# Πληθωρισμός και ανεργία

> Οι οικονομικές διακυμάνσεις και τα δύο μεγέθη που τις περιγράφουν.

Οικονομία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/inflation-unemployment

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις τέσσερις φάσεις του οικονομικού κύκλου, όπως τις ονομάζει το βιβλίο.
- Να υπολογίζεις δείκτη τιμών από καλάθι, πληθωρισμό από δύο δείκτες και πραγματικό μισθό.
- Να εξηγείς ποιοι χάνουν και ποιοι κερδίζουν από τον πληθωρισμό, και να ξεχωρίζεις τον πληθωρισμό ζήτησης από τον πληθωρισμό κόστους.
- Να υπολογίζεις το ποσοστό ανεργίας και να κατατάσσεις παραδείγματα στα τέσσερα είδη της.

## Οι οικονομικές διακυμάνσεις

Η παραγωγή, το εισόδημα και η απασχόληση δεν μεγαλώνουν ομαλά. Περίοδοι γρήγορης ανόδου εναλλάσσονται με επιβραδύνσεις και μειώσεις. Αυτές οι εναλλαγές λέγονται **οικονομικές διακυμάνσεις** ή **οικονομικοί κύκλοι**. Επαναλαμβάνονται, αλλά κάθε κύκλος έχει δική του διάρκεια και ένταση.

Το βιβλίο χωρίζει τον κύκλο σε τέσσερις φάσεις:

| Φάση    | Παραγωγή και απασχόληση                               | Τιμές                           | Κλίμα                                 |
| ------- | ----------------------------------------------------- | ------------------------------- | ------------------------------------- |
| Ύφεση   | στο χαμηλότερο σημείο, υψηλή ανεργία                  | σταθερές ή σχεδόν σταθερές      | λίγες επενδύσεις, απαισιοδοξία        |
| Άνοδος  | αυξάνονται, γιατί υπάρχει αχρησιμοποίητη δυναμικότητα | αρχίζουν να ανεβαίνουν αργότερα | τα κέρδη και οι επενδύσεις ανεβαίνουν |
| Κρίση   | κοντά στην πλήρη απασχόληση, ελλείψεις εργατών        | ανεβαίνουν έντονα               | η οικονομία γίνεται ευάλωτη           |
| Κάθοδος | μειώνονται, μαζί με την κατανάλωση και τις επενδύσεις | η άνοδος σταματά                | η αισιοδοξία χάνεται                  |

Πρόσεξε τη λέξη **κρίση**: στο βιβλίο είναι η **κορυφή** του κύκλου, όχι η χειρότερη στιγμή του. Η χειρότερη στιγμή είναι η ύφεση.

**Τα αίτια.** Εξωτερικοί παράγοντες, όπως εφευρέσεις, πόλεμοι και πολιτικά γεγονότα, και παράγοντες μέσα στο ίδιο το σύστημα, όπως η κακή διαχείριση της προσφοράς χρήματος, η υποκατανάλωση και η υπερεπένδυση. Κλειδί είναι το ποσοστό κέρδους, γιατί από αυτό εξαρτώνται οι επενδύσεις.

## Πληθωρισμός

**Πληθωρισμός** είναι η τάση για **συνεχή** άνοδο του **γενικού** επιπέδου των τιμών.

Οι δύο λέξεις κάνουν τη δουλειά. **Συνεχής**: μια εφάπαξ αύξηση δεν είναι πληθωρισμός. **Γενικού**: η άνοδος της τιμής ενός αγαθού είναι μεταβολή σχετικής τιμής. Και πληθωρισμός δεν σημαίνει **υψηλές** τιμές· σημαίνει τιμές που **ανεβαίνουν**.

Το επίπεδο των τιμών μετριέται με έναν **δείκτη τιμών**. Ο πιο γνωστός είναι ο Δείκτης Τιμών Καταναλωτή, που δημοσιεύει η ΕΛΣΤΑΤ. Κοστολογείς ένα σταθερό **καλάθι** αγαθών σε κάθε χρονιά και το συγκρίνεις με το κόστος του στο έτος βάσης:

$$
I_t = \frac{K_t}{K_0} \cdot 100
$$

με $K_t$ το κόστος του καλαθιού το έτος $t$ και $K_0$ το κόστος του **ίδιου** καλαθιού στο έτος βάσης. Ο δείκτης του έτους βάσης είναι έτσι πάντα $100$.

Ο **ρυθμός πληθωρισμού** είναι η ποσοστιαία μεταβολή του δείκτη από χρονιά σε χρονιά:

$$
\pi_t = \frac{I_t - I_{t-1}}{I_{t-1}} \cdot 100\%
$$

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το καλάθι του νοικοκυριού*

## Ονομαστικό και πραγματικό εισόδημα

Ο μισθός που γράφει η σύμβαση είναι **ονομαστικός**. Αυτό που αγοράζει είναι το **πραγματικό** εισόδημα, η αγοραστική δύναμη. Με τον δείκτη τιμών το ονομαστικό εκφράζεται σε τιμές του έτους βάσης:

$$
W_r = \frac{W}{I_t} \cdot 100
$$

με $W$ τον ονομαστικό μισθό του έτους και $W_r$ τον πραγματικό. Αν ο ονομαστικός μισθός αυξάνεται με μικρότερο ρυθμό από τον πληθωρισμό, ο πραγματικός **μειώνεται**.

> **Κλειδί**
>
> Η ζημιά του πληθωρισμού δεν είναι ότι «όλα ακριβαίνουν». Αν τιμές και εισοδήματα ανέβαιναν μαζί και στον ίδιο βαθμό, δεν θα άλλαζε τίποτα. Η ζημιά είναι ότι **αναδιανέμει**:
>
> - **ζημιώνει** όσους έχουν σταθερό ή αργά αυξανόμενο χρηματικό εισόδημα: συνταξιούχους, μισθωτούς με σπάνιες αναπροσαρμογές,
> - **ζημιώνει** τους μικρούς αποταμιευτές και τους **δανειστές**,
> - **ωφελεί** τους **χρεώστες** και όσους ζουν από κέρδη.
>
> Ο χρεώστης επιστρέφει τα ίδια ευρώ, αλλά αυτά αγοράζουν λιγότερα. Και επειδή η αποταμίευση χάνει αξία, ο πληθωρισμός αποθαρρύνει την αποταμίευση και ενθαρρύνει την κατανάλωση.

## Από πού έρχεται

Δύο αιτίες, και η διάκριση ζητείται συχνά.

**Πληθωρισμός ζήτησης:** η συνολική ζήτηση είναι μεγαλύτερη από όσα μπορεί να παράγει η οικονομία. Κοντά στην πλήρη απασχόληση λείπουν συντελεστές, το κόστος ανεβαίνει και οι τιμές ακολουθούν. Πέρα από την πλήρη απασχόληση, κάθε αύξηση της ζήτησης είναι μόνο πληθωριστική.

**Πληθωρισμός κόστους:** ανεβαίνει το κόστος παραγωγής, από αυξήσεις μισθών, κερδών ή τιμών πρώτων υλών και ενέργειας, και η άνοδος περνά σε όλη την οικονομία. Κλασικό παράδειγμα, οι αυξήσεις του πετρελαίου το 1973 και το 1979.

**Στασιμοπληθωρισμός** είναι η συνύπαρξη πληθωρισμού με στασιμότητα και ανεργία. Πριν από τη δεκαετία του 1970 πληθωρισμός και ανεργία κινούνταν συνήθως αντίθετα. Το σοκ κόστους τα έκανε να ανεβαίνουν μαζί.

## Ανεργία

**Εργατικό δυναμικό** είναι όσοι **μπορούν και θέλουν** να εργαστούν. Χωρίζεται σε **απασχολούμενους** και **άνεργους**: άνεργοι είναι όσοι μπορούν και θέλουν να εργαστούν, αλλά δεν βρίσκουν δουλειά.

$$
u = \frac{U}{L} \cdot 100\%
\qquad
L = A + U
$$

με $U$ τους άνεργους, $A$ τους απασχολούμενους και $L$ το εργατικό δυναμικό. Παιδιά, συνταξιούχοι και όσοι δεν θέλουν να εργαστούν δεν είναι πουθενά στο κλάσμα.

| Είδος              | Αιτία                                                                 | Παράδειγμα                         | Αντιμετώπιση                      |
| ------------------ | --------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------- | --------------------------------- |
| Εποχιακή           | εποχικές μεταβολές της παραγωγής                                      | ξενοδοχοϋπάλληλος τον χειμώνα      | επαναλαμβάνεται, μικρής διάρκειας |
| Τριβής             | υπάρχουν θέσεις, αλλά δεν συναντιούνται με τους άνεργους              | απόφοιτος που ψάχνει πρώτη δουλειά | πληροφόρηση                       |
| Διαρθρωτική        | τα προσόντα δεν ταιριάζουν με όσα ζητούνται                           | τεχνίτης ξεπερασμένης τεχνολογίας  | κατάρτιση, επανεκπαίδευση         |
| Ανεπαρκούς ζήτησης | η ζήτηση δεν απορροφά το εργατικό δυναμικό, στην κάθοδο και την ύφεση | απολύσεις όταν πέφτουν οι πωλήσεις | αύξηση της συνολικής ζήτησης      |

Η ανεπαρκούς ζήτησης λέγεται και **κεϋνσιανή**. Για αυτήν το κράτος έχει δημοσιονομικά μέτρα (δημόσια έργα, περισσότερες δαπάνες) και νομισματικά (χαμηλότερα επιτόκια).

**Οι συνέπειες:** χάνεται παραγωγή που θα μπορούσε να γίνει, ο άνεργος χάνει εισόδημα, ο προϋπολογισμός πληρώνει επιδόματα, και υπάρχουν κοινωνικές συνέπειες, από την αυτοεκτίμηση ως τις τριβές στην οικογένεια.

> **Πρόσεχε**
>
> Το ποσοστό ανεργίας μπορεί να **πέσει για κακό λόγο**.
>
> Αν άνεργοι απογοητευτούν και σταματήσουν να ψάχνουν, βγαίνουν από το εργατικό δυναμικό. Μικραίνει ο αριθμητής **και** ο παρονομαστής, και το ποσοστό πέφτει χωρίς να βρει κανείς δουλειά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το καλάθι ενός νοικοκυριού έχει \$100\$ ψωμιά, \$50\$ λίτρα γάλα και ένα μηνιάτικο ενοίκιο. Οι τιμές στο έτος βάσης ήταν \$1\$ €, \$2\$ € και \$300\$ €, τον δεύτερο χρόνο \$1{,}2\$ €, \$2{,}4\$ € και \$300\$ €, τον τρίτο \$1{,}26\$ €, \$2{,}52\$ € και \$342\$ €. Βρες τον δείκτη τιμών κάθε χρονιάς και τον πληθωρισμό της δεύτερης και της τρίτης.

1. **Κόστος του καλαθιού**, ποσότητα επί τιμή και άθροισμα:
   | Έτος      | Ψωμί  | Γάλα  | Ενοίκιο | Σύνολο |
   | --------- | ----- | ----- | ------- | ------ |
   | 1ο (βάση) | $100$ | $100$ | $300$   | $500$  |
   | 2ο        | $120$ | $120$ | $300$   | $540$  |
   | 3ο        | $126$ | $126$ | $342$   | $594$  |
2. **Δείκτες:** $100$, $\dfrac{540}{500} \cdot 100 = 108$, $\dfrac{594}{500} \cdot 100 = 118{,}8$.
3. **Πληθωρισμός 2ου έτους:** $\dfrac{108 - 100}{100} \cdot 100\% = 8\%$
4. **Πληθωρισμός 3ου έτους:** $\dfrac{118{,}8 - 108}{108} \cdot 100\% = 10\%$

   Όχι $10{,}8\%$. Ο δείκτης ανέβηκε $10{,}8$ **μονάδες**, και η βάση είναι το $108$, όχι το $100$.

### Παράδειγμα 2: Ο δείκτης τιμών ήταν \$120\$ πέρσι και \$126\$ φέτος. Πόσος είναι ο πληθωρισμός;

1. $\pi = \dfrac{126 - 120}{120} \cdot 100\% = \dfrac{6}{120} \cdot 100\% = 5\%$
2. **Όχι $6\%$.** Η διαφορά των δεικτών είναι $6$ μονάδες. Το $6\%$ θα ήταν σωστό μόνο αν ο περσινός δείκτης ήταν $100$, δηλαδή αν πέρσι ήταν το έτος βάσης.

### Παράδειγμα 3: Ο μισθός ενός εργαζομένου ανέβηκε από \$1{.}000\$ € σε \$1{.}080\$ €. Στο ίδιο διάστημα ο δείκτης τιμών πήγε από \$100\$ σε \$112{,}5\$. Αυξήθηκε το πραγματικό του εισόδημα; Πόσος θα έπρεπε να είναι ο νέος μισθός για να μη χάσει;

1. **Πραγματικός μισθός, σε τιμές του πρώτου έτους:** $W_r = \dfrac{1080}{112{,}5} \cdot 100 = 960$ €
2. Από $1{.}000$ σε $960$: ο πραγματικός μισθός **μειώθηκε** $4\%$, αν και ο ονομαστικός ανέβηκε $8\%$. Οι τιμές ανέβηκαν $12{,}5\%$.
3. **Για την ίδια αγοραστική δύναμη** ο μισθός πρέπει να ανέβει όσο οι τιμές: $1000 \cdot 1{,}125 = 1125$ €.

### Παράδειγμα 4: Δανείζεις \$1{.}000\$ € για ένα χρόνο με επιτόκιο \$8\\%\$. Μέσα στη χρονιά οι τιμές ανεβαίνουν \$20\\%\$. Πόσο αξίζει, σε τιμές της αρχής, το ποσό που παίρνεις πίσω; Με ποιο επιτόκιο θα έπαιρνες πίσω \$1{.}080\$ € σε σταθερές τιμές;

1. **Παίρνεις πίσω** $1000 \cdot 1{,}08 = 1080$ €.
2. **Πραγματική αξία:** $\dfrac{1080}{1{,}2} = 900$ €. Αγοράζεις λιγότερα από όσα θα αγόραζες με τα $1{.}000$ € που έδωσες. Ο δανειστής χάνει, ο χρεώστης κερδίζει.
3. **Για να πάρεις $1{.}080$ € σε σταθερές τιμές** πρέπει να εισπράξεις $1080 \cdot 1{,}2 = 1296$ €, δηλαδή επιτόκιο $29{,}6\%$.

   Γι' αυτό, όταν οι δανειστές **περιμένουν** πληθωρισμό, ζητούν υψηλότερο επιτόκιο.

### Παράδειγμα 5: Μια χώρα έχει \$10\$ εκατομμύρια κατοίκους. Από αυτούς \$5{,}2\$ εκατομμύρια δεν ανήκουν στο εργατικό δυναμικό, \$4{,}32\$ εκατομμύρια εργάζονται και \$480{.}000\$ είναι άνεργοι. (α) Βρες το ποσοστό ανεργίας. (β) Πόσο γίνεται αν \$120{.}000\$ άνεργοι σταματήσουν να ψάχνουν δουλειά; (γ) Πόσο γίνεται αν, αντί γι' αυτό, οι \$120{.}000\$ βρουν δουλειά;

1. **(α)** Εργατικό δυναμικό: $4{.}320{.}000 + 480{.}000 = 4{.}800{.}000$. Ο πληθυσμός των $10$ εκατομμυρίων δεν μπαίνει πουθενά.

   $u = \dfrac{480{.}000}{4{.}800{.}000} \cdot 100\% = 10\%$
2. **(β)** Οι $120{.}000$ φεύγουν από τους άνεργους **και** από το εργατικό δυναμικό:

   $u = \dfrac{360{.}000}{4{.}680{.}000} \cdot 100\% \approx 7{,}69\%$
3. **(γ)** Οι $120{.}000$ περνούν στους απασχολούμενους. Το εργατικό δυναμικό μένει $4{.}800{.}000$:

   $u = \dfrac{360{.}000}{4{.}800{.}000} \cdot 100\% = 7{,}5\%$
4. **Σύγκρινε:** και στις δύο περιπτώσεις το ποσοστό πέφτει σχεδόν το ίδιο. Μόνο στη (γ) όμως παράγεται περισσότερο προϊόν. Ένα ποσοστό που πέφτει δεν σημαίνει πάντα καλά νέα.

### Παράδειγμα 6: Η τιμή του πετρελαίου διπλασιάζεται. Τι είδους πληθωρισμός προκαλείται, και τι γίνεται με την παραγωγή και την ανεργία;

1. **Το πετρέλαιο μπαίνει σχεδόν σε κάθε παραγωγή**, άρα το σοκ χτυπά το **κόστος**, όχι τη ζήτηση. Είναι **πληθωρισμός κόστους**.
2. Με ακριβότερο κόστος οι επιχειρήσεις παράγουν λιγότερα στις ίδιες τιμές. Τιμές πάνω, παραγωγή κάτω.
3. Λιγότερη παραγωγή σημαίνει λιγότερη απασχόληση: η **ανεργία ανεβαίνει μαζί με τον πληθωρισμό**. Αυτός είναι ο **στασιμοπληθωρισμός**, όπως το 1973 και το 1979.
4. **Γιατί δυσκολεύει την πολιτική:** αν το κράτος αυξήσει τη ζήτηση για να μειώσει την ανεργία, ανεβάζει κι άλλο τις τιμές. Αν τη μειώσει για να σταματήσει τις τιμές, ανεβάζει κι άλλο την ανεργία.

## Ερωτήσεις

1. Πληθωρισμός είναι:
   - η τάση για συνεχή άνοδο του γενικού επιπέδου των τιμών
   - η μεγάλη αύξηση της τιμής ενός σημαντικού αγαθού, όπως το πετρέλαιο
   - ένα υψηλό επίπεδο τιμών σε σχέση με άλλες χώρες
   - μια εφάπαξ άνοδος όλων των τιμών μέσα σε ένα μήνα
2. Στη φάση του κύκλου που το βιβλίο ονομάζει «κρίση»:
   - η οικονομία πλησιάζει την πλήρη απασχόληση και οι τιμές ανεβαίνουν έντονα
   - η παραγωγή είναι στο χαμηλότερο σημείο και η ανεργία μέγιστη
   - η παραγωγή αρχίζει να αυξάνεται από αχρησιμοποίητη δυναμικότητα
   - μειώνονται η κατανάλωση, οι επενδύσεις και η απασχόληση
3. Το καλάθι κόστιζε $500$ στο έτος βάσης και κοστίζει $540$ φέτος. Ο δείκτης τιμών είναι:
   - $108$
   - $40$
   - $92{,}6$
   - $8$
4. Ο δείκτης τιμών ήταν $150$ πέρσι και $162$ φέτος. Ο πληθωρισμός είναι:
   - $8\%$
   - $12\%$
   - $62\%$
   - $7{,}4\%$
5. Ο ονομαστικός μισθός αυξήθηκε $3\%$ και οι τιμές $5\%$. Ο πραγματικός μισθός:
   - μειώθηκε
   - αυξήθηκε $3\%$
   - αυξήθηκε $8\%$
   - έμεινε ίδιος
6. Από έναν πληθωρισμό που δεν τον περίμενε κανείς ωφελούνται κυρίως:
   - οι χρεώστες
   - οι συνταξιούχοι
   - οι δανειστές
   - οι μικροί αποταμιευτές
7. Ο πληθωρισμός κόστους συνοδεύεται συνήθως από:
   - μείωση της παραγωγής και αύξηση της ανεργίας
   - αύξηση της παραγωγής και μείωση της ανεργίας
   - σταθερή παραγωγή και σταθερή ανεργία
   - πτώση των τιμών και άνοδο της απασχόλησης
8. Ποιος ανήκει στο εργατικό δυναμικό;
   - όποιος μπορεί και θέλει να εργαστεί, με ή χωρίς δουλειά
   - κάθε κάτοικος της χώρας πάνω από $15$ ετών
   - μόνο όσοι εργάζονται αυτή τη στιγμή
   - όσοι δεν εργάζονται για οποιονδήποτε λόγο
9. Με $4{.}500{.}000$ απασχολούμενους και $500{.}000$ άνεργους, το ποσοστό ανεργίας είναι:
   - $10\%$
   - $11{,}1\%$
   - $0{,}1\%$
   - $90\%$
10. Ένας τυπογράφος μένει χωρίς δουλειά γιατί η ψηφιακή εκτύπωση κατάργησε την ειδικότητά του. Η ανεργία του είναι:
   - διαρθρωτική
   - τριβής
   - εποχιακή
   - ανεπαρκούς ζήτησης

## Ασκήσεις

1. Πόσο είναι εξ ορισμού ο δείκτης τιμών στο έτος βάσης;
2. Ένας ναυαγοσώστης μένει χωρίς δουλειά κάθε χειμώνα. Τι είδους ανεργία είναι αυτή;
3. Δανείζεις $2{.}000$ € για ένα χρόνο με επιτόκιο $5\%$. Μέσα στη χρονιά οι τιμές ανεβαίνουν $5\%$. Πόσο αξίζει, σε τιμές της αρχής, το ποσό που παίρνεις πίσω;
4. Ο δείκτης τιμών ήταν $150$ πέρσι και $159$ φέτος. Βρες τον πληθωρισμό.
5. Μια χώρα έχει $3{.}600{.}000$ απασχολούμενους και $400{.}000$ άνεργους.
   α) Πόσο είναι το εργατικό δυναμικό;
   β) Πόσο είναι το ποσοστό ανεργίας;
   γ) $160{.}000$ από τους άνεργους απογοητεύονται και σταματούν να ψάχνουν δουλειά. Πόσο γίνεται το ποσοστό ανεργίας;
6. Ο μισθός της Μαρίας ήταν $1{.}200$ € το 2023 και $1{.}320$ € το 2024. Ο δείκτης τιμών, με βάση το 2020, ήταν $120$ το 2023 και $132$ το 2024.
   α) Βρες τον πραγματικό μισθό της το 2023, σε τιμές του 2020.
   β) Βρες τον πραγματικό μισθό της το 2024, σε τιμές του 2020.
   γ) Βρες τον πληθωρισμό του 2024.
7. Ο δείκτης τιμών μιας χώρας μετριέται με το καλάθι του πίνακα. Έτος βάσης είναι το 2022.

   Το καλάθι και οι τιμές του, σε €, σε τρεις χρονιές.

   | Αγαθό | Ποσότητα | Τιμή 2022 | Τιμή 2023 | Τιμή 2024 |
   | --- | --- | --- | --- | --- |
   | Ψωμί | $100$ | $1$ | $1{,}2$ | $1{,}3$ |
   | Γάλα | $50$ | $2$ | $2{,}2$ | $2{,}4$ |
   | Καύσιμα | $40$ | $5$ | $5{,}5$ | $5{,}9$ |

   α) Βρες τον δείκτη τιμών του 2023.
   β) Βρες τον δείκτη τιμών του 2024.
   γ) Βρες τον πληθωρισμό του 2024.
   δ) Μια σύνταξη ανέβηκε από $1{.}000$ € το 2023 σε $1{.}050$ € το 2024. Η αγοραστική της δύναμη αυξήθηκε ή μειώθηκε;
8. Ο πίνακας δίνει τον δείκτη τιμών μιας χώρας με έτος βάσης το 2022.

   Δείκτης τιμών καταναλωτή, 2022 = 100.

   | Έτος | Δείκτης |
   | --- | --- |
   | 2021 | $80$ |
   | 2022 | $100$ |
   | 2023 | $110$ |
   | 2024 | $121$ |

   α) Βρες τον πληθωρισμό του 2022.
   β) Βρες τον πληθωρισμό του 2024.
   γ) Βρες τον δείκτη του 2024 με έτος βάσης το 2021.
   δ) Ένας μισθός ήταν $800$ € το 2021. Πόσος πρέπει να είναι το 2024 για να έχει την ίδια αγοραστική δύναμη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/economics/inflation-unemployment
