# Ελαστικότητα ζήτησης: σημείου και τόξου

> Η ελαστικότητα από δύο σημεία ή από τη συνάρτηση, και τι κάνει η τιμή στη συνολική δαπάνη.

Οικονομία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/price-elasticity

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις την ελαστικότητα ζήτησης σημείου και τόξου από δύο σημεία, και να διαλέγεις τον σωστό τύπο από την εκφώνηση.
- Να βρίσκεις την ελαστικότητα από γραμμική συνάρτηση ζήτησης και την τιμή όπου η δαπάνη γίνεται μέγιστη.
- Να προβλέπεις τι κάνει μια αλλαγή της τιμής στη συνολική δαπάνη, και να το ελέγχεις με αριθμούς.
- Να υπολογίζεις τη νέα ποσότητα ή τη νέα τιμή όταν δίνεται η ελαστικότητα.

## Πόσο αντιδρά η ζητούμενη ποσότητα

Ο νόμος της ζήτησης λέει **προς ποια κατεύθυνση** κινείται η ζητούμενη ποσότητα όταν αλλάζει η τιμή. Η **ελαστικότητα ζήτησης ως προς την τιμή** λέει **πόσο**: είναι ο λόγος της ποσοστιαίας μεταβολής της ζητούμενης ποσότητας προς την ποσοστιαία μεταβολή της τιμής.

$$
E_D = \frac{\Delta Q / Q_1}{\Delta P / P_1} = \frac{\Delta Q}{\Delta P} \cdot \frac{P_1}{Q_1}
$$

Το $P_1$ και το $Q_1$ είναι το **αρχικό** σημείο, πριν από τη μεταβολή. Αυτή είναι η **ελαστικότητα σημείου**.

Επειδή τιμή και ζητούμενη ποσότητα κινούνται αντίθετα, η $E_D$ βγαίνει **αρνητική**. Έτσι τη γράφει το σχολικό βιβλίο, και έτσι τη γράφεις στις εξετάσεις: $E_D = -0{,}5$, όχι $0{,}5$. Για να χαρακτηρίσεις τη ζήτηση, συγκρίνεις την **απόλυτη τιμή** με το $1$.

| $\lvert E_D \rvert$ | Ζήτηση                   | Τι σημαίνει                                 |
| ------------------- | ------------------------ | ------------------------------------------- |
| $> 1$               | ελαστική                 | η ποσότητα αντιδρά περισσότερο από την τιμή |
| $= 1$               | μοναδιαίας ελαστικότητας | αντιδρούν κατά το ίδιο ποσοστό              |
| $< 1$               | ανελαστική               | η ποσότητα αντιδρά λιγότερο                 |
| $= 0$               | τελείως ανελαστική       | κατακόρυφη καμπύλη, η ποσότητα δεν αλλάζει  |
| $\to \infty$        | τελείως ελαστική         | οριζόντια καμπύλη σε μία τιμή               |

## Η τοξοειδής ελαστικότητα

Ο τύπος σημείου παίρνει ως βάση το σημείο από το οποίο **ξεκινάς**. Γι' αυτό από το Α στο Β βγαίνει άλλος αριθμός από ό,τι από το Β στο Α, αν και πρόκειται για το ίδιο κομμάτι της καμπύλης.

Όταν ζητείται η ελαστικότητα **ανάμεσα** σε δύο σημεία, χωρίς κατεύθυνση, χρησιμοποιείς την **ελαστικότητα τόξου** ή **τοξοειδή ελαστικότητα**:

$$
E_D = \frac{\Delta Q}{\Delta P} \cdot \frac{P_1 + P_2}{Q_1 + Q_2}
$$

Βγαίνει **ίδια** και προς τις δύο κατευθύνσεις, και πέφτει ανάμεσα στις δύο ελαστικότητες σημείου.

> **Κλειδί**
>
> Διάβασε την εκφώνηση πριν διαλέξεις τύπο:
>
> - «όταν η τιμή **αυξάνεται από** $10$ **σε** $12$» θέλει ελαστικότητα σημείου, με βάση το $P_1 = 10$
> - «όταν η τιμή **μειώνεται από** $12$ **σε** $10$» θέλει πάλι σημείου, αλλά τώρα βάση είναι το $12$
> - «η ελαστικότητα **ανάμεσα** στα δύο σημεία» ή «του **τόξου** ΑΒ» θέλει την τοξοειδή
>
> Και στους τρεις τύπους το πρώτο κλάσμα είναι το ίδιο: $\dfrac{\Delta Q}{\Delta P}$. Αλλάζει μόνο η βάση.

## Από τη συνάρτηση ζήτησης

Σε γραμμική ζήτηση $Q_D = \alpha + \beta P$ το $\dfrac{\Delta Q}{\Delta P}$ είναι σταθερό και ίσο με $\beta$. Η ελαστικότητα σε ένα σημείο γίνεται:

$$
E_D = \beta \cdot \frac{P}{Q}
$$

Η κλίση είναι ίδια παντού, το $\dfrac{P}{Q}$ όμως όχι. Ψηλά στην ευθεία η τιμή είναι μεγάλη και η ποσότητα μικρή, άρα η ζήτηση είναι **ελαστική**. Χαμηλά συμβαίνει το αντίθετο, και η ζήτηση είναι **ανελαστική**. Ακριβώς στο **μέσο** της ευθείας ισχύει $\lvert E_D \rvert = 1$.

Το μέσο βρίσκεται εύκολα. Η ευθεία $Q_D = 200 - 4P$ κόβει τον άξονα της τιμής στο $P = 50$, άρα το μέσο είναι στο $P = 25$, με $Q = 100$. Έλεγχος: $E_D = -4 \cdot \dfrac{25}{100} = -1$.

Δύο ειδικές καμπύλες έχουν την ίδια ελαστικότητα σε όλα τα σημεία: η κατακόρυφη ($0$) και η οριζόντια (άπειρη). Και η **ισοσκελής υπερβολή** $Q_D \cdot P = A$, όπου η δαπάνη μένει σταθερή και η ελαστικότητα είναι μοναδιαία.

## Ελαστικότητα και συνολική δαπάνη

Η **συνολική δαπάνη** των καταναλωτών είναι $P \cdot Q$, και είναι ίση με τα έσοδα των παραγωγών. Η τιμή και η ποσότητα κινούνται αντίθετα, οπότε κερδίζει όποια αλλάζει περισσότερο σε ποσοστό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι κάνει μια αύξηση τιμής στα έσοδα*

| Ζήτηση     | Η τιμή ανεβαίνει    | Η τιμή πέφτει       |
| ---------- | ------------------- | ------------------- |
| ελαστική   | η δαπάνη πέφτει     | η δαπάνη ανεβαίνει  |
| ανελαστική | η δαπάνη ανεβαίνει  | η δαπάνη πέφτει     |
| μοναδιαία  | η δαπάνη μένει ίδια | η δαπάνη μένει ίδια |

Σε γραμμική ζήτηση η δαπάνη γίνεται **μέγιστη στο μέσο** της ευθείας, εκεί που $\lvert E_D \rvert = 1$. Πάνω από το μέσο, μια μείωση της τιμής ανεβάζει τη δαπάνη. Κάτω από το μέσο, την κατεβάζει.

> **Πρόσεχε**
>
> Σε μεγάλη μεταβολή της τιμής, η ελαστικότητα σημείου μπορεί να σε ξεγελάσει. Από $P = 10$, $Q = 100$ σε $P = 12$, $Q = 80$ βγαίνει $E_D = -1$, κι όμως η δαπάνη πέφτει από $1000$ σε $960$.
>
> Η τοξοειδής δεν κάνει αυτό το λάθος. Αν η τοξοειδής βγει ακριβώς $-1$, η δαπάνη είναι **ακριβώς** ίδια στα δύο σημεία. Εδώ βγαίνει $\dfrac{-20}{2} \cdot \dfrac{22}{180} \approx -1{,}22$: ελαστική, και η δαπάνη έπεσε. Όταν το θέμα ρωτά τι έγινε η δαπάνη, υπολόγισέ την με $P \cdot Q$ και στα δύο σημεία.

## Αντίστροφα: από την ελαστικότητα στην ποσότητα

Συχνά δίνεται η $E_D$ και ζητείται η νέα ποσότητα ή η τιμή. Γράφεις τον ορισμό με ποσοστά:

**ποσοστιαία μεταβολή της ποσότητας = $E_D$ · ποσοστιαία μεταβολή της τιμής**

Με $E_D = -2$, μια αύξηση της τιμής κατά $5\%$ ρίχνει τη ζητούμενη ποσότητα κατά $10\%$. Για τη νέα τιμή που δίνει μια ζητούμενη ποσότητα, λύνεις την ίδια σχέση ως προς την τιμή.

> **Θυμήσου**
>
> Από τι εξαρτάται πόσο ελαστική είναι η ζήτηση ενός αγαθού:
>
> - από το αν έχει **στενά υποκατάστατα**: όσο περισσότερα, τόσο πιο ελαστική
> - από το πόσο **αναγκαίο** είναι: το ψωμί και τα φάρμακα έχουν ανελαστική ζήτηση
> - από το **μέρος του εισοδήματος** που ξοδεύεται σε αυτό: τα σπίρτα έχουν ανελαστική ζήτηση
> - από τον **χρόνο**: σε μεγαλύτερο διάστημα οι καταναλωτές βρίσκουν εναλλακτικές, και η ζήτηση γίνεται πιο ελαστική
>
> Γι' αυτό ο φόρος στα καύσιμα ή στον καπνό αυξάνει τα έσοδα του κράτους: η ζήτησή τους είναι ανελαστική.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Σωστό ή λάθος; (α) Σε ευθύγραμμη καμπύλη ζήτησης η ελαστικότητα είναι ίδια σε όλα τα σημεία, γιατί η κλίση είναι σταθερή. (β) Αν η ζήτηση είναι ανελαστική, μια μείωση της τιμής αυξάνει τη συνολική δαπάνη.

1. **(α) Λάθος.** Η κλίση είναι σταθερή, η ελαστικότητα όμως είναι $\beta \cdot \dfrac{P}{Q}$ και αλλάζει μαζί με τον λόγο $\dfrac{P}{Q}$.
2. Ψηλά στην ευθεία η ζήτηση είναι ελαστική, χαμηλά ανελαστική, και στο μέσο μοναδιαία. Κλίση και ελαστικότητα δεν είναι το ίδιο μέγεθος.
3. **(β) Λάθος.** Σε ανελαστική ζήτηση η ποσότητα αυξάνεται σε μικρότερο ποσοστό από όσο πέφτει η τιμή. Το γινόμενο $P \cdot Q$ μικραίνει.

   Η δαπάνη κινείται **προς την ίδια κατεύθυνση** με την τιμή: η τιμή πέφτει, η δαπάνη πέφτει.

### Παράδειγμα 2: Στο σημείο Α είναι \$P = 8\$ και \$Q = 120\$, στο σημείο Β είναι \$P = 12\$ και \$Q = 80\$. Βρες την ελαστικότητα από το Α στο Β, από το Β στο Α, και την τοξοειδή.

1. **Από το Α στο Β** (βάση το Α):

   $E_D = \dfrac{-40}{4} \cdot \dfrac{8}{120} \approx -0{,}67$, ανελαστική.
2. **Από το Β στο Α** (βάση το Β):

   $E_D = \dfrac{40}{-4} \cdot \dfrac{12}{80} = -1{,}5$, ελαστική.
3. **Τοξοειδής**, ανάμεσα στα δύο σημεία:

   $E_D = \dfrac{-40}{4} \cdot \dfrac{8 + 12}{120 + 80} = -10 \cdot 0{,}1 = -1$
4. **Ίδιο κομμάτι της καμπύλης, τρεις αριθμοί.** Οι δύο ελαστικότητες σημείου διαφωνούν ακόμη και στον χαρακτηρισμό, γιατί έχουν διαφορετική βάση.

   Και ο έλεγχος με τη δαπάνη: $8 \cdot 120 = 960$ και $12 \cdot 80 = 960$. Ίδια δαπάνη, όπως ταιριάζει σε τοξοειδή ελαστικότητα ακριβώς $-1$.

### Παράδειγμα 3: Η ζήτηση ενός αγαθού είναι \$Q\_D = 200 - 4P\$. Βρες την ελαστικότητα στις τιμές \$10\$ και \$30\$, και την τιμή όπου η συνολική δαπάνη είναι μέγιστη.

1. **Σε $P = 10$:** $Q = 200 - 40 = 160$.

   $E_D = -4 \cdot \dfrac{10}{160} = -0{,}25$, ανελαστική.
2. **Σε $P = 30$:** $Q = 200 - 120 = 80$.

   $E_D = -4 \cdot \dfrac{30}{80} = -1{,}5$, ελαστική.
3. **Μέγιστη δαπάνη στο μέσο της ευθείας.** Η ζητούμενη ποσότητα μηδενίζεται στο $P = 50$, άρα το μέσο είναι στο $P = 25$, με $Q = 100$.

   Εκεί $E_D = -4 \cdot \dfrac{25}{100} = -1$ και η δαπάνη είναι $25 \cdot 100 = 2500$.
4. **Έλεγχος:** σε $P = 10$ η δαπάνη είναι $1600$ και σε $P = 30$ είναι $2400$. Και οι δύο μικρότερες από $2500$.

### Παράδειγμα 4: Η τιμή του πετρελαίου αυξάνεται \$50\\%\$ και η ζητούμενη ποσότητα πέφτει \$10\\%\$. Τι γίνεται με τη δαπάνη;

1. $E_D = \dfrac{-10\%}{50\%} = -0{,}2$
2. $\lvert E_D \rvert = 0{,}2 < 1$, άρα η ζήτηση είναι **ανελαστική**, και η δαπάνη ακολουθεί την τιμή: **αυξάνεται**.
3. **Έλεγχος με αριθμούς.** Έστω αρχικά $P = 1$ και $Q = 100$, δαπάνη $100$.

   Μετά: $P = 1{,}5$ και $Q = 90$, δαπάνη $135$.

   Αυξήθηκε κατά $35\%$. Γι' αυτό μια πετρελαϊκή κρίση πλουτίζει τους παραγωγούς ενώ πουλάνε **λιγότερο** πετρέλαιο.

### Παράδειγμα 5: Σε τιμή \$20\$ € ζητούνται \$400\$ μονάδες και η ελαστικότητα ζήτησης σε αυτό το σημείο είναι \$-1{,}5\$. (α) Πόσες μονάδες θα ζητούνται αν η τιμή γίνει \$22\$ €; (β) Σε ποια τιμή θα ζητούνται \$460\$ μονάδες;

1. **(α)** Η τιμή αυξάνεται κατά $\dfrac{2}{20} = 10\%$.

   Η ποσότητα μεταβάλλεται κατά $-1{,}5 \cdot 10\% = -15\%$.
2. $Q_2 = 400 - 0{,}15 \cdot 400 = 340$ μονάδες.

   Η δαπάνη πέφτει από $20 \cdot 400 = 8000$ σε $22 \cdot 340 = 7480$, όπως αναμένεται σε ελαστική ζήτηση.
3. **(β)** Η ποσότητα αυξάνεται κατά $\dfrac{60}{400} = 15\%$.

   Η τιμή πρέπει να μεταβληθεί κατά $\dfrac{15\%}{-1{,}5} = -10\%$.
4. $P_2 = 20 - 0{,}1 \cdot 20 = 18$ €.

   Και στα δύο ερωτήματα βάση είναι το αρχικό σημείο ($20$, $400$), γιατί εκεί δόθηκε η ελαστικότητα.

### Παράδειγμα 6: Θέμα Δ. Η ζήτηση ενός αγαθού είναι γραμμική. Σε τιμή \$10\$ € ζητούνται \$60\$ μονάδες, και όταν η τιμή αυξάνεται από αυτό το σημείο η ελαστικότητα είναι \$-0{,}5\$. (α) Βρες τη συνάρτηση ζήτησης. (β) Βρες την τοξοειδή ελαστικότητα ανάμεσα στις τιμές \$10\$ και \$20\$ €. (γ) Τι γίνεται η δαπάνη ανάμεσα στις δύο τιμές; (δ) Σε ποια τιμή η δαπάνη είναι μέγιστη;

1. **(α)** Από την ελαστικότητα σημείου:

   $-0{,}5 = \beta \cdot \dfrac{10}{60}$, οπότε $\beta = -3$.

   Από το σημείο: $60 = \alpha - 3 \cdot 10$, οπότε $\alpha = 90$. Η ζήτηση είναι $Q_D = 90 - 3P$.
2. **(β)** Σε $P = 20$: $Q = 90 - 60 = 30$.

   $E_D = \dfrac{30 - 60}{20 - 10} \cdot \dfrac{10 + 20}{60 + 30} = -3 \cdot \dfrac{30}{90} = -1$
3. **(γ)** Τοξοειδής ακριβώς $-1$, άρα η δαπάνη μένει ίδια. Έλεγχος: $10 \cdot 60 = 600$ και $20 \cdot 30 = 600$.
4. **(δ)** Η ποσότητα μηδενίζεται στο $P = 30$, άρα το μέσο της ευθείας είναι στο $P = 15$, με $Q = 45$.

   Μέγιστη δαπάνη $15 \cdot 45 = 675$ €, μεγαλύτερη από τα $600$ των δύο άκρων.

## Ερωτήσεις

1. Η ελαστικότητα ζήτησης ως προς την τιμή είναι:
   - ποσοστιαία μεταβολή ποσότητας προς ποσοστιαία μεταβολή τιμής
   - η κλίση της καμπύλης ζήτησης στο σημείο όπου μετριέται
   - απόλυτη μεταβολή της ποσότητας προς απόλυτη μεταβολή της τιμής
   - η συνολική δαπάνη των καταναλωτών διαιρεμένη με την τιμή
2. Ισχύει $E_D = -0{,}4$. Η ζήτηση είναι:
   - ανελαστική
   - ελαστική
   - μοναδιαίας ελαστικότητας
   - τελείως ανελαστική
3. Η ζήτηση είναι ανελαστική και η τιμή αυξάνεται. Η συνολική δαπάνη:
   - αυξάνεται
   - μειώνεται
   - μένει ίδια
   - δεν προσδιορίζεται
4. Σε ευθύγραμμη καμπύλη ζήτησης, η ελαστικότητα:
   - αλλάζει από σημείο σε σημείο
   - είναι σταθερή, όπως η κλίση
   - είναι παντού ίση με $-1$
   - δεν ορίζεται πουθενά
5. Η ζήτηση είναι $Q_D = 100 - 2P$. Πόση είναι η ελαστικότητα στην τιμή $P = 40$;
   - $-4$
   - $-2$
   - $-0{,}25$
   - $-0{,}8$
6. Γιατί χρησιμοποιείται η τοξοειδής ελαστικότητα;
   - δίνει τον ίδιο αριθμό σε όποια κατεύθυνση κι αν κινηθείς
   - βγαίνει πάντα θετική, οπότε δεν χρειάζεται πρόσημο
   - μετράει την ελαστικότητα σε ένα μόνο σημείο της καμπύλης
   - δεν χρειάζεται τις τιμές, μόνο τις ποσότητες
7. Η ελαστικότητα ζήτησης είναι $-2$. Αν η τιμή αυξηθεί κατά $5\%$, η ζητούμενη ποσότητα:
   - μειώνεται κατά $10\%$
   - μειώνεται κατά $2{,}5\%$
   - αυξάνεται κατά $10\%$
   - μειώνεται κατά $7\%$
8. Η καμπύλη ζήτησης είναι οριζόντια ευθεία. Η ελαστικότητα είναι:
   - άπειρη
   - μηδέν
   - ίση με $-1$
   - θετική
9. Η ζήτηση είναι $Q_D = 120 - 3P$. Σε ποια τιμή η συνολική δαπάνη είναι μέγιστη;
   - $P = 20$
   - $P = 40$
   - $P = 60$
   - $P = 10$
10. Ποιο αγαθό είναι πιθανότερο να έχει ελαστική ζήτηση;
   - μια μάρκα αναψυκτικού
   - το αλάτι του σπιτιού
   - ένα φάρμακο για χρόνια πάθηση
   - το ηλεκτρικό ρεύμα

## Ασκήσεις

1. Πώς χαρακτηρίζεται η ζήτηση όταν $\lvert E_D \rvert > 1$;
2. Τι σχήμα έχει μια καμπύλη ζήτησης με μηδενική ελαστικότητα;
3. Η τιμή αυξάνεται από $20$ σε $25$ € και η ζητούμενη ποσότητα πέφτει από $200$ σε $170$ μονάδες. Βρες την ελαστικότητα ζήτησης ως προς την τιμή.
4. Η ζήτηση ενός αγαθού είναι $Q_D = 120 - 2P$. Βρες την ελαστικότητα ζήτησης στην τιμή $P = 20$.
5. Η τιμή ενός αγαθού αυξάνεται κατά $20\%$ και η ζητούμενη ποσότητα μειώνεται κατά $30\%$.
   α) Βρες την ελαστικότητα ζήτησης ως προς την τιμή.
   β) Τι γίνεται η συνολική δαπάνη των καταναλωτών;
   γ) Πριν από την αύξηση η τιμή ήταν $10$ € και η ζητούμενη ποσότητα $500$. Βρες τη νέα συνολική δαπάνη.
6. Πάνω στην καμπύλη ζήτησης ενός αγαθού βρίσκονται τα σημεία Κ ($P = 5$, $Q = 200$) και Λ ($P = 7$, $Q = 160$).
   α) Βρες την ελαστικότητα όταν η τιμή αυξάνεται από $5$ σε $7$.
   β) Βρες την ελαστικότητα όταν η τιμή μειώνεται από $7$ σε $5$.
   γ) Βρες την τοξοειδή ελαστικότητα ανάμεσα στα Κ και Λ, με δύο δεκαδικά.
7. Ο πίνακας δίνει τη ζήτηση ενός κανονικού αγαθού.

   Η ζήτηση του αγαθού, με τα άλλα δεδομένα σταθερά.

   | Τιμή $P$ | Ζητούμενη ποσότητα $Q_D$ |
   | --- | --- |
   | $4$ | $160$ |
   | $8$ | $120$ |
   | $10$ | $100$ |
   | $12$ | $80$ |
   | $16$ | $40$ |

   α) Βρες την ελαστικότητα ζήτησης όταν η τιμή αυξάνεται από $4$ σε $8$.
   β) Βρες την ελαστικότητα ζήτησης όταν η τιμή αυξάνεται από $12$ σε $16$.
   γ) Σε ποια τιμή του πίνακα η συνολική δαπάνη είναι μέγιστη, και πόση είναι;
   δ) Το εισόδημα αυξάνεται και σε κάθε τιμή ζητούνται $20$ μονάδες περισσότερες. Βρες τώρα την ελαστικότητα όταν η τιμή αυξάνεται από $12$ σε $16$.
8. Η ζήτηση ενός αγαθού είναι γραμμική. Σε τιμή $8$ € ζητούνται $100$ μονάδες, και όταν η τιμή αυξάνεται από αυτό το σημείο η ελαστικότητα ζήτησης είναι $-0{,}4$.
   α) Βρες τη συνάρτηση ζήτησης.
   β) Σε ποια τιμή η ελαστικότητα ζήτησης είναι $-1$;
   γ) Η τιμή αυξάνεται από $8$ σε $12$ €. Κατά πόσο μεταβάλλεται η συνολική δαπάνη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/price-elasticity
