# Οργανικές αντιδράσεις

> Προσθήκη, απόσπαση, υποκατάσταση, οξείδωση: ο κανόνας του Markovnikov, τα Grignard και η σαπωνοποίηση.

Χημεία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/chemistry/organic-reactions

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις τα προϊόντα προσθήκης σε C=C, C≡C και C=O, με τον κανόνα του Markovnikov όπου χρειάζεται.
- Να προβλέπεις ποια αλκοόλη δίνει ένα αντιδραστήριο Grignard με μεθανάλη, αλδεΰδη ή κετόνη.
- Να ξεχωρίζεις υποκατάσταση από απόσπαση σε ένα αλκυλαλογονίδιο και να εφαρμόζεις τον κανόνα του Saytzeff.
- Να γράφεις οξειδώσεις, εστεροποίηση, σαπωνοποίηση και αντιδράσεις οξέων και βάσεων των οργανικών ενώσεων.

## Πού σπάει το μόριο

Το αιθένιο αποχρωματίζει το διάλυμα βρωμίου, το αιθάνιο όχι. Το χλωροαιθάνιο με υδατικό $NaOH$ δίνει αιθανόλη, με αλκοολικό δίνει αιθένιο. Πίσω από τις εκατοντάδες αντιδράσεις του κεφαλαίου υπάρχουν λίγες οικογένειες, και η πρώτη ερώτηση σε κάθε άσκηση είναι **σε ποια ανήκει** αυτό που βλέπεις.

| Κατηγορία             | Τι γίνεται                                             | Πού τη συναντάς                 |
| --------------------- | ------------------------------------------------------ | ------------------------------- |
| **Προσθήκη**          | δύο μόρια γίνονται ένα· σπάει ένας π δεσμός            | $C=C$, $C \equiv C$, $C=O$      |
| **Απόσπαση**          | ένα μόριο χάνει ένα μικρό μόριο· σχηματίζεται π δεσμός | αλκοόλες, αλκυλαλογονίδια       |
| **Υποκατάσταση**      | ένα άτομο ή ομάδα αντικαθίσταται από άλλη              | αλκυλαλογονίδια, εστεροποίηση   |
| **Οξείδωση, αναγωγή** | αλλάζει ο αριθμός οξείδωσης ενός άνθρακα               | αλκοόλες, αλδεΰδες              |
| **Οξέα, βάσεις**      | μεταφέρεται πρωτόνιο                                   | οξέα, αλκοόλες, αλκίνια, αμίνες |

Ο **πολυμερισμός** είναι πολλαπλή προσθήκη: χιλιάδες μόρια αιθενίου ενώνονται σε πολυαιθυλένιο. Ο γρήγορος έλεγχος για τις τρεις πρώτες: μέτρα μόρια. Δύο σε ένα είναι προσθήκη, ένα σε δύο απόσπαση, δύο σε δύο υποκατάσταση.

## Προσθήκη σε διπλό και τριπλό δεσμό

Από την προηγούμενη ενότητα: σε μια προσθήκη σπάει **μόνο ο π δεσμός**, και τα δύο κομμάτια του αντιδραστηρίου πάνε ένα σε κάθε άνθρακα.

| Αντιδραστήριο | Συνθήκες           | Από αιθένιο δίνει                    |
| ------------- | ------------------ | ------------------------------------ |
| $H_2$         | $Ni$ ή $Pt$        | αιθάνιο                              |
| $Br_2$        | διάλυμα σε $CCl_4$ | 1,2-διβρωμοαιθάνιο· το χρώμα χάνεται |
| $HBr$         |                    | βρωμοαιθάνιο                         |
| $H_2O$        | $H_2SO_4$          | αιθανόλη                             |

Το αλκίνιο έχει δύο π δεσμούς και προσθέτει **σε δύο στάδια**: με $1$ mol $H_2$ γίνεται αλκένιο, με $2$ mol αλκάνιο. Εξαίρεση είναι το νερό: προστίθεται μία φορά, παρουσία $HgSO_4$ και $H_2SO_4$. Η ενόλη που σχηματίζεται, με $-OH$ πάνω σε διπλό δεσμό, είναι ασταθής και μετατρέπεται σε καρβονυλική ένωση:

$$
HC \equiv CH + H_2O \to CH_3CHO \qquad CH_3C \equiv CH + H_2O \to CH_3COCH_3
$$

### Ο κανόνας του Markovnikov

Όταν και το αλκένιο και το αντιδραστήριο είναι **ασύμμετρα**, όπως το προπένιο με το $HBr$, το $H$ μπορεί να πάει σε δύο άνθρακες. Σχηματίζονται και τα δύο προϊόντα, αλλά το ένα είναι το κύριο:

**Το υδρογόνο του αντιδραστηρίου πηγαίνει στον άνθρακα του πολλαπλού δεσμού που έχει τα περισσότερα υδρογόνα.**

$$
CH_3CH=CH_2 + HBr \to CH_3CHBrCH_3
$$

Κύριο προϊόν είναι το 2-βρωμοπροπάνιο. Γιατί; Το $H^+$ προστίθεται πρώτα, και ο άλλος άνθρακας μένει με θετικό φορτίο, ως **καρβοκατιόν**. Αν το $H$ πάει στο ακραίο $CH_2$, το φορτίο κάθεται στον μεσαίο άνθρακα, που έχει δύο αλκύλια δίπλα του. Τα αλκύλια είναι $+I$: σπρώχνουν ηλεκτρόνια προς το φορτίο και το σταθεροποιούν. Το σταθερότερο καρβοκατιόν σχηματίζεται ευκολότερα, και σε αυτό ενώνεται μετά το $Br^-$.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ο κανόνας αφορά μόνο ασύμμετρα αντιδραστήρια, όπως $HX$ και $H_2O$.** Το $H_2$ και το $Br_2$ δίνουν ένα προϊόν, όποιο κι αν είναι το αλκένιο. Και στο συμμετρικό 2-βουτένιο δεν υπάρχει επιλογή.
> - **Στο αλκίνιο ισχύει και στα δύο στάδια.** Το προπίνιο με $2HBr$ δίνει 2,2-διβρωμοπροπάνιο, $CH_3CBr_2CH_3$, με τα δύο βρώμια στον ίδιο άνθρακα.
> - **Μόνο το αιθίνιο δίνει αλδεΰδη** με νερό. Κάθε άλλο αλκίνιο δίνει κετόνη, γιατί το $-OH$ μπαίνει στον εσωτερικό άνθρακα.
> - **Η ενυδάτωση του προπενίου δίνει 2-προπανόλη**, όχι 1-προπανόλη. Πρωτοταγή αλκοόλη από αλκένιο και νερό δίνει μόνο το αιθένιο.

## Προσθήκη στο καρβονύλιο

Ο δεσμός $C=O$ είναι πολωμένος: το οξυγόνο είναι ηλεκτραρνητικό και ο άνθρακας έχει $\delta+$. Γι' αυτό το αντιδραστήριο προστίθεται πάντα **με τον ίδιο προσανατολισμό**: το αρνητικό του κομμάτι στον άνθρακα, το θετικό ($H$ ή $MgX$) στο οξυγόνο.

**Υδρογόνο**, με $Ni$: η αλδεΰδη δίνει πρωτοταγή αλκοόλη, η κετόνη δευτεροταγή.

$$
CH_3COCH_3 + H_2 \xrightarrow{Ni} CH_3CH(OH)CH_3
$$

**Υδροκυάνιο**: το $-CN$ πάει στον άνθρακα και δίνει **κυανυδρίνη**. Με υδρόλυση σε όξινο περιβάλλον το $-CN$ γίνεται $-COOH$, και προκύπτει 2-υδροξυοξύ, με **έναν άνθρακα περισσότερο** από την αρχική ένωση:

$$
CH_3CHO + HCN \to CH_3CH(OH)CN \xrightarrow{H_2O,\ H^+} CH_3CH(OH)COOH
$$

**Αντιδραστήριο Grignard.** Ένα αλκυλαλογονίδιο με μαγνήσιο, σε άνυδρο αιθέρα, δίνει $RMgX$. Στο $RMgX$ ο άνθρακας που είναι δεμένος στο $Mg$ έχει αρνητικό φορτίο και ενώνεται με τον άνθρακα του καρβονυλίου: σχηματίζεται **νέος δεσμός $C-C$**. Το προϊόν της προσθήκης υδρολύεται με νερό και δίνει αλκοόλη:

$$
CH_3MgI + CH_3CHO \to CH_3CH(CH_3)OMgI \xrightarrow{H_2O} CH_3CH(OH)CH_3 + Mg(OH)I
$$

| Καρβονυλική ένωση     | Μετά την υδρόλυση | Αλκοόλη      |
| --------------------- | ----------------- | ------------ |
| μεθανάλη, $HCHO$      | $RCH_2OH$         | πρωτοταγής   |
| άλλη αλδεΰδη, $R'CHO$ | $RCH(OH)R'$       | δευτεροταγής |
| κετόνη, $R'COR''$     | $RC(OH)R'R''$     | τριτοταγής   |

> **Κλειδί**
>
> Ο άνθρακας του καρβονυλίου γίνεται ο άνθρακας που φέρει το $-OH$. Πόσα αλκύλια έχει γύρω του μετά την προσθήκη; Όσα είχε πριν, συν το $R$ του Grignard. Η μεθανάλη δεν έχει κανένα, η αλδεΰδη έχει ένα, η κετόνη δύο. Γι' αυτό βγαίνουν πρωτοταγής, δευτεροταγής και τριτοταγής αλκοόλη.
>
> Το ίδιο διαβάζεται και ανάποδα: μια αλκοόλη «σπάει» νοερά σε έναν από τους δεσμούς $C-C$ γύρω από τον άνθρακα του $-OH$. Το ένα κομμάτι ήταν το $R$ του Grignard, το άλλο η καρβονυλική ένωση.

Το $RMgX$ καταστρέφεται από το νερό, $RMgX + H_2O \to RH + Mg(OH)X$. Γι' αυτό φτιάχνεται σε άνυδρο αιθέρα, και το νερό μπαίνει μόνο στο τέλος.

## Απόσπαση

**Αφυδάτωση αλκοόλης:** με πυκνό $H_2SO_4$ στους 170 °C η αιθανόλη χάνει νερό και δίνει αιθένιο.

**Αφυδραλογόνωση:** αλκυλαλογονίδιο με $NaOH$ σε **αλκοολικό** διάλυμα χάνει $HX$:

$$
CH_3CH_2Cl + NaOH \to CH_2=CH_2 + NaCl + H_2O
$$

Ένα 1,2-διαλογονίδιο με δύο mol αλκοολικού $NaOH$ χάνει δύο $HX$ και δίνει αλκίνιο.

**Κανόνας του Saytzeff.** Όταν ο άνθρακας του $-OH$ ή του $-X$ έχει δύο διαφορετικούς γειτονικούς άνθρακες, το $H$ μπορεί να φύγει από τον έναν ή τον άλλον. Κύριο προϊόν είναι αυτό όπου το $H$ φεύγει από τον γειτονικό άνθρακα με **τα λιγότερα υδρογόνα**, και ο διπλός δεσμός καταλήγει πιο «μέσα» στην αλυσίδα. Από το 2-βρωμοβουτάνιο κύριο προϊόν είναι το 2-βουτένιο, $CH_3CH=CHCH_3$, και δευτερεύον το 1-βουτένιο.

> **Θυμήσου**
>
> Markovnikov και Saytzeff είναι ο ίδιος κανόνας από δύο πλευρές: **«ο πλούσιος γίνεται πλουσιότερος»**. Στην προσθήκη το $H$ πάει εκεί όπου υπάρχουν ήδη τα περισσότερα $H$. Στην απόσπαση το $H$ φεύγει από εκεί όπου υπάρχουν τα λιγότερα.

## Υποκατάσταση

Στο αλκυλαλογονίδιο ο άνθρακας του $C-X$ έχει $\delta+$. Ένα αρνητικό ιόν ή ένα μόριο με μονήρες ζεύγος τον πλησιάζει και διώχνει το αλογόνο ως $X^-$.

| Αντιδραστήριο    | Προϊόν                           | Από $CH_3CH_2Br$                                |
| ---------------- | -------------------------------- | ----------------------------------------------- |
| $NaOH$, υδατικό  | αλκοόλη                          | $CH_3CH_2OH$                                    |
| $KCN$            | νιτρίλιο, ένας άνθρακας παραπάνω | $CH_3CH_2CN$                                    |
| $R'ONa$          | αιθέρας                          | $CH_3CH_2OCH_3$, με $CH_3ONa$                   |
| $NH_3$           | αμίνη                            | $CH_3CH_2NH_2$                                  |
| $R'C \equiv CNa$ | αλκίνιο με μακρύτερη αλυσίδα     | $CH_3C \equiv CCH_2CH_3$, με $CH_3C \equiv CNa$ |
| $R'COONa$        | εστέρας                          | $CH_3COOCH_2CH_3$, με $CH_3COONa$               |

Το νιτρίλιο δεν είναι τέρμα: με υδρόλυση σε όξινο περιβάλλον δίνει καρβοξυλικό οξύ ($CH_3CH_2CN \to CH_3CH_2COOH$), με $H_2$ δίνει αμίνη ($CH_3CH_2CH_2NH_2$). Η αντίστροφη δουλειά, από αλκοόλη σε αλκυλαλογονίδιο, γίνεται με $SOCl_2$ ή $HX$: $ROH + SOCl_2 \to RCl + SO_2 + HCl$. Υποκατάσταση είναι και η αλογόνωση των αλκανίων με φως, που όμως δίνει μείγμα προϊόντων.

> **Πρόσεχε**
>
> **Ίδιο $NaOH$, δύο αντιδράσεις.** Σε **υδατικό** διάλυμα το $OH^-$ αντικαθιστά το αλογόνο: υποκατάσταση, αλκοόλη. Σε **αλκοολικό** διάλυμα αποσπά $HX$: απόσπαση, αλκένιο. Σε μια διαδρομή σύνθεσης ο διαλύτης γράφεται πάνω από το βέλος, αλλιώς το προϊόν δεν ορίζεται.

### Εστεροποίηση και σαπωνοποίηση

Η εστεροποίηση είναι υποκατάσταση του $-OH$ του οξέος από το $-OR'$ της αλκοόλης, με καταλύτη πυκνό $H_2SO_4$, και είναι **αμφίδρομη**:

$$
CH_3COOH + CH_3CH_2OH \rightleftharpoons CH_3COOCH_2CH_3 + H_2O
$$

Η όξινη υδρόλυση του εστέρα είναι η ίδια ισορροπία ανάποδα, και δεν ολοκληρώνεται. Η υδρόλυση με βάση, η **σαπωνοποίηση**, είναι **μονόδρομη**:

$$
CH_3COOCH_2CH_3 + NaOH \to CH_3COONa + CH_3CH_2OH
$$

Το οξύ που θα σχηματιζόταν εξουδετερώνεται αμέσως από τη βάση και γίνεται ιόν $RCOO^-$, που δεν αντιδρά με την αλκοόλη. Δεν μένει τίποτα για να γυρίσει η αντίδραση πίσω. Το όνομα έρχεται από τα λίπη: ένα λίπος είναι τριεστέρας της γλυκερίνης, και με $3$ mol $NaOH$ δίνει γλυκερίνη και $3$ mol άλατα μακριών οξέων, δηλαδή **σαπούνι**.

## Οξείδωση και αναγωγή

Οξείδωση σημαίνει περισσότερο οξυγόνο ή λιγότερο υδρογόνο στον ίδιο άνθρακα. Οξειδωτικά είναι το $KMnO_4$ και το $K_2Cr_2O_7$ σε όξινο περιβάλλον, που αλλάζουν χρώμα: το ιώδες $MnO_4^-$ αποχρωματίζεται, το πορτοκαλί $Cr_2O_7^{2-}$ γίνεται πράσινο $Cr^{3+}$.

- **Πρωτοταγής αλκοόλη:** αλδεΰδη και μετά καρβοξυλικό οξύ.
- **Δευτεροταγής:** κετόνη, και σταματά εκεί.
- **Τριτοταγής:** δεν οξειδώνεται, γιατί ο άνθρακας του $-OH$ δεν έχει $H$.
- **Αλδεΰδη:** οξύ, ακόμη και με ήπια οξειδωτικά. Το **Fehling**, γαλάζιο αλκαλικό διάλυμα $Cu^{2+}$, δίνει κεραμέρυθρο ίζημα $Cu_2O$. Το **Tollens**, αμμωνιακό διάλυμα $AgNO_3$, δίνει κάτοπτρο αργύρου. Η κετόνη δεν αντιδρά με κανένα από τα δύο.

Το $HCOOH$ είναι η εξαίρεση των οξέων: έχει $H$ πάνω στον άνθρακα του καρβοξυλίου και οξειδώνεται από το $KMnO_4$ σε $CO_2$.

Για τους υπολογισμούς χρειάζεσαι τους λόγους mol. Βγαίνουν από τα ηλεκτρόνια: κάθε σκαλί οξείδωσης παίρνει $2e^-$ από τον άνθρακα, το $MnO_4^-$ δέχεται $5$, το $Cr_2O_7^{2-}$ δέχεται $6$.

| Μετατροπή, οργανική ένωση προς οξειδωτικό                       | $KMnO_4$ | $K_2Cr_2O_7$ |
| --------------------------------------------------------------- | -------- | ------------ |
| ένα σκαλί ($2e^-$): αλκοόλη σε αλδεΰδη ή κετόνη, αλδεΰδη σε οξύ | $5 : 2$  | $3 : 1$      |
| δύο σκαλιά ($4e^-$): πρωτοταγής αλκοόλη σε οξύ                  | $5 : 4$  | $3 : 2$      |

$$
5CH_3CH_2OH + 4KMnO_4 + 6H_2SO_4 \to 5CH_3COOH + 4MnSO_4 + 2K_2SO_4 + 11H_2O
$$

Με το Fehling κάθε mol αλδεΰδης δίνει $1$ mol $Cu_2O$, με το Tollens $2$ mol $Ag$. Η **αναγωγή** κάνει τη διαδρομή ανάποδα: είναι η προσθήκη $H_2$ στο καρβονύλιο που είδες πιο πάνω.

## Οξέα και βάσεις στην οργανική

Από την προηγούμενη ενότητα ξέρεις γιατί ένα οξύ είναι ισχυρότερο από άλλο. Εδώ μετράει τι αντιδρά με τι. Η σειρά της οξύτητας είναι:

$$
RCOOH > C_6H_5OH > H_2O > ROH > RC \equiv CH
$$

| Ένωση                         | $Na$       | $NaOH$ | $NaHCO_3$   |
| ----------------------------- | ---------- | ------ | ----------- |
| καρβοξυλικό οξύ               | ναι, $H_2$ | ναι    | ναι, $CO_2$ |
| φαινόλη                       | ναι, $H_2$ | ναι    | όχι         |
| αλκοόλη                       | ναι, $H_2$ | όχι    | όχι         |
| αλκίνιο με ακραίο $\equiv CH$ | ναι, $H_2$ | όχι    | όχι         |

Κάθε όξινο $H$ με $Na$ δίνει $\tfrac12$ mol $H_2$: $CH_3CH_2OH + Na \to CH_3CH_2ONa + \tfrac12 H_2$. Η αλκοόλη είναι ασθενέστερο οξύ από το νερό, άρα το αιθοξείδιο είναι ισχυρότερη βάση από το $OH^-$: με νερό ξαναδίνει αλκοόλη και $NaOH$. Οι **αμίνες** είναι βάσεις, όπως η αμμωνία: $CH_3NH_2 + HCl \to CH_3NH_3Cl$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το 2-μεθυλοπροπένιο, \$(CH\_3)\_2C=CH\_2\$, αντιδρά με \$HCl\$. Το κύριο προϊόν είναι: (α) 1-χλωρο-2-μεθυλοπροπάνιο, (β) 2-χλωρο-2-μεθυλοπροπάνιο. Διάλεξε και αιτιολόγησε.

1. **Ασύμμετρο αλκένιο, ασύμμετρο αντιδραστήριο:** ισχύει ο κανόνας του Markovnikov.
2. Ο ακραίος άνθρακας $=CH_2$ έχει δύο $H$, ο εσωτερικός κανένα. Το $H$ του $HCl$ πάει στο $CH_2$, που γίνεται $CH_3$, και το $Cl$ στον εσωτερικό άνθρακα: $(CH_3)_3CCl$.
3. **Αιτιολόγηση με το καρβοκατιόν:** έτσι το θετικό φορτίο σχηματίζεται στον άνθρακα με τρία αλκύλια, που το σταθεροποιούν με το $+I$ φαινόμενο. Σωστό το **(β)**.

### Παράδειγμα 2: Με ποια αντιδραστήρια Grignard και ποιες καρβονυλικές ενώσεις φτιάχνεται η 2-βουτανόλη, \$CH\_3CH(OH)CH\_2CH\_3\$;

1. **Δευτεροταγής αλκοόλη**, άρα η καρβονυλική ένωση είναι αλδεΰδη: όχι μεθανάλη, όχι κετόνη.
2. Ο άνθρακας του $-OH$ έχει δύο αλκύλια, $CH_3-$ και $CH_3CH_2-$. Το ένα ήρθε από το Grignard, το άλλο ήταν ήδη πάνω στην αλδεΰδη.
3. **Πρώτο ζεύγος:** $CH_3CH_2MgBr$ με αιθανάλη, $CH_3CHO$.

   **Δεύτερο ζεύγος:** $CH_3MgBr$ με προπανάλη, $CH_3CH_2CHO$.
4. Και στις δύο περιπτώσεις ακολουθεί υδρόλυση: $CH_3CH(OMgBr)CH_2CH_3 + H_2O \to CH_3CH(OH)CH_2CH_3 + Mg(OH)Br$.

### Παράδειγμα 3: Θερμαίνεις 2-βρωμο-2-μεθυλοβουτάνιο, \$(CH\_3)\_2CBrCH\_2CH\_3\$, με \$NaOH\$ σε αλκοολικό διάλυμα. Ποιο είναι το κύριο οργανικό προϊόν;

1. **Αλκοολικό** $NaOH$: απόσπαση $HBr$, όχι υποκατάσταση.
2. Ο άνθρακας του $Br$ έχει τρεις γειτονικούς άνθρακες: δύο $CH_3$, με τρία $H$ ο καθένας, και ένα $CH_2$, με δύο.
3. **Saytzeff:** το $H$ φεύγει από τον γειτονικό με τα λιγότερα $H$, το $CH_2$. Ο διπλός δεσμός σχηματίζεται ανάμεσα στον δεύτερο και τον τρίτο άνθρακα.
4. Κύριο προϊόν το **2-μεθυλο-2-βουτένιο**, $(CH_3)_2C=CHCH_3$. Δευτερεύον το 2-μεθυλο-1-βουτένιο, $CH_2=C(CH_3)CH_2CH_3$.

### Παράδειγμα 4: Από αιθανάλη, φτιάξε 2-υδροξυπροπανικό οξύ (γαλακτικό οξύ), \$CH\_3CH(OH)COOH\$.

1. **Μέτρα άνθρακες:** η αιθανάλη έχει δύο, το προϊόν τρεις. Χρειάζεσαι αντίδραση που προσθέτει έναν άνθρακα.
2. Το $-OH$ και το $-COOH$ είναι πάνω στον **ίδιο** άνθρακα, εκεί που ήταν το καρβονύλιο. Αυτό είναι το αποτύπωμα της προσθήκης $HCN$.
3. $CH_3CHO + HCN \to CH_3CH(OH)CN$, η κυανυδρίνη.
4. Υδρόλυση σε όξινο περιβάλλον: το $-CN$ γίνεται $-COOH$ και το άζωτο φεύγει ως $NH_4^+$. Προκύπτει $CH_3CH(OH)COOH$.

### Παράδειγμα 5: Εστέρας με μοριακό τύπο \$C\_4H\_8O\_2\$, μάζας \$8{,}8\$ g, σαπωνοποιείται πλήρως με διάλυμα \$NaOH\$ \$0{,}5\$ M και δίνει \$8{,}2\$ g άλατος. Ποιος είναι ο εστέρας, και πόσα mL διαλύματος χρειάστηκαν; (\$A\_r\$: \$C = 12\$, \$H = 1\$, \$O = 16\$, \$Na = 23\$)

1. $M_r(C_4H_8O_2) = 48 + 8 + 32 = 88$, άρα $n = \dfrac{8{,}8}{88} = 0{,}1$ mol εστέρα.
2. Η σαπωνοποίηση είναι $1:1:1$: $RCOOR' + NaOH \to RCOONa + R'OH$. Άρα $0{,}1$ mol $NaOH$ και $0{,}1$ mol άλατος.
3. Το άλας έχει $M_r = \dfrac{8{,}2}{0{,}1} = 82$. Από τα πιθανά, $HCOONa = 68$, $CH_3COONa = 82$, $CH_3CH_2COONa = 96$: είναι το **οξικό νάτριο**.
4. Το οξύ έχει δύο άνθρακες, άρα η αλκοόλη έχει τους άλλους δύο: ο εστέρας είναι ο **οξικός αιθυλεστέρας**, $CH_3COOCH_2CH_3$.
5. $V = \dfrac{0{,}1}{0{,}5} = 0{,}2$ L, δηλαδή $200$ mL διαλύματος $NaOH$.

## Ερωτήσεις

1. Η $CH_3CH_2OH \to CH_2=CH_2 + H_2O$, με πυκνό $H_2SO_4$ στους 170 °C, είναι αντίδραση:
   - απόσπασης
   - προσθήκης
   - υποκατάστασης
   - οξείδωσης
2. Ποιο είναι το κύριο προϊόν της προσθήκης $HBr$ στο προπένιο;
   - 2-βρωμοπροπάνιο
   - 1-βρωμοπροπάνιο
   - 1,2-διβρωμοπροπάνιο
   - 1-βρωμοπροπένιο
3. Τι δίνει το προπίνιο με νερό, παρουσία $HgSO_4$ και $H_2SO_4$;
   - προπανόνη
   - προπανάλη
   - 2-προπανόλη
   - προπανοδιόλη
4. Αντιδραστήριο Grignard αντιδρά με κετόνη και το προϊόν υδρολύεται. Τι αλκοόλη παίρνεις;
   - τριτοταγή
   - δευτεροταγή
   - πρωτοταγή
   - καμία
5. Η αιθανάλη αντιδρά με $HCN$ και το προϊόν υδρολύεται σε όξινο περιβάλλον. Πόσους άνθρακες έχει το τελικό οξύ;
   - τρεις
   - δύο
   - τέσσερις
   - ένα
6. Το 2-βρωμοβουτάνιο θερμαίνεται με αλκοολικό $KOH$. Ποιο είναι το κύριο προϊόν;
   - 2-βουτένιο
   - 1-βουτένιο
   - 2-βουτανόλη
   - βουτάνιο
7. Γιατί η σαπωνοποίηση ενός εστέρα πηγαίνει ως το τέλος, ενώ η όξινη υδρόλυση όχι;
   - το οξύ γίνεται ιόν $RCOO^-$ και δεν αντιδρά με την αλκοόλη
   - το $NaOH$ είναι καλύτερος καταλύτης από το $H_2SO_4$
   - η αλκοόλη που σχηματίζεται εξατμίζεται αμέσως
   - ο εστέρας είναι ισχυρό οξύ και εξουδετερώνεται
8. Η αιθανόλη αντιδρά με μεταλλικό $Na$ αλλά όχι με διάλυμα $NaOH$. Τι δείχνει αυτό;
   - είναι ασθενέστερο οξύ από το νερό
   - είναι ισχυρότερο οξύ από το νερό
   - δεν έχει καθόλου όξινο υδρογόνο
   - είναι βάση ισχυρότερη από το $OH^-$
9. Ποια αντίδραση αυξάνει κατά έναν άνθρακα την αλυσίδα ενός αλκυλαλογονιδίου;
   - υποκατάσταση με $KCN$
   - υποκατάσταση με $NH_3$
   - απόσπαση με αλκοολικό $NaOH$
   - υποκατάσταση με υδατικό $NaOH$
10. Σε ποια ένωση το αντιδραστήριο Fehling δίνει κεραμέρυθρο ίζημα;
   - στην προπανάλη
   - στην προπανόνη
   - στην 1-προπανόλη
   - στο προπένιο

## Ασκήσεις

1. Ποιο είναι το κύριο προϊόν της προσθήκης $HCl$ στο 1-βουτένιο, $CH_2=CHCH_2CH_3$;
2. Ποιο οργανικό προϊόν δίνει το 1-βρωμοπροπάνιο, $CH_3CH_2CH_2Br$, με $KCN$;
3. Θέλεις να φτιάξεις 2-μεθυλο-2-βουτανόλη, $(CH_3)_2C(OH)CH_2CH_3$, από ένα αντιδραστήριο Grignard και μια καρβονυλική ένωση, με υδρόλυση στο τέλος. Βρες δύο διαφορετικούς συνδυασμούς.
4. Ένα μείγμα περιέχει $0{,}1$ mol φαινόλης και $0{,}1$ mol αιθανόλης. Πόσα mol $NaOH$ αντιδρούν με αυτό, και πόσα L $H_2$, σε STP, εκλύει με περίσσεια $Na$;
5. Ένα αλκίνιο Α με μοριακό τύπο $C_4H_6$ αντιδρά με νερό, παρουσία $HgSO_4$ και $H_2SO_4$, και δίνει βουτανόνη, $CH_3COCH_2CH_3$.
   α) Ποια αλκίνια $C_4H_6$ θα έδιναν βουτανόνη;
   β) Το Α αντιδρά με $Na$ και ελευθερώνει $H_2$. Ποιο είναι;
   γ) Ποιο είναι το κύριο προϊόν του Α με $2$ mol $HBr$;
6. Η 2-πεντανόλη, $CH_3CH(OH)CH_2CH_2CH_3$, θερμαίνεται με πυκνό $H_2SO_4$.
   α) Ποιο είναι το κύριο προϊόν;
   β) Ποιο είναι το δευτερεύον προϊόν;
   γ) Το κύριο προϊόν αντιδρά με $HBr$. Ποιο προϊόν περιμένεις;
7. Ένα αλκένιο Α έχει μοριακό τύπο $C_5H_{10}$. Με νερό, παρουσία $H_2SO_4$, δίνει κύριο προϊόν μια αλκοόλη Β, που δεν οξειδώνεται με όξινο διάλυμα $KMnO_4$. Η Β, θερμαινόμενη με πυκνό $H_2SO_4$, δίνει κύριο προϊόν ένα αλκένιο Γ, διαφορετικό από το Α.
   α) Τι είδους αλκοόλη είναι η Β, και ποια είναι;
   β) Ποια αλκένια $C_5H_{10}$ δίνουν τη Β ως κύριο προϊόν με νερό;
   γ) Ποιο είναι το Α και ποιο το Γ;
   δ) Δείξε ότι το Α και το Γ δίνουν το ίδιο κύριο προϊόν με $HBr$. Ποιο είναι;
8. Ένα λίπος είναι τριεστέρας της γλυκερίνης, $C_3H_5(OH)_3$, με δύο κορεσμένα μονοκαρβοξυλικά οξέα: δύο ομάδες από το ένα και μία από το άλλο, που έχει δύο άτομα άνθρακα περισσότερα. Δείγμα $8{,}34$ g του λίπους σαπωνοποιείται πλήρως με $30$ mL διαλύματος $NaOH$ $1$ M. Δίνονται $A_r$: $C = 12$, $H = 1$, $O = 16$, $Na = 23$.
   α) Βρες τη $M_r$ του λίπους.
   β) Ποια είναι τα δύο οξέα;
   γ) Πόσα συντακτικά ισομερή μπορεί να έχει αυτό το λίπος;
   δ) Πόσα g σαπουνιού σχηματίζονται; Βρες τα χωρίς να υπολογίσεις τις $M_r$ των αλάτων.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/chemistry/organic-reactions
