# Ανώτατη και κατώτατη τιμή

> Έλλειμμα, μαύρη αγορά και πλεόνασμα: τι γίνεται όταν το κράτος ορίζει την τιμή.

Οικονομία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/price-controls

## Τι θα μάθεις

- Να κρίνεις αν μια ανώτατη ή μια κατώτατη τιμή δεσμεύει, συγκρίνοντάς τη με την τιμή ισορροπίας.
- Να υπολογίζεις το έλλειμμα ή το πλεόνασμα από συναρτήσεις και από πίνακα.
- Να βρίσκεις την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς από τη συνάρτηση ζήτησης στην προσφερόμενη ποσότητα.
- Να υπολογίζεις τη δαπάνη του κράτους και τα έσοδα των παραγωγών με κατώτατη τιμή.

## Όταν το κράτος ορίζει την τιμή

Η αγορά βρίσκει μόνη της την τιμή ισορροπίας. Μερικές φορές όμως το κράτος κρίνει ότι αυτή η τιμή βλάπτει κάποιους: είναι πολύ ψηλή για τους καταναλωτές ενός βασικού αγαθού, ή πολύ χαμηλή για τους αγρότες που το παράγουν. Τότε επιβάλλει όριο στην τιμή.

|             | Ανώτατη τιμή $P_A$           | Κατώτατη τιμή $P_K$             |
| ----------- | ---------------------------- | ------------------------------- |
| Σκοπός      | προστασία του **καταναλωτή** | προστασία του **παραγωγού**     |
| Απαγορεύει  | πώληση **ακριβότερα**        | πώληση **φθηνότερα**            |
| Δεσμεύει αν | $P_A < P_0$                  | $P_K > P_0$                     |
| Αφήνει      | **έλλειμμα** $Q_D - Q_S$     | **πλεόνασμα** $Q_S - Q_D$       |
| Συνέπεια    | δελτίο, μαύρη αγορά          | το κράτος αγοράζει το πλεόνασμα |

Το $P_0$ είναι η τιμή ισορροπίας της αγοράς χωρίς παρέμβαση.

> **Κλειδί**
>
> **Πρώτα η σύγκριση με το $P_0$, μετά οι πράξεις.**
>
> Ανώτατη τιμή **πάνω** από την ισορροπία δεν κάνει τίποτα: η αγορά ισορροπεί ούτως ή άλλως χαμηλότερα, και το όριο δεν αγγίζεται. Το ίδιο και κατώτατη τιμή **κάτω** από την ισορροπία. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν υπάρχει ούτε έλλειμμα ούτε πλεόνασμα, και η αγορά μένει στο $P_0$ και στο $Q_0$.
>
> Αυτή η παγίδα μπαίνει συχνά στα θέματα. Ένα «έλλειμμα» που υπολογίστηκε σε τιμή που δεν δεσμεύει είναι λάθος, όσο σωστές κι αν είναι οι πράξεις.

## Η ανώτατη τιμή

Το κράτος ορίζει ανώτατη τιμή, π.χ. σε βασικά τρόφιμα σε περίοδο κρίσης. Αν $P_A < P_0$:

- Οι καταναλωτές ζητούν **περισσότερα** ($Q_D$ στην $P_A$) και οι παραγωγοί προσφέρουν **λιγότερα** ($Q_S$ στην $P_A$).
- Η άμεση συνέπεια είναι **έλλειμμα** $Q_D - Q_S$. Είναι μόνιμο, αφού η τιμή δεν επιτρέπεται να ανέβει για να το κλείσει.
- Η ποσότητα που τελικά πουλιέται είναι η **προσφερόμενη** $Q_S$. Δεν αγοράζεις ό,τι δεν παράγεται.

Πώς μοιράζεται η λίγη ποσότητα; Αφού δεν τη μοιράζει πια η τιμή, το κράτος μπορεί να τη διανέμει με **δελτία**, σε περιορισμένη ποσότητα για τον καθένα. Εμφανίζονται όμως και ουρές, και κυρίως **μαύρη αγορά**: το αγαθό πωλείται παράνομα σε τιμή μεγαλύτερη από τη νόμιμη.

### Η τιμή της μαύρης αγοράς

Για την ποσότητα $Q_S$ που υπάρχει, οι καταναλωτές είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν έως την τιμή που δίνει η **καμπύλη ζήτησης** σε αυτή την ποσότητα. Την ονομάζουμε $P_2$ και τη βρίσκεις αν βάλεις $Q_D = Q_S$ στη συνάρτηση ζήτησης και λύσεις ως προς $P$.

Η διαφορά πάνω από τη νόμιμη τιμή λέγεται «**καπέλο**», και το βιβλίο λέει ότι μπορεί να φτάσει μέχρι $P_2 - P_A$.

> **Πρόσεχε**
>
> Η τιμή της μαύρης αγοράς βγαίνει από τη **ζήτηση**, όχι από την προσφορά, και στην ποσότητα **$Q_S$**, όχι στην $Q_D$.
>
> Το λάθος που κάνουν πολλοί: βάζουν την $Q_D$ στην προσφορά, ή την $P_A$ ξανά στη ζήτηση. Ρώτα τον εαυτό σου: «πόση ποσότητα κυκλοφορεί, και πόσο θα πλήρωνε ο αγοραστής για να την πάρει;»

## Η κατώτατη τιμή

Το κράτος ορίζει κατώτατη τιμή, συνήθως σε γεωργικά προϊόντα. Αν $P_K > P_0$:

- Οι παραγωγοί προσφέρουν **περισσότερα** και οι καταναλωτές ζητούν **λιγότερα**.
- Δημιουργείται **πλεόνασμα** $Q_S - Q_D$.
- Για να κρατήσει την τιμή, το κράτος **αγοράζει το πλεόνασμα** από τους παραγωγούς στην τιμή παρέμβασης $P_K$.

Τρία ποσά ζητούνται σχεδόν πάντα:

| Ποσό                   | Τύπος                   |
| ---------------------- | ----------------------- |
| δαπάνη του κράτους     | $P_K \cdot (Q_S - Q_D)$ |
| δαπάνη των καταναλωτών | $P_K \cdot Q_D$         |
| έσοδα των παραγωγών    | $P_K \cdot Q_S$         |

Τα έσοδα των παραγωγών είναι το άθροισμα των δύο πρώτων: πληρώνουν οι καταναλωτές όσα αγοράζουν, και το κράτος τα υπόλοιπα.

> **Θυμήσου**
>
> Στην ανώτατη τιμή πουλιέται η **μικρότερη** από τις δύο ποσότητες, η $Q_S$. Στην κατώτατη, οι καταναλωτές αγοράζουν μόνο την $Q_D$, αλλά οι παραγωγοί πουλάνε **όλη** την $Q_S$, γιατί το κράτος παίρνει τη διαφορά.

## Η μέθοδος

1. Βρες την ισορροπία $P_0$, $Q_0$.
2. Σύγκρινε το όριο με το $P_0$. Αν δεν δεσμεύει, σταματάς: η αγορά μένει στην ισορροπία.
3. Βάλε την ελεγχόμενη τιμή και στις δύο συναρτήσεις: βρες $Q_D$ και $Q_S$.
4. Υπολόγισε το έλλειμμα ή το πλεόνασμα.
5. Ανώτατη: μαύρη αγορά από τη ζήτηση στην $Q_S$. Κατώτατη: δαπάνη του κράτους και έσοδα των παραγωγών.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε δεσμεύει το όριο*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δίνονται \$Q\_D = 200 - 10P\$ και \$Q\_S = 50 + 5P\$. Το κράτος ορίζει ανώτατη τιμή \$8\$. Βρες το έλλειμμα, την ποσότητα που πωλείται και την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς.

1. **Ισορροπία:** $200 - 10P = 50 + 5P$, άρα $P_0 = 10$ και $Q_0 = 100$.

   $8 < 10$, άρα η ανώτατη τιμή **δεσμεύει**.
2. **Στην τιμή $8$:** $Q_D = 200 - 80 = 120$ και $Q_S = 50 + 40 = 90$.

   Έλλειμμα $120 - 90 = 30$ μονάδων. Πωλούνται $90$.
3. **Μαύρη αγορά:** για $90$ μονάδες, από τη ζήτηση: $90 = 200 - 10P$, άρα $P_2 = 11$.
4. Το «καπέλο» μπορεί να φτάσει έως $P_2 - P_A = 11 - 8 = 3$ ανά μονάδα.

### Παράδειγμα 2: Στην ίδια αγορά, αντί για ανώτατη, ορίζεται κατώτατη τιμή \$13\$ και το κράτος αγοράζει το πλεόνασμα. Βρες το πλεόνασμα, τη δαπάνη του κράτους και τα έσοδα των παραγωγών.

1. $13 > P_0 = 10$, άρα δεσμεύει.

   $Q_D = 200 - 130 = 70$ και $Q_S = 50 + 65 = 115$.
2. **Πλεόνασμα:** $115 - 70 = 45$ μονάδες.

   **Δαπάνη του κράτους:** $13 \cdot 45 = 585$.
3. **Έσοδα των παραγωγών:** $13 \cdot 115 = 1{.}495$. Από αυτά $13 \cdot 70 = 910$ πληρώνουν οι καταναλωτές και $585$ το κράτος.
4. **Σύγκριση:** στην ισορροπία τα έσοδα ήταν $10 \cdot 100 = 1{.}000$. Η κατώτατη τιμή πέτυχε τον σκοπό της, να στηρίξει το εισόδημα των παραγωγών, με κόστος για τον κρατικό προϋπολογισμό.

### Παράδειγμα 3: (Θέμα Β) Σωστό ή λάθος: «Η επιβολή ανώτατης τιμής οδηγεί πάντα σε έλλειμμα». Αιτιολόγησε με την αγορά \$Q\_D = 200 - 10P\$, \$Q\_S = 50 + 5P\$ και ανώτατη τιμή \$12\$.

1. Η τιμή ισορροπίας είναι $P_0 = 10$.
2. Η ανώτατη τιμή $12$ επιτρέπει πωλήσεις έως το $12$. Η αγορά θέλει να ισορροπήσει στο $10$, που είναι **κάτω** από το όριο.
3. Το όριο δεν δεσμεύει: η αγορά ισορροπεί στο $P_0 = 10$ με $Q_0 = 100$, χωρίς έλλειμμα.
4. **Λάθος.** Έλλειμμα δημιουργεί μόνο ανώτατη τιμή **κάτω** από την τιμή ισορροπίας.

### Παράδειγμα 4: Δίνεται ο πίνακας μιας αγοράς με γραμμική ζήτηση και προσφορά. Ορίζεται ανώτατη τιμή \$10\$. Βρες το έλλειμμα και την ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς.

1. | Τιμή $P$ | $Q_D$ | $Q_S$ |
   | -------- | ----- | ----- |
   | $10$     | $180$ | $80$  |
   | $12$     | $160$ | $110$ |
   | $14$     | $140$ | $140$ |
   | $16$     | $120$ | $170$ |
2. **Ισορροπία από τον πίνακα:** $P_0 = 14$, $Q_0 = 140$. Η τιμή $10$ είναι κάτω, άρα δεσμεύει.

   **Έλλειμμα:** $180 - 80 = 100$ μονάδες. Πωλούνται $80$.
3. **Η μαύρη αγορά θέλει τη ζήτηση στις $80$ μονάδες**, που δεν είναι στον πίνακα. Γράφεις λοιπόν τη συνάρτηση: κάθε $2$ ευρώ η $Q_D$ πέφτει $20$, άρα $10$ μονάδες ανά ευρώ.

   $Q_D = \alpha - 10P$, και στο $P = 10$: $180 = \alpha - 100$, άρα $Q_D = 280 - 10P$.
4. $80 = 280 - 10P$, άρα $P_2 = 20$. Το καπέλο μπορεί να φτάσει τα $10$ ανά μονάδα.

### Παράδειγμα 5: (Θέμα Δ) Δίνονται \$Q\_D = 600 - 20P\$ και \$Q\_S = 100 + 30P\$. (α) Βρες την ισορροπία. (β) Ορίζεται κατώτατη τιμή \$12\$. Βρες το πλεόνασμα και τη δαπάνη του κράτους. (γ) Πόσο κερδίζουν οι παραγωγοί σε σχέση με την ισορροπία; (δ) Αν αντί γι' αυτό οριζόταν ανώτατη τιμή \$8\$, ποια θα ήταν η ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς;

1. **(α)** $600 - 20P = 100 + 30P$, άρα $500 = 50P$, $P_0 = 10$ και $Q_0 = 400$. Έλεγχος: $100 + 300 = 400$.
2. **(β)** $12 > 10$, δεσμεύει. $Q_D = 600 - 240 = 360$ και $Q_S = 100 + 360 = 460$.

   Πλεόνασμα $100$ μονάδων, δαπάνη του κράτους $12 \cdot 100 = 1{.}200$.
3. **(γ)** Έσοδα των παραγωγών με την παρέμβαση: $12 \cdot 460 = 5{.}520$. Στην ισορροπία: $10 \cdot 400 = 4{.}000$.

   Αύξηση $1{.}520$.
4. **(δ)** $8 < 10$, δεσμεύει. $Q_D = 600 - 160 = 440$ και $Q_S = 100 + 240 = 340$: έλλειμμα $100$.

   Μαύρη αγορά: $340 = 600 - 20P$, άρα $P_2 = 13$, με καπέλο έως $13 - 8 = 5$.

### Παράδειγμα 6: (Θέμα Β) Εξήγησε γιατί η ανώτατη τιμή οδηγεί σε δελτίο και σε μαύρη αγορά. Αν πωλούνται \$90\$ μονάδες σε \$45\$ νοικοκυριά, τι δίνει το δελτίο;

1. Στην ανώτατη τιμή ζητείται περισσότερο από όσο προσφέρεται. Η τιμή δεν επιτρέπεται να ανέβει, οπότε **δεν μπορεί να μοιράσει** τη λίγη ποσότητα.
2. **Δελτίο:** το κράτος μοιράζει την ποσότητα σε περιορισμένες μερίδες. Εδώ $\dfrac{90}{45} = 2$ μονάδες σε κάθε νοικοκυριό.
3. **Μαύρη αγορά:** όποιος θέλει περισσότερα από τη μερίδα του είναι πρόθυμος να πληρώσει πάνω από τη νόμιμη τιμή, και κάποιοι πωλητές πουλάνε παράνομα ακριβότερα.
4. Και τα δύο είναι τρόποι να μοιραστεί μια ποσότητα που δεν τη μοιράζει πια η τιμή.

## Ερωτήσεις

1. Με την επιβολή ανώτατης τιμής το κράτος θέλει να προστατέψει:
   - τον καταναλωτή
   - τον παραγωγό
   - τα δημόσια έσοδα
   - τον έμπορο
2. Ανώτατη τιμή που ορίζεται κάτω από την τιμή ισορροπίας δημιουργεί:
   - μόνιμο έλλειμμα
   - μόνιμο πλεόνασμα
   - νέα, χαμηλότερη ισορροπία
   - μετατόπιση της ζήτησης
3. Κατώτατη τιμή $7$ σε αγορά με τιμή ισορροπίας $10$:
   - δεν δεσμεύει, η αγορά μένει στο $10$
   - δημιουργεί πλεόνασμα στην αγορά
   - ρίχνει την τιμή της αγοράς στο $7$
   - δημιουργεί έλλειμμα $3$ μονάδων
4. Με δεσμευτική ανώτατη τιμή, η ποσότητα που τελικά πωλείται είναι:
   - η προσφερόμενη
   - η ζητούμενη
   - η ποσότητα ισορροπίας
   - το άθροισμα των δύο
5. Με $Q_D = 200 - 10P$ και ανώτατη τιμή στην οποία προσφέρονται $90$ μονάδες, η ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς είναι:
   - $11$
   - $8$
   - $10$
   - $20$
6. Η τιμή της μαύρης αγοράς βρίσκεται:
   - στη ζήτηση, στην προσφερόμενη ποσότητα
   - στην προσφορά, στη ζητούμενη ποσότητα
   - στη ζήτηση, στη ζητούμενη ποσότητα
   - στο σημείο ισορροπίας της αγοράς
7. Δεσμευτική κατώτατη τιμή σε γεωργικό προϊόν οδηγεί σε:
   - πλεόνασμα που αγοράζει το κράτος
   - έλλειμμα και δελτία
   - μαύρη αγορά σε ψηλότερη τιμή
   - πτώση της τιμής κάτω από την ισορροπία
8. Κατώτατη τιμή $13$, με $Q_D = 70$ και $Q_S = 115$. Πόσο δαπανά το κράτος αν αγοράσει το πλεόνασμα;
   - $585$
   - $1{.}495$
   - $910$
   - $45$
9. Με κατώτατη τιμή και αγορά του πλεονάσματος από το κράτος, τα έσοδα των παραγωγών είναι:
   - $P_K \cdot Q_S$
   - $P_K \cdot Q_D$
   - $P_0 \cdot Q_0$
   - $P_K \cdot (Q_S - Q_D)$
10. Ανώτατη τιμή $34$ σε αγορά με $P_0 = 30$. Η ζήτηση αυξάνεται και η νέα τιμή ισορροπίας θα ήταν $40$. Τώρα:
   - το όριο δεσμεύει και εμφανίζεται έλλειμμα
   - το όριο εξακολουθεί να μη δεσμεύει
   - το όριο δεσμεύει και εμφανίζεται πλεόνασμα
   - η τιμή ανεβαίνει στο $40$ νόμιμα

## Ασκήσεις

1. Ποιον θέλει να προστατέψει το κράτος όταν επιβάλλει κατώτατη τιμή σε ένα αγαθό;
2. Σε μια αγορά η τιμή ισορροπίας είναι $15$. Το κράτος ορίζει ανώτατη τιμή $20$. Δεσμεύει το όριο;
3. Δίνονται $Q_D = 150 - 5P$ και $Q_S = 30 + 3P$. Ορίζεται ανώτατη τιμή $12$. Πόσο είναι το έλλειμμα;
4. Στην ίδια αγορά, με $Q_D = 150 - 5P$, $Q_S = 30 + 3P$ και ανώτατη τιμή $12$, ποια είναι η ανώτατη τιμή που θα πλήρωναν οι καταναλωτές στη μαύρη αγορά;
5. Σε μια αγορά αγροτικού προϊόντος ισχύουν $Q_D = 120 - 4P$ και $Q_S = -30 + 6P$. Το κράτος ορίζει κατώτατη τιμή $18$ και αγοράζει όλο το πλεόνασμα.
   α) Βρες την τιμή και την ποσότητα ισορροπίας χωρίς την παρέμβαση.
   β) Πόσο είναι το πλεόνασμα στην κατώτατη τιμή;
   γ) Πόσο δαπανά το κράτος για να το αγοράσει;
   δ) Πόσα είναι τα συνολικά έσοδα των παραγωγών;
6. Ο πίνακας δίνει τη ζήτηση και την προσφορά ενός αγαθού. Οι συναρτήσεις είναι γραμμικές.

   Ζητούμενη και προσφερόμενη ποσότητα σε πέντε τιμές.

   | Τιμή $P$ | $Q_D$ | $Q_S$ |
   | --- | --- | --- |
   | $2$ | $100$ | $20$ |
   | $4$ | $80$ | $40$ |
   | $6$ | $60$ | $60$ |
   | $8$ | $40$ | $80$ |
   | $10$ | $20$ | $100$ |

   α) Ορίζεται ανώτατη τιμή $4$. Πόσο είναι το έλλειμμα;
   β) Ποια είναι η ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς;
   γ) Αντί για ανώτατη, ορίζεται κατώτατη τιμή $8$ και το κράτος αγοράζει το πλεόνασμα. Πόσο δαπανά;
7. Δίνονται $Q_D = 200 - 4P$ και $Q_S = 20 + 2P$. Ισχύει ανώτατη τιμή $34$.
   α) Δεσμεύει αρχικά η ανώτατη τιμή;
   β) Το εισόδημα αυξάνεται και η ζήτηση αυξάνεται κατά $60$ μονάδες σε κάθε τιμή. Ποια θα ήταν η νέα ισορροπία χωρίς το όριο;
   γ) Πόσο είναι τώρα το έλλειμμα στην τιμή $34$;
   δ) Ποια είναι η ανώτατη τιμή της μαύρης αγοράς;
8. Δίνονται $Q_D = 500 - 10P$ και $Q_S = -100 + 20P$. Για να στηρίξει τους παραγωγούς, το κράτος ορίζει κατώτατη τιμή $25\%$ πάνω από την τιμή ισορροπίας και αγοράζει το πλεόνασμα.
   α) Ποια είναι η κατώτατη τιμή;
   β) Πόσο είναι το πλεόνασμα;
   γ) Πόσο δαπανά το κράτος;
   δ) Πόσο αυξάνονται τα έσοδα των παραγωγών σε σχέση με την ισορροπία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/price-controls
