικό ΑΕΠ:
   - μειώθηκε
   - αυξήθηκε $6\%$
   - αυξήθηκε $14\%$
   - έμεινε ίδιο
8. Μια οικονομία παράγει ένα αγαθό, με τιμή $8$ € στο έτος βάσης και $10$ € φέτος. Ο δείκτης τιμών φέτος είναι:
   - $125$
   - $80$
   - $102$
   - $120$
9. Το πραγματικό ΑΕΠ αυξήθηκε $2\%$ και ο πληθυσμός $3\%$. Το κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ:
   - μειώθηκε
   - αυξήθηκε $2\%$
   - αυξήθηκε $5\%$
   - δεν αλλάζει
10. Το πραγματικό ΑΕΠ είναι $300$ και ο δείκτης τιμών $90$. Το ονομαστικό ΑΕΠ είναι:
   - $270$
   - $333{,}3$
   - $390$
   - $300$

## Ασκήσεις

1. Πώς αλλιώς λέγεται το ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές;
2. Το ονομαστικό ΑΕΠ είναι $330$ και ο δείκτης τιμών $110$. Βρες το πραγματικό ΑΕΠ.
3. Το ΑΕΠ σε σταθερές τιμές ήταν $800$ δισ. € πέρσι και $824$ δισ. € φέτος. Βρες τον ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης.
4. Το ΑΕΠ μιας χρονιάς είναι $450$ σε τρέχουσες τιμές και $360$ σε σταθερές. Βρες τον δείκτη τιμών.
5. Μια οικονομία παράγει ένα αγαθό. Έτος βάσης το 2020.

   Ποσότητα και τιμή του αγαθού σε τρεις χρονιές.

   | Έτος | Ποσότητα | Τιμή (€) |
   | --- | --- | --- |
   | 2020 | $80$ | $10$ |
   | 2021 | $90$ | $11$ |
   | 2022 | $81$ | $13$ |

   α) Βρες το ΑΕΠ του 2022 σε τρέχουσες τιμές.
   β) Βρες τον δείκτη τιμών του 2022.
   γ) Βρες την ποσοστιαία μεταβολή του πραγματικού ΑΕΠ το 2022.
6. Στον πίνακα λείπουν τρία κελιά, σημειωμένα με «?». Έτος βάσης το 2022.

   ΑΕΠ σε δισ. € και δείκτης τιμών, 2022 = 100.

   | Έτος | ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές | Δείκτης τιμών | ΑΕΠ σε σταθερές τιμές |
   | --- | --- | --- | --- |
   | 2022 | $600$ | $100$ | ? |
   | 2023 | $693$ | ? | $630$ |
   | 2024 | ? | $120$ | $660$ |

   α) Βρες τον δείκτη τιμών του 2023.
   β) Βρες το ΑΕΠ του 2024 σε τρέχουσες τιμές.
   γ) Βρες τον πληθωρισμό του 2024, με δύο δεκαδικά.
   δ) Βρες τον ρυθμό ανάπτυξης του 2024, με δύο δεκαδικά.
7. Μια οικονομία παράγει δύο αγαθά, Α και Β. Έτος βάσης το 2023. Ο πληθυσμός ήταν $2$ εκατομμύρια το 2023 και $2{,}2$ εκατομμύρια το 2024. Οι αξίες είναι σε εκατομμύρια €.

   Ποσότητες σε εκατομμύρια μονάδες και τιμές σε € των δύο αγαθών.

   | Αγαθό | Ποσότητα 2023 | Τιμή 2023 | Ποσότητα 2024 | Τιμή 2024 |
   | --- | --- | --- | --- | --- |
   | Α | $200$ | $3$ | $220$ | $3{,}6$ |
   | Β | $50$ | $10$ | $55$ | $12$ |

   α) Βρες το ονομαστικό ΑΕΠ του 2024.
   β) Βρες το πραγματικό ΑΕΠ του 2024.
   γ) Βρες τον δείκτη τιμών του 2024.
   δ) Πόσο μεταβλήθηκε το κατά κεφαλήν πραγματικό ΑΕΠ από το 2023 στο 2024;
8. Με έτος βάσης το 2020, ο δείκτης τιμών είναι $125$ το 2022, $135$ το 2023 και $150$ το 2024. Το ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές είναι $540$ δισ. € το 2023 και $630$ δισ. € το 2024.
   α) Βρες το ΑΕΠ του 2024 σε σταθερές τιμές του 2020.
   β) Βρες τον ρυθμό ανάπτυξης του 2024.
   γ) Βρες τον δείκτη τιμών του 2024 με έτος βάσης το 2022.
   δ) Βρες το ΑΕΠ του 2024 σε σταθερές τιμές του 2022.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/real-gdp
