# Ο προσδιορισμός των τιμών

> Πού συναντιούνται οι δύο καμπύλες, και τι γίνεται όταν μετατοπίζονται.

Οικονομία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/market-price

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις την τιμή και την ποσότητα ισορροπίας από πίνακα και από συναρτήσεις, και να εξηγείς πώς διορθώνεται ένα πλεόνασμα ή ένα έλλειμμα.
- Να γράφεις τη νέα συνάρτηση μετά από μετατόπιση κατά μονάδες ή κατά ποσοστό, και να βρίσκεις τη νέα ισορροπία.
- Να προβλέπεις τι παθαίνουν τιμή και ποσότητα όταν μετατοπίζονται ταυτόχρονα και οι δύο καμπύλες.
- Να εξηγείς γιατί, με τελείως ανελαστική προσφορά και ανελαστική ζήτηση, μικρότερη σοδειά δίνει μεγαλύτερα έσοδα.

## Πού συναντιούνται οι δύο πλευρές

Μέχρι τώρα η ζήτηση και η προσφορά ζούσαν χωριστά. Στην **αγορά** συναντιούνται αγοραστές και πωλητές ενός αγαθού, και από τη συνάντησή τους προκύπτει η τιμή.

**Τιμή ισορροπίας** είναι η τιμή στην οποία η ζητούμενη ποσότητα είναι ίση με την προσφερόμενη. Η κοινή αυτή ποσότητα λέγεται **ποσότητα ισορροπίας**. Τις γράφουμε $P_0$ και $Q_0$.

> **Κλειδί**
>
> Η τιμή ισορροπίας δεν είναι «η δίκαιη τιμή» ούτε «η τιμή που θέλει κάποιος». Είναι η **μόνη τιμή που δεν αφήνει κανέναν με ανεκπλήρωτο σχέδιο**.
>
> Σε κάθε άλλη τιμή, κάποιος θέλει να αγοράσει και δεν βρίσκει, ή θέλει να πουλήσει και δεν πουλάει. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που η τιμή κινείται.

## Πλεόνασμα και έλλειμμα

| Αν η τιμή είναι        | Τότε        | Ονομασία  | Η τιμή    |
| ---------------------- | ----------- | --------- | --------- |
| πάνω από την ισορροπία | $Q_S > Q_D$ | πλεόνασμα | πέφτει    |
| κάτω από την ισορροπία | $Q_D > Q_S$ | έλλειμμα  | ανεβαίνει |
| στην ισορροπία         | $Q_D = Q_S$ | —         | μένει     |

Ο μηχανισμός ζητείται συχνά με δικά σου λόγια:

- **Πλεόνασμα:** μένουν απούλητα αποθέματα. Οι παραγωγοί κατεβάζουν τιμές για να τα πουλήσουν. Καθώς η τιμή πέφτει, η ζητούμενη ποσότητα αυξάνεται και η προσφερόμενη μειώνεται, ώσπου το πλεόνασμα μηδενίζεται.
- **Έλλειμμα:** ουρές και άδεια ράφια. Οι καταναλωτές που μένουν απέξω είναι πρόθυμοι να πληρώσουν παραπάνω, και η τιμή ανεβαίνει. Καθώς ανεβαίνει, η ζητούμενη ποσότητα μειώνεται και η προσφερόμενη αυξάνεται.

Και στις δύο περιπτώσεις η αγορά **επιστρέφει μόνη της** στην ισορροπία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η αγορά*

## Αλγεβρικά

Στις εξετάσεις οι δύο καμπύλες δίνονται σχεδόν πάντα ως **γραμμικές συναρτήσεις**, $Q_D = \alpha + \beta P$ με $\beta < 0$ και $Q_S = \gamma + \delta P$ με $\delta > 0$. Για παράδειγμα:

$$
Q_D = 200 - 10P \qquad Q_S = 50 + 5P
$$

Η ισορροπία βγαίνει αν βάλεις τις δύο ποσότητες ίσες:

$$
200 - 10P = 50 + 5P \;\Rightarrow\; 150 = 15P \;\Rightarrow\; P_0 = 10
$$

και μετά αντικαθιστάς σε **οποιαδήποτε** από τις δύο: $Q_0 = 200 - 10 \cdot 10 = 100$.

> **Θυμήσου**
>
> Αντικατέστησε στη μία συνάρτηση και **έλεγξε με την άλλη**: $50 + 5 \cdot 10 = 100$. Αν οι δύο δεν συμφωνούν, έχεις κάνει αριθμητικό λάθος. Το βρίσκεις σε πέντε δευτερόλεπτα, αντί να το ανακαλύψεις τρία ερωτήματα παρακάτω.

## Όταν μετατοπίζεται μία καμπύλη

Μια μεταβολή σε προσδιοριστικό παράγοντα (εισόδημα, προτιμήσεις, κόστος, τεχνολογία) μετατοπίζει **ολόκληρη** την καμπύλη. Η αγορά βρίσκει τότε νέα ισορροπία.

| Μετατόπιση                 | Τιμή ισορροπίας | Ποσότητα ισορροπίας |
| -------------------------- | --------------- | ------------------- |
| Ζήτηση δεξιά (αύξηση)      | ανεβαίνει       | αυξάνεται           |
| Ζήτηση αριστερά (μείωση)   | πέφτει          | μειώνεται           |
| Προσφορά δεξιά (αύξηση)    | πέφτει          | αυξάνεται           |
| Προσφορά αριστερά (μείωση) | ανεβαίνει       | μειώνεται           |

Το μοτίβο: **η ζήτηση σέρνει τιμή και ποσότητα προς την ίδια κατεύθυνση, η προσφορά προς αντίθετες.**

### Η νέα συνάρτηση

Στα Θέματα Δ η μετατόπιση δίνεται με λόγια, και πρώτα γράφεις τη νέα συνάρτηση. Δύο διατυπώσεις, δύο διαφορετικές πράξεις:

- **«Η ζήτηση αυξάνεται κατά $40$ μονάδες σε κάθε τιμή».** Αλλάζει μόνο ο σταθερός όρος: από $Q_D = 240 - 10P$ γίνεται $Q_D' = 280 - 10P$. Ο συντελεστής της τιμής μένει ίδιος, και η καμπύλη μετακινείται παράλληλα.
- **«Η ζήτηση αυξάνεται κατά $20\%$ σε κάθε τιμή».** Πολλαπλασιάζεται **όλη** η συνάρτηση: $Q_D' = 1{,}2 \cdot Q_D$. Αλλάζουν και ο σταθερός όρος και ο συντελεστής της τιμής.

Ύστερα λύνεις ξανά $Q_D' = Q_S$. Η καμπύλη που **δεν** μετατοπίστηκε μένει ίδια.

> **Πρόσεχε**
>
> Η παλιά και η νέα ισορροπία βρίσκονται πάνω στην καμπύλη που **έμεινε στη θέση της**.
>
> Αν μετατοπίστηκε η ζήτηση, τα δύο σημεία ισορροπίας ανήκουν στην **καμπύλη προσφοράς**. Μια ελαστικότητα που υπολογίζεις ανάμεσά τους είναι ελαστικότητα **προσφοράς**, όχι ζήτησης. Αντίστροφα, αν μετατοπίστηκε η προσφορά, παίρνεις ελαστικότητα ζήτησης.

## Ταυτόχρονες μετατοπίσεις

Όταν μετατοπίζονται **και οι δύο** καμπύλες, το βιβλίο το λέει καθαρά: χωρίς το μέγεθος κάθε μετατόπισης δεν μπορούμε να πούμε ποια θα είναι η τελική επίδραση. Πάντα όμως το **ένα** από τα δύο μεγέθη είναι βέβαιο.

| Ζήτηση    | Προσφορά  | Τιμή          | Ποσότητα      |
| --------- | --------- | ------------- | ------------- |
| αυξάνεται | αυξάνεται | απροσδιόριστη | αυξάνεται     |
| μειώνεται | μειώνεται | απροσδιόριστη | μειώνεται     |
| αυξάνεται | μειώνεται | ανεβαίνει     | απροσδιόριστη |
| μειώνεται | αυξάνεται | πέφτει        | απροσδιόριστη |

Για να μην τον αποστηθίσεις: πάρε κάθε μετατόπιση **χωριστά** και γράψε τι κάνει στην τιμή και στην ποσότητα. Όπου τα δύο βέλη συμφωνούν, το αποτέλεσμα είναι βέβαιο. Όπου διαφωνούν, εξαρτάται από το ποια μετατόπιση είναι μεγαλύτερη. Αν είναι ίσες, το μέγεθος αυτό μένει ίδιο.

## Αγορά με τελείως ανελαστική προσφορά

Σε κάποια αγαθά η ποσότητα είναι **δεδομένη** για την περίοδο: η σοδειά ενός ευπαθούς φρούτου έχει μαζευτεί και πρέπει να πουληθεί τώρα. Η καμπύλη προσφοράς είναι **κατακόρυφη** ($E_S = 0$), και την τιμή την ορίζει μόνο η ζήτηση.

Εδώ εμφανίζεται κάτι που ξενίζει. Αν η ζήτηση είναι **ανελαστική**, οι παραγωγοί μπορεί να έχουν **μεγαλύτερα** έσοδα αν καταστρέψουν μέρος της σοδειάς. Η μικρότερη ποσότητα ανεβάζει την τιμή, και επειδή η ζήτηση είναι ανελαστική, η τιμή ανεβαίνει αναλογικά περισσότερο από όσο πέφτει η ποσότητα. Το βιβλίο το δείχνει με σοδειά που πέφτει από $150$ σε $140$ μονάδες και τιμή που ανεβαίνει από $60$ σε $70$: τα έσοδα πάνε από $9{.}000$ σε $9{.}800$.

## Και το κράτος

Το κράτος μπορεί να μην αφήσει την τιμή να φτάσει στην ισορροπία: με **ανώτατη** τιμή για να προστατέψει τον καταναλωτή, ή με **κατώτατη** για να προστατέψει τον παραγωγό. Πότε δεσμεύουν, τι έλλειμμα ή πλεόνασμα αφήνουν και τι είναι η μαύρη αγορά, είναι η ενότητα «Ανώτατη και κατώτατη τιμή».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δίνεται ο πίνακας ζήτησης και προσφοράς ενός αγαθού. Βρες την ισορροπία, και τι γίνεται στις τιμές \$4\$ και \$10\$.

1. | Τιμή $P$ | $Q_D$ | $Q_S$ |
   | -------- | ----- | ----- |
   | $4$      | $90$  | $30$  |
   | $6$      | $80$  | $50$  |
   | $8$      | $70$  | $70$  |
   | $10$     | $60$  | $90$  |
2. **Ισορροπία:** η γραμμή όπου οι δύο στήλες είναι ίσες. Εδώ $P_0 = 8$ και $Q_0 = 70$.
3. **Στην τιμή $4$:** $Q_D - Q_S = 90 - 30 = 60$. Έλλειμμα $60$ μονάδων, και η τιμή πιέζεται **προς τα πάνω**.
4. **Στην τιμή $10$:** $Q_S - Q_D = 90 - 60 = 30$. Πλεόνασμα $30$ μονάδων, και η τιμή πιέζεται **προς τα κάτω**.

   **Έλεγχος λογικής:** κάτω από την ισορροπία πάντα έλλειμμα, πάνω πάντα πλεόνασμα.

### Παράδειγμα 2: Δίνονται \$Q\_D = 200 - 10P\$ και \$Q\_S = 50 + 5P\$. Βρες την ισορροπία και το πλεόνασμα ή το έλλειμμα στην τιμή \$P = 5\$.

1. **Ισορροπία:** $200 - 10P = 50 + 5P$, δηλαδή $150 = 15P$ και $P_0 = 10$.
2. $Q_0 = 200 - 10 \cdot 10 = 100$, και ο έλεγχος: $50 + 5 \cdot 10 = 100$. Συμφωνούν.
3. **Στην τιμή $P = 5$:** $Q_D = 200 - 50 = 150$ και $Q_S = 50 + 25 = 75$.
4. $Q_D > Q_S$, άρα **έλλειμμα** $150 - 75 = 75$ μονάδων. Πράγματι $5 < 10$: η τιμή είναι κάτω από την ισορροπία.

### Παράδειγμα 3: (Θέμα Β) Σωστό ή λάθος: «Όταν αυξάνονται ταυτόχρονα η ζήτηση και η προσφορά ενός αγαθού, η τιμή ισορροπίας ανεβαίνει». Αιτιολόγησε.

1. **Η αύξηση της ζήτησης μόνη της** ανεβάζει την τιμή και αυξάνει την ποσότητα.
2. **Η αύξηση της προσφοράς μόνη της** κατεβάζει την τιμή και αυξάνει την ποσότητα.
3. **Ποσότητα:** και οι δύο την αυξάνουν, άρα αυξάνεται σίγουρα.

   **Τιμή:** η μία την ανεβάζει, η άλλη την κατεβάζει. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το ποια μετατόπιση είναι μεγαλύτερη.
4. **Λάθος.** Η τιμή μπορεί να ανέβει (μεγαλύτερη αύξηση ζήτησης), να πέσει (μεγαλύτερη αύξηση προσφοράς) ή να μείνει ίδια (ίσες μετατοπίσεις).

### Παράδειγμα 4: (Θέμα Δ) Δίνονται \$Q\_D = 240 - 10P\$ και \$Q\_S = 40 + 10P\$. (α) Βρες την ισορροπία. (β) Το εισόδημα αυξάνεται και η ζήτηση αυξάνεται κατά \$40\$ μονάδες σε κάθε τιμή. Τι συμβαίνει στην παλιά τιμή; (γ) Βρες τη νέα ισορροπία. (δ) Βρες την τοξοειδή ελαστικότητα ανάμεσα στα δύο σημεία ισορροπίας και πες ποιας καμπύλης είναι.

1. **(α)** $240 - 10P = 40 + 10P$, άρα $200 = 20P$, $P_0 = 10$ και $Q_0 = 240 - 100 = 140$. Έλεγχος: $40 + 100 = 140$.
2. **(β)** Η νέα ζήτηση είναι $Q_D' = 280 - 10P$. Στο $P = 10$: $Q_D' = 280 - 100 = 180$, ενώ $Q_S = 140$.

   Έλλειμμα $180 - 140 = 40$ μονάδων. Η τιμή θα ανέβει.
3. **(γ)** $280 - 10P = 40 + 10P$, άρα $240 = 20P$, $P_1 = 12$ και $Q_1 = 280 - 120 = 160$. Έλεγχος: $40 + 120 = 160$.
4. **(δ)** Μετατοπίστηκε η ζήτηση, άρα τα σημεία $(10, 140)$ και $(12, 160)$ ανήκουν στην **καμπύλη προσφοράς**:

   $E_S = \dfrac{\Delta Q}{\Delta P} \cdot \dfrac{P_0 + P_1}{Q_0 + Q_1} = \dfrac{20}{2} \cdot \dfrac{22}{300} \approx 0{,}73$
5. **Ανελαστική προσφορά** στο τόξο αυτό, αφού $E_S < 1$. Αν είχες γράψει «ελαστικότητα ζήτησης», θα έχανες το ερώτημα, παρότι ο αριθμός είναι σωστός.

### Παράδειγμα 5: Δίνονται \$Q\_D = 100 - 5P\$ και \$Q\_S = -20 + 10P\$. Η ζήτηση αυξάνεται κατά \$20\\%\$ σε κάθε τιμή. Βρες την αρχική και τη νέα ισορροπία.

1. **Αρχική:** $100 - 5P = -20 + 10P$, άρα $120 = 15P$, $P_0 = 8$ και $Q_0 = 100 - 40 = 60$.
2. **Νέα ζήτηση:** πολλαπλασιάζεται όλη η συνάρτηση.

   $Q_D' = 1{,}2 \cdot (100 - 5P) = 120 - 6P$
3. **Νέα ισορροπία:** $120 - 6P = -20 + 10P$, άρα $140 = 16P$ και $P_1 = 8{,}75$.

   $Q_1 = 120 - 6 \cdot 8{,}75 = 67{,}5$. Έλεγχος: $-20 + 87{,}5 = 67{,}5$.
4. **Συχνό λάθος:** να γράψεις $Q_D' = 120 - 5P$, αυξάνοντας μόνο τον σταθερό όρο. Αυτό θα ήταν αύξηση κατά $20$ **μονάδες**, όχι κατά $20\%$.

### Παράδειγμα 6: Η σοδειά ενός ευπαθούς φρούτου είναι \$300\$ τόνοι και η ζήτηση \$Q\_D = 400 - 2P\$. Συμφέρει τους παραγωγούς να καταστρέψουν \$40\$ τόνους;

1. **Προσφορά τελείως ανελαστική:** $Q_S = 300$ σε κάθε τιμή. Από τη ζήτηση: $300 = 400 - 2P$, άρα $P = 50$. Έσοδα $50 \cdot 300 = 15{.}000$.
2. **Με $260$ τόνους:** $260 = 400 - 2P$, άρα $P = 70$. Έσοδα $70 \cdot 260 = 18{.}200$.
3. **Γιατί αυξήθηκαν:** η τοξοειδής ελαστικότητα ζήτησης ανάμεσα στα δύο σημεία είναι

   $E_D = \dfrac{-40}{20} \cdot \dfrac{50 + 70}{300 + 260} \approx -0{,}43$
4. Η ζήτηση είναι **ανελαστική**, άρα η άνοδος της τιμής υπερκαλύπτει την πτώση της ποσότητας. Με ελαστική ζήτηση η καταστροφή θα μείωνε τα έσοδα.

## Ερωτήσεις

1. Ισορροπία στην αγορά σημαίνει ότι:
   - η ζητούμενη ποσότητα ισούται με την προσφερόμενη
   - η τιμή είναι η χαμηλότερη δυνατή για τους αγοραστές
   - όλοι οι παραγωγοί της αγοράς έχουν κέρδος
   - η ζήτηση ισούται με την προσφορά σε κάθε τιμή
2. Αν η τιμή είναι πάνω από την τιμή ισορροπίας, τότε:
   - υπάρχει πλεόνασμα και η τιμή τείνει να πέσει
   - υπάρχει έλλειμμα και η τιμή τείνει να ανέβει
   - υπάρχει πλεόνασμα και η τιμή ανεβαίνει κι άλλο
   - η αγορά μένει σε αυτή την τιμή μόνιμα
3. Με $Q_D = 200 - 10P$ και $Q_S = 50 + 5P$, η τιμή ισορροπίας είναι:
   - $10$
   - $15$
   - $100$
   - $5$
4. Αύξηση της ζήτησης, με σταθερή προσφορά, οδηγεί σε:
   - υψηλότερη τιμή και μεγαλύτερη ποσότητα
   - υψηλότερη τιμή και μικρότερη ποσότητα
   - χαμηλότερη τιμή και μεγαλύτερη ποσότητα
   - καμία μεταβολή, αφού η προσφορά δεν άλλαξε
5. Η ζήτηση $Q_D = 100 - 5P$ αυξάνεται κατά $20\%$ σε κάθε τιμή. Η νέα συνάρτηση είναι:
   - $Q_D' = 120 - 6P$
   - $Q_D' = 120 - 5P$
   - $Q_D' = 100 - 4P$
   - $Q_D' = 80 - 4P$
6. Μετατοπίζεται μόνο η ζήτηση. Η τοξοειδής ελαστικότητα ανάμεσα στην παλιά και τη νέα ισορροπία είναι ελαστικότητα:
   - της προσφοράς
   - της αρχικής ζήτησης
   - της νέας ζήτησης
   - εισοδηματική
7. Αυξάνονται ταυτόχρονα η ζήτηση και η προσφορά. Η ποσότητα ισορροπίας αυξάνεται και η τιμή:
   - είναι απροσδιόριστη χωρίς άλλα στοιχεία
   - σίγουρα αυξάνεται, αφού αυξάνεται η ζήτηση
   - σίγουρα μειώνεται, αφού αυξάνεται η προσφορά
   - μένει πάντα σταθερή, οι μετατοπίσεις αλληλοαναιρούνται
8. Η ζήτηση αυξάνεται και η προσφορά μειώνεται. Ποιο είναι βέβαιο;
   - η τιμή ισορροπίας ανεβαίνει
   - η ποσότητα ισορροπίας αυξάνεται
   - η ποσότητα ισορροπίας μειώνεται
   - η τιμή ισορροπίας μένει ίδια
9. Στην τιμή $4$ ζητούνται $90$ μονάδες και προσφέρονται $30$. Τι συμβαίνει;
   - έλλειμμα $60$ και πίεση προς τα πάνω
   - πλεόνασμα $60$ και πίεση προς τα κάτω
   - έλλειμμα $60$ και πίεση προς τα κάτω
   - ισορροπία με $30$ μονάδες
10. Η προσφορά ενός ευπαθούς προϊόντος είναι τελείως ανελαστική και η ζήτηση ανελαστική. Αν καταστραφεί μέρος της σοδειάς, τα έσοδα των παραγωγών:
   - αυξάνονται
   - μειώνονται
   - μένουν ίδια
   - μηδενίζονται

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η διαφορά $Q_S - Q_D$ σε μια τιμή όπου η προσφερόμενη ποσότητα ξεπερνά τη ζητούμενη;
2. Η ζήτηση ενός αγαθού μειώνεται, ενώ η προσφορά μένει ίδια. Τι γίνεται η τιμή ισορροπίας;
3. Δίνονται $Q_D = 150 - 5P$ και $Q_S = 30 + 3P$. Βρες την τιμή και την ποσότητα ισορροπίας.
4. Στην ίδια αγορά, με $Q_D = 150 - 5P$ και $Q_S = 30 + 3P$, η τιμή βρίσκεται προσωρινά στο $20$. Υπάρχει πλεόνασμα ή έλλειμμα, και πόσο;
5. Οι καταναλωτές στρέφονται σε ένα υποκατάστατο, και την ίδια εποχή νέα τεχνολογία φθηναίνει την παραγωγή του αγαθού.
   α) Προς τα πού μετατοπίζεται η ζήτηση και προς τα πού η προσφορά;
   β) Τι γίνεται η τιμή ισορροπίας;
   γ) Τι γίνεται η ποσότητα ισορροπίας;
6. Δίνονται $Q_D = 90 - 3P$ και $Q_S = 10 + 2P$. Μια καλή σοδειά αυξάνει την προσφορά κατά $50\%$ σε κάθε τιμή.
   α) Βρες την αρχική ισορροπία.
   β) Γράψε τη νέα συνάρτηση προσφοράς.
   γ) Βρες τη νέα ισορροπία.
7. Σε μια αγορά κανονικού αγαθού ισχύουν $Q_D = 300 - 20P$ και $Q_S = 60 + 10P$.
   α) Βρες την αρχική ισορροπία.
   β) Το εισόδημα αυξάνεται και σε κάθε τιμή ζητούνται $60$ μονάδες περισσότερες. Βρες τη νέα ισορροπία.
   γ) Στη συνέχεια νέα τεχνολογία αυξάνει την προσφερόμενη ποσότητα κατά $30$ μονάδες σε κάθε τιμή. Βρες την τελική ισορροπία.
   δ) Βρες την τοξοειδή ελαστικότητα της νέας ζήτησης ανάμεσα στις τιμές $10$ και $9$, με δύο δεκαδικά.
8. Η σοδειά ενός ευπαθούς προϊόντος είναι $200$ τόνοι και πρέπει να πουληθεί όλη την ίδια εβδομάδα. Η ζήτηση είναι $Q_D = 500 - 5P$. Οι παραγωγοί σκέφτονται να καταστρέψουν $50$ τόνους.
   α) Ποια είναι η τιμή και τα έσοδα με όλη τη σοδειά;
   β) Ποια είναι η τιμή και τα έσοδα με $150$ τόνους;
   γ) Βρες την τοξοειδή ελαστικότητα ζήτησης ανάμεσα στα δύο σημεία, με δύο δεκαδικά.
   δ) Τους συμφέρει η καταστροφή;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/market-price
