# Νόμος ταχύτητας και μηχανισμός

> Τάξη αντίδρασης από πειραματικά δεδομένα, οι μονάδες του k, και το αργό στάδιο.

Χημεία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/chemistry/rate-law

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις τις τάξεις και τη σταθερά ταχύτητας από πίνακα πειραμάτων αρχικών ταχυτήτων.
- Να γράφεις τις μονάδες του k για κάθε ολική τάξη και να προβλέπεις πώς αλλάζει η ταχύτητα με τη συγκέντρωση, τον όγκο ή την πίεση.
- Να γράφεις τον νόμο ταχύτητας από το αργό στάδιο ενός μηχανισμού και να ξεχωρίζεις μοριακότητα από τάξη.
- Να αναγνωρίζεις σε έναν μηχανισμό τα ενδιάμεσα προϊόντα και τον καταλύτη.

## Διπλασιάζεις μια συγκέντρωση. Τι παθαίνει η ταχύτητα;

Από την προηγούμενη ενότητα ξέρεις ότι περισσότερο αντιδρών σημαίνει περισσότερες συγκρούσεις και μεγαλύτερη ταχύτητα. Το **πόσο** μεγαλύτερη όμως δεν το λέει η θεωρία των συγκρούσεων, ούτε η χημική εξίσωση. Μπορεί να διπλασιαστεί, να τετραπλασιαστεί ή να μην αλλάξει καθόλου. Η απάντηση βγαίνει **μόνο από το πείραμα**, και γράφεται σε μία εξίσωση: τον νόμο ταχύτητας.

## Ο νόμος ταχύτητας

Για μια αντίδραση $\alpha A + \beta B \to$ προϊόντα, σε σταθερή θερμοκρασία,

$$
\upsilon = k\,[A]^x\,[B]^y
$$

- Το $k$ είναι η **σταθερά ταχύτητας** (ή ειδική ταχύτητα): η ταχύτητα όταν όλες οι συγκεντρώσεις είναι $1$ M. Εξαρτάται από τη **φύση** των αντιδρώντων, τη **θερμοκρασία** και τον **καταλύτη**. Δεν εξαρτάται από τις συγκεντρώσεις ούτε από τον χρόνο.
- Ο $x$ είναι η **τάξη ως προς $A$**, ο $y$ η τάξη ως προς $B$, και το άθροισμα $x + y$ η **ολική τάξη**.
- Οι τάξεις είναι συνήθως $0$, $1$ ή $2$, αλλά μπορεί να είναι και κλασματικές.
- Στον νόμο μπαίνουν μόνο σώματα με μεταβλητή συγκέντρωση: διαλυμένα ή αέρια. Στερεά και καθαρά υγρά δεν μπαίνουν.

> **Κλειδί**
>
> Οι εκθέτες $x$ και $y$ **δεν είναι** οι συντελεστές $\alpha$ και $\beta$. Η συνολική εξίσωση λέει μόνο τι αντιδρά με τι και σε ποια αναλογία. Δεν λέει **πώς** γίνεται η αντίδραση. Γι' αυτό οι τάξεις προσδιορίζονται πειραματικά, και συμπίπτουν με τους συντελεστές με βεβαιότητα μόνο σε **στοιχειώδη** αντίδραση.

**Μηδενική τάξη** ως προς ένα σώμα σημαίνει ότι η ταχύτητα δεν εξαρτάται από τη συγκέντρωσή του: $[A]^0 = 1$. Το σώμα όμως αντιδρά κανονικά και καταναλώνεται.

## Τάξη από πειραματικά δεδομένα

Η μέθοδος των **αρχικών ταχυτήτων**: κάνεις πειράματα στην ίδια θερμοκρασία με διαφορετικές αρχικές συγκεντρώσεις, και μετράς την ταχύτητα στην αρχή, πριν αλλάξουν αισθητά οι συγκεντρώσεις.

1. **Διάλεξε δύο πειράματα** όπου αλλάζει **μόνο** η συγκέντρωση του σώματος που σε ενδιαφέρει.
2. **Διαίρεσε κατά μέλη** τους δύο νόμους: το $k$ και η σταθερή συγκέντρωση απλοποιούνται. Αν το $[A]$ γίνεται $n$ φορές μεγαλύτερο και η ταχύτητα $m$ φορές, τότε $n^x = m$.
3. **Επανάλαβε** για κάθε σώμα.
4. **Βρες το $k$** από οποιοδήποτε πείραμα, με τις μονάδες του.
5. Αν κανένα ζευγάρι δεν κρατά σταθερό το $[B]$, χρησιμοποίησε την τάξη που **ήδη βρήκες** για το $A$ και λύσε για την άλλη.

| Πολλαπλασιάζεις το $[A]$ με | τάξη $0$        | τάξη $1$   | τάξη $2$   |
| --------------------------- | --------------- | ---------- | ---------- |
| $2$                         | ίδια $\upsilon$ | $\times 2$ | $\times 4$ |
| $3$                         | ίδια $\upsilon$ | $\times 3$ | $\times 9$ |

## Οι μονάδες του k

Η $\upsilon$ είναι πάντα σε M s⁻¹, άρα οι μονάδες του $k$ αλλάζουν με την ολική τάξη:

| Ολική τάξη | Νόμος (παράδειγμα)     | Μονάδες του $k$ |
| ---------- | ---------------------- | --------------- |
| $0$        | $\upsilon = k$         | M s⁻¹           |
| $1$        | $\upsilon = k[A]$      | s⁻¹             |
| $2$        | $\upsilon = k[A][B]$   | M⁻¹ s⁻¹         |
| $3$        | $\upsilon = k[A]^2[B]$ | M⁻² s⁻¹         |

Ο κανόνας: για ολική τάξη $n$, το $k$ έχει μονάδες $M^{1-n}\,s^{-1}$. Ανάποδα, από τις μονάδες του $k$ διαβάζεις την ολική τάξη.

## Όγκος, πίεση και αραίωση

Σε αέρια αντίδραση, αν ο όγκος του δοχείου γίνει $V/2$ στην ίδια θερμοκρασία, **όλες** οι συγκεντρώσεις διπλασιάζονται, και η ταχύτητα πολλαπλασιάζεται επί $2^{x+y}$. Το ίδιο κάνει η αύξηση της πίεσης με συμπίεση. Αντίστοιχα, αν ένα διάλυμα αραιωθεί στον διπλάσιο όγκο, όλες οι διαλυμένες συγκεντρώσεις υποδιπλασιάζονται.

> **Πρόσεχε**
>
> **Αδρανές αέριο σε σταθερό όγκο.** Η ολική πίεση ανεβαίνει, αλλά οι συγκεντρώσεις των αντιδρώντων **δεν αλλάζουν**: η ταχύτητα μένει ίδια. Με αδρανές αέριο σε σταθερή πίεση ο όγκος μεγαλώνει, και η ταχύτητα μειώνεται.
>
> **Η ταχύτητα αλλάζει, το k όχι.** Καθώς προχωρά η αντίδραση, οι συγκεντρώσεις πέφτουν και η $\upsilon$ μικραίνει. Το $k$ μένει σταθερό όσο δεν αλλάζει η θερμοκρασία ή ο καταλύτης.
>
> **Ο λόγος ανάποδα.** Στο $n^x = m$, το $n$ είναι ο λόγος των συγκεντρώσεων και το $m$ ο λόγος των ταχυτήτων, με τα πειράματα στην ίδια σειρά στον αριθμητή.
>
> **Στερεό στον νόμο.** Αν ένα αντιδρών είναι στερεό, δεν γράφεται στον νόμο, όσο κι αν έχει συντελεστή στην εξίσωση. Η επιφάνειά του επηρεάζει το $k$, όχι κάποια συγκέντρωση.

## Στοιχειώδεις αντιδράσεις και μοριακότητα

Μια **στοιχειώδης** (ή απλή) αντίδραση γίνεται σε **ένα στάδιο**, με μία σύγκρουση, ακριβώς όπως γράφεται. Μόνο σε αυτήν οι εκθέτες είναι βέβαια οι συντελεστές: για τη στοιχειώδη $A + 2B \to \Gamma$, $\upsilon = k[A][B]^2$.

Η **μοριακότητα** μιας στοιχειώδους αντίδρασης είναι το πλήθος των σωματιδίων που συγκρούονται: **μονομοριακή** ($1$), **διμοριακή** ($2$), **τριμοριακή** ($3$). Τριμοριακές είναι σπάνιες, γιατί η ταυτόχρονη σύγκρουση τριών σωματιδίων είναι απίθανη. Μεγαλύτερη μοριακότητα δεν υπάρχει.

|           | Μοριακότητα                 | Τάξη                    |
| --------- | --------------------------- | ----------------------- |
| Αφορά     | ένα στοιχειώδες στάδιο      | τη συνολική αντίδραση   |
| Βρίσκεται | από την εξίσωση του σταδίου | από το πείραμα          |
| Τιμές     | $1$, $2$ ή $3$              | και $0$, και κλασματική |

## Μηχανισμός και αργό στάδιο

Οι περισσότερες αντιδράσεις γίνονται σε **διαδοχικά στοιχειώδη στάδια**. Η σειρά τους είναι ο **μηχανισμός**, και το άθροισμά τους δίνει τη συνολική εξίσωση.

Τα στάδια δεν είναι εξίσου γρήγορα. Το πιο αργό είναι το **καθοριστικό στάδιο**: όπως σε μια γραμμή παραγωγής, το προϊόν δεν βγαίνει γρηγορότερα από τον πιο αργό σταθμό. Ο νόμος ταχύτητας της συνολικής αντίδρασης είναι ο νόμος του αργού σταδίου, με εκθέτες τους συντελεστές του, αφού είναι στοιχειώδες.

> **Θυμήσου**
>
> Στον μηχανισμό εμφανίζονται σώματα που **δεν** υπάρχουν στη συνολική εξίσωση:
>
> - το **ενδιάμεσο προϊόν** σχηματίζεται σε ένα στάδιο και καταναλώνεται σε επόμενο
> - ο **καταλύτης** καταναλώνεται σε ένα στάδιο και **αναγεννάται** σε επόμενο
>
> Η σειρά είναι το κριτήριο: πρώτα παράγεται, ενδιάμεσο. Πρώτα καταναλώνεται, καταλύτης. Αν ο καταλύτης συμμετέχει στο αργό στάδιο, εμφανίζεται και στον νόμο ταχύτητας.

Ένας μηχανισμός δεν αποδεικνύεται από το πείραμα. Το πείραμα μπορεί μόνο να τον **απορρίψει**, αν ο νόμος που προβλέπει δεν συμφωνεί με τις μετρήσεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η αντίδραση \$2NO(g) + Cl\_2(g) \to 2NOCl(g)\$ βρέθηκε πειραματικά να έχει \$\upsilon = k\[NO]^2\[Cl\_2]\$. Ένας μαθητής λέει: «Άρα είναι σίγουρα στοιχειώδης». Έχει δίκιο; Ποια είναι η ολική τάξη και οι μονάδες του \$k\$;

1. **Ο ισχυρισμός είναι λάθος.** Σε στοιχειώδη αντίδραση οι εκθέτες είναι οι συντελεστές. Το αντίστροφο όμως δεν ισχύει: ένας μηχανισμός πολλών σταδίων μπορεί να καταλήγει στον ίδιο νόμο. Η σύμπτωση είναι **συμβατή** με ένα στάδιο, δεν το αποδεικνύει.
2. **Ολική τάξη:** $2 + 1 = 3$.
3. **Μονάδες:** $k = \dfrac{\upsilon}{[NO]^2[Cl_2]}$, άρα $\dfrac{M\,s^{-1}}{M^3} = M^{-2}\,s^{-1}$.

### Παράδειγμα 2: Για την \$A + B \to\$ προϊόντα, σε σταθερή θερμοκρασία, μετρήθηκαν οι αρχικές ταχύτητες: πείραμα 1, $\[A] = 0{,}10\$ M, $\[B] = 0{,}10\$ M, \$\upsilon = 4{,}0 \cdot 10^{-4}\$ M/s. Πείραμα 2, $\[A] = 0{,}20\$ M, $\[B] = 0{,}10\$ M, \$\upsilon = 8{,}0 \cdot 10^{-4}\$ M/s. Πείραμα 3, $\[A] = 0{,}20\$ M, $\[B] = 0{,}30\$ M, \$\upsilon = 7{,}2 \cdot 10^{-3}\$ M/s. Βρες τον νόμο ταχύτητας, το \$k\$, και την ταχύτητα όταν $\[A] = 0{,}05\$ M και $\[B] = 0{,}20\$ M.

1. **Τάξη ως προς $A$, πειράματα 1 και 2:** ίδιο $[B]$, το $[A]$ διπλασιάζεται και η ταχύτητα διπλασιάζεται. $2^x = 2$, άρα $x = 1$.
2. **Τάξη ως προς $B$, πειράματα 2 και 3:** ίδιο $[A]$, το $[B]$ τριπλασιάζεται και η ταχύτητα γίνεται $\dfrac{7{,}2 \cdot 10^{-3}}{8{,}0 \cdot 10^{-4}} = 9$ φορές μεγαλύτερη. $3^y = 9$, άρα $y = 2$.
3. **Έλεγχος με τα 1 και 3,** όπου αλλάζουν και τα δύο: $2^1 \cdot 3^2 = 18$, και πράγματι $\dfrac{7{,}2 \cdot 10^{-3}}{4{,}0 \cdot 10^{-4}} = 18$. Ο νόμος είναι $\upsilon = k[A][B]^2$, ολικής τάξης $3$.
4. **Το $k$ από το πείραμα 1:** $k = \dfrac{4{,}0 \cdot 10^{-4}}{0{,}10 \cdot 0{,}10^2} = 0{,}4$ M⁻² s⁻¹.
5. **Νέα ταχύτητα:** $\upsilon = 0{,}4 \cdot 0{,}05 \cdot 0{,}20^2 = 8{,}0 \cdot 10^{-4}$ M/s.

### Παράδειγμα 3: Για την \$2NO\_2(g) + F\_2(g) \to 2NO\_2F(g)\$ προτείνεται ο μηχανισμός: (1) \$NO\_2 + F\_2 \to NO\_2F + F\$ (αργό), (2) \$NO\_2 + F \to NO\_2F\$ (γρήγορο). Γράψε τον νόμο ταχύτητας, βρες τη μοριακότητα κάθε σταδίου και το ενδιάμεσο, και πες πώς αλλάζει η ταχύτητα αν ο όγκος υποδιπλασιαστεί.

1. **Έλεγχος αθροίσματος:** $NO_2 + F_2 + NO_2 + F \to NO_2F + F + NO_2F$. Το $F$ φεύγει και από τα δύο μέλη, και μένει η συνολική εξίσωση.
2. **Νόμος από το αργό στάδιο:** $\upsilon = k[NO_2][F_2]$, ολικής τάξης $2$, παρότι το $NO_2$ έχει συντελεστή $2$ στη συνολική εξίσωση.
3. **Μοριακότητα:** και τα δύο στάδια είναι διμοριακά. **Ενδιάμεσο** είναι το ελεύθερο άτομο $F$: σχηματίζεται στο (1) και καταναλώνεται στο (2).
4. **Όγκος $V/2$:** κάθε συγκέντρωση διπλασιάζεται, άρα $\upsilon' = k(2[NO_2])(2[F_2]) = 4\upsilon$.

### Παράδειγμα 4: Η διάσπαση του \$H\_2O\_2\$ σε διάλυμα με ιόντα \$I^-\$ γίνεται με τα στάδια: (1) \$H\_2O\_2 + I^- \to H\_2O + IO^-\$ (αργό), (2) \$H\_2O\_2 + IO^- \to H\_2O + O\_2 + I^-\$ (γρήγορο). Ποιο σώμα είναι καταλύτης και ποιο ενδιάμεσο; Τι γίνεται η ταχύτητα αν διπλασιαστεί το $\[I^-]\$;

1. **Συνολική εξίσωση:** με άθροιση, $2H_2O_2 \to 2H_2O + O_2$. Ούτε το $I^-$ ούτε το $IO^-$ εμφανίζονται.
2. **Η σειρά κρίνει:** το $I^-$ καταναλώνεται στο (1) και αναγεννάται στο (2), άρα είναι **καταλύτης**. Το $IO^-$ σχηματίζεται στο (1) και καταναλώνεται στο (2), άρα είναι **ενδιάμεσο**.
3. **Νόμος:** από το αργό στάδιο, $\upsilon = k[H_2O_2][I^-]$. Ο καταλύτης είναι μέσα στον νόμο, γιατί συμμετέχει στο αργό στάδιο.
4. **Διπλάσιο $[I^-]$:** η ταχύτητα **διπλασιάζεται**, αν και το $I^-$ δεν υπάρχει στη συνολική εξίσωση. Και είναι ομογενής κατάλυση: όλα είναι στο ίδιο διάλυμα.

### Παράδειγμα 5: Σε δοχείο \$2\$ L εισάγονται \$0{,}4\$ mol \$A(g)\$ και \$0{,}2\$ mol \$B(g)\$ και γίνεται η \$2A(g) + B(g) \to \Gamma(g)\$, με \$\upsilon = k\[A]\[B]\$ και \$k = 0{,}5\$ M⁻¹ s⁻¹ σε σταθερή θερμοκρασία. Βρες την αρχική ταχύτητα, την ταχύτητα τη στιγμή που έχει αντιδράσει το \$50\\%\$ του \$B\$, και την ταχύτητα αν εκείνη τη στιγμή ο όγκος γίνει \$1\$ L. Τι θα γινόταν αν, αντί γι' αυτό, προσθέταμε αδρανές αέριο στον ίδιο όγκο;

1. **Αρχικά:** $[A] = 0{,}2$ M, $[B] = 0{,}1$ M, άρα $\upsilon_0 = 0{,}5 \cdot 0{,}2 \cdot 0{,}1 = 0{,}01$ M/s.
2. **Πίνακας mol:** αντιδρούν $0{,}1$ mol $B$ και, με αναλογία $2 : 1$, $0{,}2$ mol $A$. Μένουν $0{,}2$ mol $A$ και $0{,}1$ mol $B$ στα $2$ L: $[A] = 0{,}1$ M, $[B] = 0{,}05$ M.
3. **Ταχύτητα τότε:** $\upsilon = 0{,}5 \cdot 0{,}1 \cdot 0{,}05 = 2{,}5 \cdot 10^{-3}$ M/s, το $\dfrac{1}{4}$ της αρχικής. Το $k$ δεν άλλαξε, άλλαξαν οι συγκεντρώσεις.
4. **Όγκος $1$ L:** οι συγκεντρώσεις διπλασιάζονται, $[A] = 0{,}2$ M και $[B] = 0{,}1$ M, άρα $\upsilon = 0{,}01$ M/s, τετραπλάσια, όσο ορίζει η ολική τάξη $2$.
5. **Αδρανές αέριο σε σταθερό όγκο:** η πίεση ανεβαίνει, αλλά τα mol και ο όγκος των $A$ και $B$ μένουν ίδια. Οι συγκεντρώσεις δεν αλλάζουν, άρα η ταχύτητα μένει $2{,}5 \cdot 10^{-3}$ M/s.

## Ερωτήσεις

1. Σε νόμο ταχύτητας $\upsilon = k[A]^x[B]^y$ μιας αντίδρασης που δεν ξέρουμε αν είναι στοιχειώδης, οι εκθέτες:
   - προσδιορίζονται πειραματικά
   - είναι οι συντελεστές της εξίσωσης
   - είναι πάντα ίσοι με $1$
   - αλλάζουν με τη θερμοκρασία
2. Από τι εξαρτάται η σταθερά ταχύτητας $k$ μιας αντίδρασης;
   - από τη θερμοκρασία και τον καταλύτη
   - από τις αρχικές συγκεντρώσεις
   - από τον όγκο του δοχείου
   - από τον χρόνο που πέρασε
3. Αντίδραση πρώτης ολικής τάξης έχει σταθερά ταχύτητας με μονάδες:
   - s⁻¹
   - M s⁻¹
   - M⁻¹ s⁻¹
   - M⁻¹
4. Ποιο από τα παρακάτω μπορεί να έχει την τιμή μηδέν;
   - η τάξη της αντίδρασης ως προς ένα αντιδρών
   - η μοριακότητα ενός στοιχειώδους σταδίου
   - η σταθερά ταχύτητας σε σταθερή θερμοκρασία
   - το πλήθος των σταδίων του μηχανισμού
5. Σε μηχανισμό δύο σταδίων, ο νόμος ταχύτητας της συνολικής αντίδρασης ορίζεται από:
   - το αργό στάδιο
   - το γρήγορο στάδιο
   - το πρώτο στάδιο
   - τη συνολική εξίσωση
6. Σε έναν μηχανισμό, ένα σώμα καταναλώνεται στο πρώτο στάδιο και αναγεννάται στο δεύτερο. Το σώμα αυτό είναι:
   - καταλύτης
   - ενδιάμεσο προϊόν
   - τελικό προϊόν
   - ενεργοποιημένο σύμπλοκο
7. Σε δοχείο σταθερού όγκου γίνεται αέρια αντίδραση με $\upsilon = k[A][B]$. Προσθέτουμε αδρανές αέριο στην ίδια θερμοκρασία. Η ταχύτητα:
   - μένει ίδια
   - αυξάνεται
   - μειώνεται
   - τετραπλασιάζεται
8. Αέρια αντίδραση έχει $\upsilon = k[A]^2[B]$. Ο όγκος του δοχείου υποδιπλασιάζεται στην ίδια θερμοκρασία. Η αρχική ταχύτητα γίνεται:
   - $8$ φορές μεγαλύτερη
   - $4$ φορές μεγαλύτερη
   - $2$ φορές μεγαλύτερη
   - $2$ φορές μικρότερη
9. Το στάδιο $2NO + O_2 \to 2NO_2$, αν είναι στοιχειώδες, είναι:
   - τριμοριακό, με νόμο $\upsilon = k[NO]^2[O_2]$
   - διμοριακό, με νόμο $\upsilon = k[NO][O_2]$
   - τριμοριακό, με νόμο $\upsilon = k[NO][O_2]$
   - μονομοριακό, με νόμο $\upsilon = k[O_2]$

## Ασκήσεις

1. Η σταθερά ταχύτητας μιας αντίδρασης έχει μονάδες M⁻¹ s⁻¹. Ποια είναι η ολική τάξη της; Και τι μονάδες θα είχε το $k$ αν η αντίδραση ήταν μηδενικής τάξης;
2. Η αέρια αντίδραση $A(g) + B(g) \to$ προϊόντα έχει νόμο ταχύτητας $\upsilon = k[A]^2[B]$. Στο δοχείο διπλασιάζεις τον όγκο και ταυτόχρονα προσθέτεις $B$, ώστε τα mol του $B$ να τριπλασιαστούν, στην ίδια θερμοκρασία. Πόσες φορές αλλάζει η ταχύτητα;
3. Η αντίδραση $2NO + 2H_2 \to N_2 + 2H_2O$ γίνεται σε δύο στάδια. Το πρώτο, το αργό, είναι $2NO + H_2 \to N_2 + H_2O_2$. Γράψε το δεύτερο στάδιο και τον νόμο ταχύτητας. Πόσες φορές αλλάζει η ταχύτητα αν διπλασιαστούν και το $[NO]$ και το $[H_2]$;
4. Η αντίδραση $2NO(g) + O_2(g) \to 2NO_2(g)$ θεωρείται στοιχειώδης, με $k = 5$ M⁻² s⁻¹ στη θερμοκρασία του πειράματος. Σε δοχείο $2$ L, σε σταθερή θερμοκρασία, βάζεις $0{,}4$ mol $NO$ και $0{,}2$ mol $O_2$.
   α) Βρες την αρχική ταχύτητα της αντίδρασης και τον αρχικό ρυθμό κατανάλωσης του $NO$.
   β) Δείξε ότι σε όλη τη διάρκεια της αντίδρασης ισχύει $[NO] = 2[O_2]$, και γράψε την ταχύτητα μόνο με το $[O_2]$.
   γ) Τι ποσοστό του $NO$ έχει αντιδράσει τη στιγμή που η ταχύτητα έχει πέσει στο $\frac{1}{8}$ της αρχικής;
5. Για την αντίδραση $A + 2B \to \Gamma$ ο νόμος ταχύτητας έχει τη μορφή $\upsilon = k[A]^x[B]^y$, με $x$ και $y$ ακέραιους από $0$ ως $2$. Μετρήθηκαν οι αρχικές ταχύτητες του πίνακα, σε σταθερή θερμοκρασία. Σε κανένα ζευγάρι πειραμάτων δεν μένει σταθερή μία συγκέντρωση.

   Αρχικές συγκεντρώσεις και αρχική ταχύτητα σε τρία πειράματα.

   | Πείραμα | $[A]$ (M) | $[B]$ (M) | $\upsilon$ (M/s) |
   | --- | --- | --- | --- |
   | 1 | $0{,}10$ | $0{,}10$ | $1{,}0 \cdot 10^{-3}$ |
   | 2 | $0{,}20$ | $0{,}30$ | $1{,}8 \cdot 10^{-2}$ |
   | 3 | $0{,}30$ | $0{,}20$ | $1{,}2 \cdot 10^{-2}$ |

   α) Βρες τα $x$ και $y$.
   β) Βρες το $k$ με τις μονάδες του.
   γ) Οι εκθέτες βγήκαν ίσοι με τους συντελεστές. Αποδεικνύει αυτό ότι η αντίδραση είναι στοιχειώδης;
6. Η διάσπαση $2H_2O_2 \to 2H_2O + O_2$, με καταλύτη ιόντα $I^-$, έχει νόμο ταχύτητας $\upsilon = k[H_2O_2][I^-]$, με $k = 0{,}01$ M⁻¹ s⁻¹ σε σταθερή θερμοκρασία. Η ταχύτητα ορίζεται ως ο ρυθμός σχηματισμού του $O_2$. Ένα διάλυμα έχει αρχικά $[H_2O_2] = 0{,}4$ M και $[I^-] = 0{,}05$ M.
   α) Βρες την αρχική ταχύτητα.
   β) Βρες την ταχύτητα τη στιγμή που έχει διασπαστεί το $75\%$ του $H_2O_2$.
   γ) Εκείνη τη στιγμή αραιώνεις το διάλυμα στον διπλάσιο όγκο με νερό. Πόσες φορές αλλάζει η ταχύτητα;
7. Η αέρια αντίδραση $H_2 + 2ICl \to I_2 + 2HCl$ βρέθηκε πειραματικά να έχει νόμο ταχύτητας $\upsilon = k[H_2][ICl]$.
   α) Γράψε έναν μηχανισμό δύο διμοριακών σταδίων που να συμφωνεί με τον νόμο. Ποιο στάδιο είναι το αργό, και ποιο σώμα είναι ενδιάμεσο;
   β) Γιατί η αντίδραση δεν μπορεί να είναι στοιχειώδης, όπως γράφεται;
   γ) Σε δοχείο $1$ L βάζεις $0{,}3$ mol $H_2$ και κάποια ποσότητα $ICl$, σε σταθερή θερμοκρασία. Πόσα mol $ICl$ πρέπει να βάλεις, ώστε τη στιγμή που έχουν σχηματιστεί $0{,}1$ mol $I_2$ η ταχύτητα να είναι η μισή της αρχικής;
8. Για την αντίδραση $NO_2(g) + CO(g) \to NO(g) + CO_2(g)$ μετρήθηκαν σε σταθερή θερμοκρασία οι αρχικές ταχύτητες του πίνακα. Έχουν προταθεί δύο μηχανισμοί. Ι: ένα στάδιο, όπως η συνολική εξίσωση. ΙΙ: (1) $2NO_2 \to NO_3 + NO$ (αργό), (2) $NO_3 + CO \to NO_2 + CO_2$ (γρήγορο).

   Αρχικές συγκεντρώσεις και αρχική ταχύτητα σε τρία πειράματα.

   | Πείραμα | $[NO_2]$ (M) | $[CO]$ (M) | $\upsilon$ (M/s) |
   | --- | --- | --- | --- |
   | 1 | $0{,}10$ | $0{,}10$ | $5{,}0 \cdot 10^{-3}$ |
   | 2 | $0{,}10$ | $0{,}20$ | $5{,}0 \cdot 10^{-3}$ |
   | 3 | $0{,}30$ | $0{,}40$ | $4{,}5 \cdot 10^{-2}$ |

   α) Βρες την τάξη ως προς $CO$ και ως προς $NO_2$.
   β) Βρες τη σταθερά ταχύτητας.
   γ) Ποιος μηχανισμός συμφωνεί με τα δεδομένα;
   δ) Πόση είναι η ταχύτητα όταν $[NO_2] = 0{,}20$ M και $[CO] = 0{,}05$ M;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/chemistry/rate-law
