# Η παραγωγή της επιχείρησης και το κόστος

> Οριακό προϊόν, φθίνουσες αποδόσεις και οι καμπύλες του κόστους.

Οικονομία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/production-cost

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις συνολικό, μέσο και οριακό προϊόν και να εξηγείς πού το MP τέμνει το AP και πού μεγιστοποιείται το Q.
- Να διατυπώνεις τον νόμο της φθίνουσας απόδοσης και να εξηγείς γιατί ισχύει μόνο βραχυχρόνια.
- Να ξεχωρίζεις σταθερό από μεταβλητό κόστος και να υπολογίζεις AFC, AVC, ATC και MC.
- Να συνδέεις το προϊόν με το κόστος, με MC = W/MP και AVC = W/AP, και να εξηγείς γιατί το MC τέμνει τα μέσα κόστη στα ελάχιστά τους.

## Παραγωγή και χρονικός ορίζοντας

Παραγωγή είναι η μετατροπή των παραγωγικών συντελεστών (εργασία, έδαφος, κεφάλαιο) σε προϊόν. Η επιχείρηση αποφασίζει πόσο να παράγει, αλλά δεν μπορεί να αλλάξει όλους τους συντελεστές με την ίδια ευκολία.

- Στη **βραχυχρόνια** περίοδο η επιχείρηση δεν μπορεί να μεταβάλει την ποσότητα ενός ή περισσότερων συντελεστών. Τυπικά το κεφάλαιο, δηλαδή το εργοστάσιο και τα μηχανήματα, μένει σταθερό, και αλλάζει μόνο η εργασία.
- Στη **μακροχρόνια** περίοδο η επιχείρηση μπορεί να μεταβάλει τις ποσότητες **όλων** των συντελεστών.

Η διάκριση δεν είναι ημερολογιακή. Ορίζεται από το τι μπορεί να αλλάξει, όχι από πόσοι μήνες πέρασαν. Για ένα περίπτερο η βραχυχρόνια περίοδος είναι λίγες μέρες, για ένα διυλιστήριο χρόνια.

Η σχέση ανάμεσα στις ποσότητες των συντελεστών και στη μέγιστη ποσότητα προϊόντος που δίνουν, με δεδομένη τεχνολογία, λέγεται **συνάρτηση παραγωγής**. Στη βραχυχρόνια περίοδο, με μόνη μεταβλητή την εργασία, γράφεται $Q = f(L)$.

## Συνολικό, μέσο και οριακό προϊόν

| Μέγεθος             | Τύπος                        | Τι λέει                                 |
| ------------------- | ---------------------------- | --------------------------------------- |
| Συνολικό προϊόν $Q$ | —                            | πόσο παράγεται συνολικά με $L$ εργάτες  |
| Μέσο προϊόν $AP$    | $\dfrac{Q}{L}$               | πόσο παράγει κατά μέσο όρο κάθε εργάτης |
| Οριακό προϊόν $MP$  | $\dfrac{\Delta Q}{\Delta L}$ | πόσο προσθέτει **ο επόμενος** εργάτης   |

Το βιβλίο γράφει το συνολικό προϊόν και ως $TP$. Εδώ το γράφουμε παντού $Q$, όπως και στους πίνακες κόστους.

Ο πίνακας του βιβλίου (Πίνακες 3.1 και 3.2), με σταθερή ποσότητα εδάφους:

| $L$ | $Q$  | $AP$     | $MP$  |
| --- | ---- | -------- | ----- |
| $0$ | $0$  | —        | —     |
| $1$ | $4$  | $4$      | $4$   |
| $2$ | $10$ | $5$      | $6$   |
| $3$ | $20$ | $6{,}67$ | $10$  |
| $4$ | $33$ | $8{,}25$ | $13$  |
| $5$ | $50$ | $10$     | $17$  |
| $6$ | $60$ | $10$     | $10$  |
| $7$ | $65$ | $9{,}29$ | $5$   |
| $8$ | $65$ | $8{,}13$ | $0$   |
| $9$ | $55$ | $6{,}11$ | $-10$ |

Διάβασέ τον στήλη στήλη. Τρεις σχέσεις βγαίνουν από αυτόν και ισχύουν πάντα:

1. **Όσο $MP > AP$, το $AP$ αυξάνεται. Όταν $MP < AP$, μειώνεται.** Ο επόμενος εργάτης που φέρνει πάνω από τον μέσο όρο τον ανεβάζει. Άρα το $MP$ τέμνει το $AP$ στο **μέγιστο** του $AP$: εδώ στους $6$ εργάτες, όπου $AP = MP = 10$.
2. **Όσο $MP > 0$, το $Q$ αυξάνεται.** Το $Q$ γίνεται μέγιστο εκεί που $MP = 0$: στους $8$ εργάτες, με $Q = 65$.
3. **Αρνητικό $MP$** σημαίνει ότι ο επιπλέον εργάτης μειώνει το προϊόν, γιατί οι εργάτες πια εμποδίζουν ο ένας τον άλλο. Καμία επιχείρηση δεν προσλαμβάνει εκεί.

> **Κλειδί**
>
> **Νόμος της φθίνουσας ή μη ανάλογης απόδοσης.** Όταν προσθέτεις διαδοχικά ίσες μονάδες ενός μεταβλητού συντελεστή σε **σταθερή** ποσότητα των άλλων, το συνολικό προϊόν αυξάνεται αρχικά με όλο και μεγαλύτερους ρυθμούς. Από κάποιο σημείο και μετά αυξάνεται με όλο και **μικρότερους**: το **οριακό προϊόν μειώνεται**.
>
> Στον πίνακα, το $MP$ ανεβαίνει ως τον $5$ο εργάτη ($17$) και πέφτει από τον $6$ο. Από εκεί αρχίζει η φθίνουσα απόδοση.
>
> Τρία πράγματα που ξεχνιούνται:
>
> - Ισχύει **μόνο βραχυχρόνια**. Χρειάζεται έναν τουλάχιστον σταθερό συντελεστή.
> - Μειώνεται το **οριακό** προϊόν, όχι υποχρεωτικά το συνολικό. Το $Q$ ανεβαίνει όσο το $MP$ είναι θετικό.
> - Η αιτία δεν είναι ότι οι νέοι εργάτες είναι χειρότεροι. Όλοι θεωρούνται ίδιοι. Απλώς ο καθένας **μοιράζεται λιγότερο** από τον σταθερό συντελεστή.

**Τεχνολογία.** Μια βελτίωση της τεχνολογίας δίνει **περισσότερο προϊόν με τους ίδιους συντελεστές**. Η καμπύλη του $Q$ μετατοπίζεται προς τα πάνω, και μαζί της ανεβαίνουν το $AP$ και το $MP$. Ο νόμος δεν καταργείται: απλώς ισχύει σε υψηλότερο επίπεδο.

## Το κόστος στη βραχυχρόνια περίοδο

Το κόστος είναι η άλλη όψη της παραγωγής. Ό,τι λέει ο νόμος της φθίνουσας απόδοσης για το προϊόν, το λέει ανάποδα για το κόστος.

- **Σταθερό κόστος** $FC$: δεν εξαρτάται από την ποσότητα. Πληρώνεται και με μηδενική παραγωγή: ενοίκιο, ασφάλιστρα, αποσβέσεις.
- **Μεταβλητό κόστος** $VC$: αυξάνεται με την παραγωγή. Αν η εργασία είναι ο μόνος μεταβλητός συντελεστής, με αμοιβή $W$ ανά εργάτη, τότε $VC = W \cdot L$.
- **Συνολικό κόστος**: $TC = FC + VC$.

Τα μέσα μεγέθη, μαζί με το οριακό:

$$
\begin{gathered}
AFC = \frac{FC}{Q}, \qquad AVC = \frac{VC}{Q}, \qquad ATC = \frac{TC}{Q} = AFC + AVC \\
MC = \frac{\Delta TC}{\Delta Q} = \frac{\Delta VC}{\Delta Q}
\end{gathered}
$$

Το οριακό κόστος βγαίνει ίδιο είτε από το $TC$ είτε από το $VC$, γιατί το $FC$ δεν μεταβάλλεται και η διαφορά του είναι μηδέν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι καμπύλες, και οι δύο τομές τους*

## Οι σχέσεις των καμπυλών

**Οριακό και μέσα κόστη.** Όσο η επόμενη μονάδα κοστίζει **λιγότερο** από τον μέχρι τώρα μέσο όρο, τον τραβάει κάτω. Όταν κοστίζει **περισσότερο**, τον τραβάει πάνω. Άρα η καμπύλη $MC$ τέμνει τις $AVC$ και $ATC$ **στα ελάχιστά τους**, από κάτω προς τα πάνω. Το ελάχιστο του $ATC$ βρίσκεται δεξιότερα από το ελάχιστο του $AVC$, γιατί το $AFC$ συνεχίζει να πέφτει.

**Προϊόν και κόστος.** Όταν η εργασία είναι ο μόνος μεταβλητός συντελεστής:

$$
MC = \frac{\Delta VC}{\Delta Q} = \frac{W \cdot \Delta L}{\Delta Q} = \frac{W}{MP}, \qquad AVC = \frac{W \cdot L}{Q} = \frac{W}{AP}
$$

Δύο συνέπειες, που το βιβλίο ζητά να τις ξέρεις:

- Όταν το $MP$ είναι **μέγιστο**, το $MC$ είναι **ελάχιστο**. Όσο το $MP$ ανεβαίνει, το $MC$ πέφτει, και αντίστροφα.
- Όταν το $AP$ είναι **μέγιστο**, το $AVC$ είναι **ελάχιστο**.

Η φθίνουσα απόδοση είναι λοιπόν ο λόγος που το οριακό κόστος, από ένα σημείο και πάνω, **αυξάνεται**.

> **Πρόσεχε**
>
> Το **σταθερό** κόστος δεν μπαίνει ποτέ στο οριακό κόστος. Αν αυξηθεί το ενοίκιο, ανεβαίνουν το $TC$, το $AFC$ και το $ATC$. Το $VC$, το $AVC$ και το $MC$ δεν αλλάζουν.
>
> Μια αύξηση του **μισθού** $W$ είναι άλλο πράγμα: ανεβάζει το $VC$, άρα και τα $AVC$, $ATC$ και $MC$.

> **Θυμήσου**
>
> Το $AFC$ πέφτει συνεχώς, γιατί το ίδιο σταθερό ποσό μοιράζεται σε περισσότερες μονάδες. Τα $AVC$ και $ATC$ έχουν σχήμα U: πέφτουν όσο το $MC$ είναι κάτω από αυτά, ανεβαίνουν μετά.

## Η μακροχρόνια περίοδος

Μακροχρόνια όλοι οι συντελεστές είναι μεταβλητοί, άρα δεν υπάρχει σταθερό κόστος και ο νόμος της φθίνουσας απόδοσης δεν εφαρμόζεται. Η επιχείρηση μπορεί να αλλάξει **μέγεθος**.

- **Οικονομίες κλίμακας**: όταν μεγαλώνει, το μέσο κόστος μειώνεται. Πιο εξειδικευμένοι εργάτες, μεγαλύτερα μηχανήματα, φθηνότερες αγορές πρώτων υλών σε μεγάλες ποσότητες.
- **Αντιοικονομίες κλίμακας**: πέρα από κάποιο μέγεθος, το μέσο κόστος αυξάνεται, γιατί η διοίκηση και ο συντονισμός γίνονται δυσκολότεροι.

Μην μπερδεύεις την πτώση του $AFC$ με οικονομίες κλίμακας. Εκείνη γίνεται βραχυχρόνια, με το ίδιο εργοστάσιο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Χαρακτήρισε σωστή ή λάθος κάθε πρόταση. (α) Όταν το οριακό προϊόν μειώνεται, μειώνεται και το συνολικό προϊόν. (β) Ο νόμος της φθίνουσας απόδοσης ισχύει και στη μακροχρόνια περίοδο. (γ) Όταν \$MP > AP\$, το μέσο προϊόν αυξάνεται.

1. **(α) Λάθος.** Το $Q$ μειώνεται μόνο όταν το $MP$ γίνει **αρνητικό**. Όσο το $MP$ μειώνεται αλλά μένει θετικό, το $Q$ αυξάνεται, με μικρότερο ρυθμό. Στον πίνακα του βιβλίου, με τον $7$ο εργάτη το $MP$ πέφτει σε $5$ και το $Q$ ανεβαίνει από $60$ σε $65$.
2. **(β) Λάθος.** Ο νόμος χρειάζεται έναν τουλάχιστον σταθερό συντελεστή. Μακροχρόνια όλοι είναι μεταβλητοί.
3. **(γ) Σωστή.** Ο εργάτης που προσθέτει περισσότερο από τον μέσο όρο τον ανεβάζει. Γι' αυτό η καμπύλη $MP$ τέμνει την $AP$ στο μέγιστό της.

### Παράδειγμα 2: Η εργασία είναι ο μόνος μεταβλητός συντελεστής και κάθε εργάτης αμείβεται με \$W = 240\$. Με \$L = 1, 2, 3, 4, 5\$ εργάτες το συνολικό προϊόν είναι \$Q = 4, 10, 30, 40, 48\$. (α) Βρες \$AP\$ και \$MP\$. (β) Από ποιον εργάτη αρχίζει η φθίνουσα απόδοση; (γ) Βρες \$MC\$ και \$AVC\$ με τους τύπους \$W/MP\$ και \$W/AP\$.

1. **(α)** Το $AP$ είναι $Q/L$, το $MP$ η διαφορά από την προηγούμενη γραμμή:
   | $L$ | $Q$  | $AP$    | $MP$ |
   | --- | ---- | ------- | ---- |
   | $1$ | $4$  | $4$     | $4$  |
   | $2$ | $10$ | $5$     | $6$  |
   | $3$ | $30$ | $10$    | $20$ |
   | $4$ | $40$ | $10$    | $10$ |
   | $5$ | $48$ | $9{,}6$ | $8$  |
2. **(β)** Το $MP$ ανεβαίνει ως τον $3$ο εργάτη ($20$) και πέφτει από τον $4$ο ($10$). Η φθίνουσα απόδοση αρχίζει με τον **$4$ο εργάτη**.
3. **(γ)** $MC = \dfrac{240}{MP}$: $60$, $40$, $12$, $24$, $30$.

   $AVC = \dfrac{240}{AP}$: $60$, $48$, $24$, $24$, $25$.
4. **Έλεγχος με τις σχέσεις.** Το $MC$ είναι ελάχιστο ($12$) εκεί που το $MP$ είναι μέγιστο. Το $AVC$ είναι ελάχιστο ($24$) εκεί που το $AP$ είναι μέγιστο ($10$), και εκεί $MC = AVC = 24$. Αν οι σχέσεις δεν κλείνουν, κάπου υπάρχει λάθος πράξη.

### Παράδειγμα 3: Επιχείρηση έχει \$FC = 100\$. Για \$Q = 10\$ το \$VC\$ είναι \$200\$. Βρες τα μέσα κόστη.

1. $TC = FC + VC = 100 + 200 = 300$
2. $AFC = \dfrac{100}{10} = 10$, $AVC = \dfrac{200}{10} = 20$, $ATC = \dfrac{300}{10} = 30$
3. **Έλεγχος:** $ATC = AFC + AVC$, δηλαδή $30 = 10 + 20$. Είναι ο γρηγορότερος έλεγχος σε κάθε άσκηση κόστους.

### Παράδειγμα 4: Στην ίδια επιχείρηση, για \$Q = 11\$ το \$TC\$ γίνεται \$325\$. Βρες το οριακό κόστος. Θα ανέβει ή θα πέσει το \$ATC\$;

1. $MC = \dfrac{\Delta TC}{\Delta Q} = \dfrac{325 - 300}{11 - 10} = 25$
2. Το $MC$ ($25$) είναι **μικρότερο** από το $ATC$ στις $10$ μονάδες ($30$). Η νέα μονάδα κοστίζει λιγότερο από τον μέσο όρο, άρα τον τραβάει κάτω.
3. **Έλεγχος:** $ATC = \dfrac{325}{11} \approx 29{,}5$. Πράγματι έπεσε.

### Παράδειγμα 5: Σε μια επιχείρηση, με εργασία τον μόνο μεταβλητό συντελεστή, ο μισθός είναι \$W = 600\$. Σε κάποιο επίπεδο παραγωγής \$AP = 15\$ και \$MP = 20\$. Βρες \$AVC\$ και \$MC\$. Το \$AVC\$ αυξάνεται ή μειώνεται εκεί;

1. $AVC = \dfrac{W}{AP} = \dfrac{600}{15} = 40$
2. $MC = \dfrac{W}{MP} = \dfrac{600}{20} = 30$
3. $MC < AVC$, άρα το $AVC$ **μειώνεται**. Το ίδιο λέει και η πλευρά του προϊόντος: $MP > AP$, άρα το $AP$ αυξάνεται, και όταν το $AP$ ανεβαίνει το $AVC$ πέφτει.

### Παράδειγμα 6: Το ενοίκιο της επιχείρησης διπλασιάζεται. Ποια μεγέθη κόστους αλλάζουν, και αλλάζει η ποσότητα που συμφέρει να παράγει;

1. **Το ενοίκιο είναι σταθερό κόστος.** Αυξάνεται το $FC$, άρα και το $TC$ κατά το ίδιο ποσό σε **κάθε** επίπεδο παραγωγής. Ανεβαίνουν το $AFC$ και το $ATC$.
2. **Το $VC$, το $AVC$ και το $MC$ δεν αλλάζουν.** Η διαφορά $\Delta TC$ ανάμεσα σε δύο ποσότητες μένει ίδια, γιατί το $FC$ προστίθεται και στις δύο.
3. Η απόφαση «πόσο να παράγω» παίρνεται με βάση το **οριακό** κόστος, όπως θα δεις στην ενότητα «Από το οριακό κόστος στην προσφορά». Άρα η ποσότητα δεν αλλάζει. Αλλάζει μόνο το κέρδος.

## Ερωτήσεις

1. Τι ορίζει τη βραχυχρόνια περίοδο;
   - ότι ένας τουλάχιστον συντελεστής παραγωγής είναι σταθερός
   - ότι διαρκεί λιγότερο από έναν ημερολογιακό χρόνο λειτουργίας της
   - ότι η επιχείρηση δεν έχει ακόμη οικονομικό κέρδος
   - ότι όλοι οι συντελεστές παραγωγής μεταβάλλονται
2. Το οριακό προϊόν του τρίτου εργάτη είναι:
   - η αύξηση του συνολικού προϊόντος όταν προστίθεται ο τρίτος
   - το συνολικό προϊόν διά τρία
   - το προϊόν που παράγει ο ίδιος ο τρίτος εργάτης μόνος του
   - το συνολικό προϊόν στα τρία άτομα
3. Ο νόμος της φθίνουσας απόδοσης λέει ότι από κάποιο σημείο και μετά:
   - μειώνεται το οριακό προϊόν
   - μειώνεται το συνολικό προϊόν
   - οι εργάτες γίνονται λιγότερο ικανοί
   - αυξάνεται το μέσο προϊόν
4. Ποιο από τα παρακάτω είναι σταθερό κόστος;
   - το ενοίκιο του κτιρίου
   - οι πρώτες ύλες
   - το ημερομίσθιο των εποχικών εργατών
   - το ηλεκτρικό ρεύμα των μηχανών
5. Με $FC = 100$, $VC = 200$ και $Q = 10$, πόσο είναι το $ATC$;
   - $30$
   - $20$
   - $300$
   - $10$
6. Γιατί το οριακό κόστος τέμνει το μέσο κόστος στο ελάχιστό του;
   - όσο η επόμενη μονάδα κοστίζει λιγότερο από τον μέσο όρο τον τραβάει κάτω, και μετά πάνω
   - είναι σύμβαση σχεδίασης, για να διαβάζονται εύκολα τα διαγράμματα
   - γιατί το σταθερό κόστος ανά μονάδα μηδενίζεται ακριβώς στο ελάχιστο του μέσου κόστους
   - συμβαίνει μόνο σε ορισμένες επιχειρήσεις, με αύξουσες αποδόσεις
7. Αυξάνεται το σταθερό κόστος. Τι γίνεται το οριακό κόστος;
   - δεν αλλάζει
   - αυξάνεται κατά το ίδιο ποσό
   - μειώνεται
   - εξαρτάται από την παραγωγή
8. Καθώς αυξάνεται η παραγωγή, το μέσο σταθερό κόστος:
   - μειώνεται συνεχώς
   - μένει σταθερό
   - αυξάνεται
   - πρώτα πέφτει και μετά ανεβαίνει
9. Η εργασία είναι ο μόνος μεταβλητός συντελεστής, με μισθό $W = 500$. Ο επόμενος εργάτης έχει οριακό προϊόν $MP = 25$. Πόσο είναι το οριακό κόστος;
   - $20$
   - $12{.}500$
   - $500$
   - $0{,}05$
10. Όταν το μέσο προϊόν $AP$ είναι μέγιστο, το μέσο μεταβλητό κόστος $AVC$ είναι:
   - ελάχιστο
   - μέγιστο
   - ίσο με μηδέν
   - ίσο με το $AFC$

## Ασκήσεις

1. Ποιο κόστος πληρώνεται και όταν η επιχείρηση δεν παράγει τίποτα, το σταθερό ή το μεταβλητό;
2. Με συνολικό προϊόν $Q = 45$ μονάδες και $L = 5$ εργάτες, πόσο είναι το μέσο προϊόν;
3. Επιχείρηση έχει $FC = 120$ και για $Q = 10$ ισχύει $VC = 180$. Βρες το μέσο συνολικό κόστος $ATC$.
4. Όταν οι εργάτες αυξάνονται από $4$ σε $5$, το συνολικό προϊόν αυξάνεται από $40$ σε $52$ μονάδες. Πόσο είναι το οριακό προϊόν του 5ου εργάτη;
5. Η εργασία είναι ο μόνος μεταβλητός συντελεστής. Με $L = 8$ εργάτες και μισθό $W = 450$ ανά εργάτη, η επιχείρηση παράγει $Q = 120$ μονάδες. Βρες το μέσο μεταβλητό κόστος.
6. Μια επιχείρηση έχει $FC = 200$. Για $Q = 20$ το μεταβλητό κόστος είναι $VC = 400$, και για $Q = 21$ το συνολικό κόστος γίνεται $TC = 628$.
   α) Βρες το μέσο συνολικό κόστος στις $20$ μονάδες.
   β) Βρες το οριακό κόστος της 21ης μονάδας.
   γ) Θα ανέβει ή θα πέσει το μέσο συνολικό κόστος στις $21$ μονάδες;
   δ) Το ενοίκιο ανεβαίνει και το $FC$ γίνεται $300$. Πόσο είναι τώρα το οριακό κόστος της 21ης μονάδας;
7. Σε παραγωγή $Q = 40$ μονάδων, μια επιχείρηση έχει μέσο συνολικό κόστος $ATC = 25$ και μέσο μεταβλητό κόστος $AVC = 20$.
   α) Βρες το σταθερό κόστος.
   β) Βρες το συνολικό κόστος.
   γ) Πόσο θα είναι το μέσο σταθερό κόστος αν η παραγωγή γίνει $50$ μονάδες;
8. Η εργασία είναι ο μόνος μεταβλητός συντελεστής μιας επιχείρησης. Κάθε εργάτης αμείβεται με $W = 720$ και το σταθερό κόστος είναι $FC = 1080$.

   Η παραγωγή της επιχείρησης στη βραχυχρόνια περίοδο.

   | Εργάτες $L$ | Συνολικό προϊόν $Q$ |
   | --- | --- |
   | $0$ | $0$ |
   | $1$ | $4$ |
   | $2$ | $24$ |
   | $3$ | $54$ |
   | $4$ | $72$ |
   | $5$ | $80$ |

   α) Από ποιον εργάτη αρχίζει η φθίνουσα απόδοση;
   β) Βρες το οριακό κόστος όταν η παραγωγή αυξάνεται από $54$ σε $72$ μονάδες.
   γ) Σε ποιες ποσότητες το μέσο μεταβλητό κόστος είναι ελάχιστο, και πόσο είναι;
   δ) Βρες το μέσο συνολικό κόστος στις $72$ μονάδες.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/production-cost
