# Ποσοτικά προβλήματα οργανικής

> Μείγματα, απόδοση, και ο συντακτικός τύπος από τα mol που αντέδρασαν.

Χημεία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/chemistry/organic-problems

## Τι θα μάθεις

- Να λύνεις προβλήματα μείγματος δύο οργανικών ενώσεων που αντιδρούν διαφορετικά με το ίδιο αντιδραστήριο.
- Να υπολογίζεις την απόδοση μιας σύνθεσης σε διαδοχικά στάδια.
- Να βρίσκεις μοριακό και συντακτικό τύπο από τα mol που αντιδρούν με Na, H₂, Br₂ ή KMnO₄.
- Να συνδυάζεις οργανικές αντιδράσεις με ογκομέτρηση οξέος.

## Η χαρακτηριστική ομάδα γράφει τους συντελεστές

Ένα ποσοτικό πρόβλημα οργανικής είναι στοιχειομετρία, όπως κάθε άλλο. Η διαφορά είναι ότι τους συντελεστές δεν τους βρίσκεις με ισοστάθμιση κάθε φορά: τους δίνει η χαρακτηριστική ομάδα. Ένας διπλός δεσμός παίρνει ένα $Br_2$, όποιο κι αν είναι το αλκένιο. Ένα $-OH$ δίνει μισό $H_2$ με νάτριο, σε οποιαδήποτε αλκοόλη. Αν ξέρεις τους λόγους, το μισό πρόβλημα έχει λυθεί πριν από την πρώτη πράξη.

> **Κλειδί**
>
> **Mol ένωσης επί πλήθος ομάδων επί λόγο ανά ομάδα** δίνει τα mol του αντιδραστηρίου. Το διάβασμα γίνεται και ανάποδα: αν ξέρεις τα mol της ένωσης και τα mol του αντιδραστηρίου, το πηλίκο τους λέει **πόσες ομάδες** έχει το μόριο.
>
> Και η μάζα κλείνει τον κύκλο: από $m$ και $n$ βγαίνει η $M_r$, και από τη $M_r$ ο αριθμός των ανθράκων.

| Ομάδα                                      | Αντιδραστήριο                | mol αντιδραστηρίου ή προϊόντος ανά mol ομάδας  |
| ------------------------------------------ | ---------------------------- | ---------------------------------------------- |
| $C=C$                                      | $Br_2$ ή $H_2$               | $1$                                            |
| $C \equiv C$                               | $Br_2$ ή $H_2$, σε περίσσεια | $2$                                            |
| $-OH$ αλκοόλης ή οξέος, ακραίο $\equiv CH$ | $Na$                         | $\tfrac12$ mol $H_2$                           |
| $-COOH$                                    | $NaOH$ ή $NaHCO_3$           | $1$ mol βάσης, και $1$ mol $CO_2$ με $NaHCO_3$ |
| $-COO-$ εστέρα                             | $NaOH$                       | $1$                                            |
| $-CHO$                                     | Fehling ή Tollens            | $1$ mol $Cu_2O$ ή $2$ mol $Ag$                 |
| αλκοόλη ή αλδεΰδη, ένα σκαλί οξείδωσης     | $KMnO_4$ ή $K_2Cr_2O_7$      | $\tfrac25$ ή $\tfrac13$                        |
| πρωτοταγής αλκοόλη ως το οξύ               | $KMnO_4$ ή $K_2Cr_2O_7$      | $\tfrac45$ ή $\tfrac23$                        |

Για τη μάζα, ο γενικός τύπος δίνει τη $M_r$ ως συνάρτηση του $n$, με $A_r$: $C = 12$, $H = 1$, $O = 16$:

| Σειρά                                    | Γενικός τύπος  | $M_r$      |
| ---------------------------------------- | -------------- | ---------- |
| αλκένια                                  | $C_nH_{2n}$    | $14n$      |
| αλκίνια                                  | $C_nH_{2n-2}$  | $14n - 2$  |
| κορεσμένες μονοσθενείς αλκοόλες, αιθέρες | $C_nH_{2n+2}O$ | $14n + 18$ |
| κορεσμένες αλδεΰδες, κετόνες             | $C_nH_{2n}O$   | $14n + 16$ |
| κορεσμένα μονοκαρβοξυλικά οξέα, εστέρες  | $C_nH_{2n}O_2$ | $14n + 32$ |

## Μέθοδος 1: μείγμα δύο ενώσεων

Δύο άγνωστα, $x$ και $y$ mol. Χρειάζεσαι δύο εξισώσεις, και κάθε μέτρηση του προβλήματος δίνει μία:

1. **Γράψε κάθε αντίδραση χωριστά**, για κάθε συστατικό που αντιδρά. Αυτό που δεν αντιδρά δεν γράφεται, αλλά μετράει στη μάζα.
2. **Μία εξίσωση από τη μάζα:** $M_1 x + M_2 y = m$.
3. **Μία από το αντιδραστήριο ή το προϊόν:** π.χ. τα mol $H_2$ από όσα συστατικά έχουν όξινο $H$.
4. **Λύσε το σύστημα**, και έλεγξε ότι $x, y > 0$.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ποιο αντιδρά με τι.** Η αλκοόλη δίνει $H_2$ με $Na$, αλλά όχι $CO_2$ με $NaHCO_3$. Το οξύ δίνει και τα δύο. Ένας πίνακας «ένωση, αντιδραστήριο, ναι ή όχι» πριν από τις εξισώσεις γλιτώνει τα περισσότερα λάθη.
> - **Ίσα μέρη.** «Το μείγμα χωρίζεται σε δύο ίσα μέρη» σημαίνει ότι κάθε μέρος έχει $x/2$ και $y/2$. Ή ορίζεις από την αρχή $x$ και $y$ τα mol **σε κάθε μέρος**, και το γράφεις.
> - **Περίσσεια.** «Με περίσσεια $Br_2$» σημαίνει ότι το αλκίνιο πάει ως το τέλος: $2$ mol $Br_2$ ανά mol. Χωρίς περίσσεια, ρώτα ποιο αντιδρά πρώτο.
> - **Αέρια σε STP:** $V = n \cdot 22{,}4$ L, και μόνο για αέρια. Η αιθανόλη δεν έχει γραμμομοριακό όγκο $22{,}4$ L.

## Μέθοδος 2: απόδοση σε διαδοχικά στάδια

Η απόδοση ενός σταδίου είναι τα mol που πήρες διά τα mol που θα έπαιρνες θεωρητικά, με τα θεωρητικά από το **ελλειμματικό** αντιδρών. Σε στάδια που ακολουθούν το ένα το άλλο:

- Δούλεψε **σε mol, στάδιο προς στάδιο**: τα mol που βγαίνουν από το ένα είναι τα mol που μπαίνουν στο επόμενο.
- Η **συνολική απόδοση** είναι το γινόμενο των επιμέρους: $80\%$ και $75\%$ δίνουν $0{,}8 \cdot 0{,}75 = 60\%$.
- Όταν ένα αντιδραστήριο του επόμενου σταδίου μετριέται, όπως το $KMnO_4$ που καταναλώθηκε, αντιστοιχεί σε όση ένωση **αντέδρασε**, όχι σε όση μπήκε.
- Αν το στάδιο είναι **ισορροπία**, όπως η εστεροποίηση, η απόδοση δεν δίνεται: βγαίνει από την $K_c$, με τον πίνακα της ενότητας «Kc και Kp».

## Μέθοδος 3: μοριακός τύπος από τα mol που αντέδρασαν

1. **Πόσα mol** της ένωσης; Από τη μάζα, αν ξέρεις τη $M_r$, ή από την ποσότητα ενός αντιδραστηρίου, αν ξέρεις πόσες ομάδες έχει το μόριο.
2. **Πόσες ομάδες;** Τα mol του αντιδραστηρίου διά τα mol της ένωσης. Για παράδειγμα, $2$ mol $Br_2$ ανά mol υδρογονάνθρακα σημαίνουν τριπλό δεσμό ή δύο διπλούς.
3. **$M_r$ από $m/n$**, και από τον γενικό τύπο ο $n$ των ανθράκων.

## Μέθοδος 4: ισομερή, και ποιο είναι

Ο μοριακός τύπος σπάνια αρκεί. Γράφεις **όλα** τα ισομερή που ταιριάζουν, και κάθε ποιοτική πληροφορία κόβει: αντιδρά με $Na$, άρα αλκοόλη και όχι αιθέρας· οξειδώνεται σε ένωση που δεν δίνει Fehling, άρα δευτεροταγής· δίνει ιωδοφόρμιο, άρα $CH_3CH(OH)-$. Η τεχνική είναι αυτή της ενότητας «Οργανικές συνθέσεις και διακρίσεις»· εδώ απλώς τα δεδομένα έρχονται ως αριθμοί.

## Μέθοδος 5: συνδυασμός με ογκομέτρηση

Το καρβοξυλικό οξύ που σχηματίστηκε, ή που περίσσεψε, μετριέται με ογκομέτρηση με πρότυπο διάλυμα $NaOH$. Στο ισοδύναμο σημείο:

$$
n_{NaOH} = n_{RCOOH}
$$

Δύο παραλλαγές πέφτουν συχνά. Στην **εστεροποίηση** τιτλοδοτείς το οξύ που έμεινε στην ισορροπία, και από αυτό βρίσκεις πόσο αντέδρασε. Στη **σαπωνοποίηση** βάζεις γνωστή περίσσεια $NaOH$ και τιτλοδοτείς ό,τι περίσσεψε με $HCl$: αυτό που αντέδρασε με τον εστέρα είναι η διαφορά.

Και δύο προϋποθέσεις, που η εκφώνηση πρέπει να δίνει ή εσύ να γράφεις: ότι το $H_2SO_4$ του καταλύτη δεν καταναλώνει $NaOH$, ή ότι η ποσότητά του αφαιρείται χωριστά, και ότι στη γρήγορη ογκομέτρηση ο εστέρας δεν σαπωνοποιείται. Αν τιτλοδοτείς **μέρος** του διαλύματος, πολλαπλασιάζεις στο τέλος με τον λόγο των όγκων: $20$ mL από τα $200$ περιέχουν το ένα δέκατο του οξέος.

> **Θυμήσου**
>
> Σε κάθε πρόβλημα, πριν από τις πράξεις: **ποιες ενώσεις, ποιες αντιδράσεις, ποιος λόγος mol**. Και μετά από αυτές: ταιριάζει ο τύπος που βρήκες με **όλες** τις παρατηρήσεις;

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δείγμα \$0{,}1\$ mol άκυκλου υδρογονάνθρακα, με μάζα \$4\$ g, αποχρωματίζει \$32\$ g \$Br\_2\$. Ο υδρογονάνθρακας είναι: (α) αλκένιο, (β) αλκίνιο. Διάλεξε, αιτιολόγησε και βρες τον μοριακό του τύπο. (\$A\_r\$: \$Br = 80\$)

1. $n(Br_2) = \dfrac{32}{160} = 0{,}2$ mol, δηλαδή $2$ mol $Br_2$ ανά mol υδρογονάνθρακα.
2. Ένα αλκένιο προσθέτει $1$ mol. Δύο mol σημαίνουν δύο π δεσμούς, άρα τριπλό δεσμό ή δύο διπλούς. Από τα δύο που δίνονται, σωστό το **(β)**.
3. $M_r = \dfrac{4}{0{,}1} = 40$, και για αλκίνιο $14n - 2 = 40$, άρα $n = 3$: το **προπίνιο**, $C_3H_4$.

### Παράδειγμα 2: Μείγμα αιθανόλης και αιθανικού οξέος έχει μάζα \$10{,}6\$ g. Με περίσσεια \$Na\$ εκλύει \$2{,}24\$ L \$H\_2\$ σε STP. Βρες τη σύσταση του μείγματος και τον όγκο \$CO\_2\$ που θα έδινε με περίσσεια \$NaHCO\_3\$.

1. **Ποιο αντιδρά με τι:** με $Na$ αντιδρούν και τα δύο, $\tfrac12$ mol $H_2$ ανά mol. Με $NaHCO_3$ μόνο το οξύ.
2. Έστω $x$ mol αιθανόλης ($M_r = 46$) και $y$ mol οξέος ($M_r = 60$). Από τη μάζα: $46x + 60y = 10{,}6$.
3. Από το $H_2$: $\dfrac{x + y}{2} = \dfrac{2{,}24}{22{,}4} = 0{,}1$, άρα $x + y = 0{,}2$.
4. Αντικαθιστάς $y = 0{,}2 - x$: $46x + 12 - 60x = 10{,}6$, άρα $x = 0{,}1$ και $y = 0{,}1$. Δηλαδή $4{,}6$ g αιθανόλης και $6$ g οξέος.
5. Με $NaHCO_3$ μόνο το οξύ: $0{,}1$ mol $CO_2$, δηλαδή $2{,}24$ L σε STP.

### Παράδειγμα 3: Από \$14\$ g αιθενίου παίρνεις αιθανόλη με προσθήκη νερού, με απόδοση \$80\\%\$. Όλη η αιθανόλη οξειδώνεται με όξινο \$KMnO\_4\$ \$0{,}5\$ M σε αιθανικό οξύ, με απόδοση \$75\\%\$. Πόσα g οξέος παίρνεις, πόσα mL διαλύματος \$KMnO\_4\$ καταναλώθηκαν, και ποια είναι η συνολική απόδοση;

1. **Στάδιο 1:** $n(C_2H_4) = \dfrac{14}{28} = 0{,}5$ mol. Θεωρητικά $0{,}5$ mol αιθανόλης, με $80\%$ παίρνεις $0{,}4$ mol.
2. **Στάδιο 2:** από $0{,}4$ mol αιθανόλης, με $75\%$, παίρνεις $0{,}3$ mol $CH_3COOH$, δηλαδή $0{,}3 \cdot 60 = 18$ g.
3. **Το $KMnO_4$ αντιστοιχεί στην αιθανόλη που αντέδρασε**, τα $0{,}3$ mol. Ο λόγος για πλήρη οξείδωση είναι $5 : 4$, άρα $0{,}3 \cdot \dfrac45 = 0{,}24$ mol $KMnO_4$.
4. $V = \dfrac{0{,}24}{0{,}5} = 0{,}48$ L, δηλαδή $480$ mL.
5. **Συνολική απόδοση:** $0{,}8 \cdot 0{,}75 = 0{,}6$, δηλαδή $60\%$. Ο έλεγχος: $0{,}3$ mol οξέος από $0{,}5$ mol αιθενίου.

### Παράδειγμα 4: Κορεσμένη μονοσθενής αλκοόλη Α, μάζας \$7{,}4\$ g, αντιδρά με περίσσεια \$Na\$ και εκλύει \$1{,}12\$ L \$H\_2\$ σε STP. Με όξινο \$K\_2Cr\_2O\_7\$ η Α δίνει ένωση που δεν αντιδρά με Fehling. Ποια είναι η Α;

1. $n(H_2) = \dfrac{1{,}12}{22{,}4} = 0{,}05$ mol. Ένα $-OH$ δίνει $\tfrac12 H_2$, άρα $n(A) = 0{,}1$ mol.
2. $M_r = \dfrac{7{,}4}{0{,}1} = 74$. Από $14n + 18 = 74$: $n = 4$, η Α είναι $C_4H_{10}O$.
3. **Ισομερείς αλκοόλες** $C_4H_{10}O$: 1-βουτανόλη, 2-βουτανόλη, 2-μεθυλο-1-προπανόλη, 2-μεθυλο-2-προπανόλη. Οι αιθέρες του ίδιου τύπου αποκλείονται, γιατί δεν αντιδρούν με $Na$.
4. **Οξειδώνεται**, άρα δεν είναι τριτοταγής. **Το προϊόν δεν δίνει Fehling**, άρα είναι κετόνη, και η Α δευτεροταγής. Η μόνη δευτεροταγής είναι η **2-βουτανόλη**, $CH_3CH(OH)CH_2CH_3$.

### Παράδειγμα 5: Αναμειγνύεις \$0{,}6\$ mol \$CH\_3COOH\$ με \$0{,}6\$ mol \$CH\_3CH\_2OH\$ και λίγο \$H\_2SO\_4\$. Μετά την αποκατάσταση της ισορροπίας, το οξύ του μείγματος εξουδετερώνεται πλήρως από \$400\$ mL διαλύματος \$NaOH\$ \$0{,}5\$ M. Βρες την \$K\_c\$ και την απόδοση της εστεροποίησης. Θεώρησε ότι ο καταλύτης δεν καταναλώνει \$NaOH\$ και ότι ο εστέρας δεν προλαβαίνει να σαπωνοποιηθεί.

1. **Η ογκομέτρηση μετρά το οξύ που έμεινε:** $n(NaOH) = 0{,}4 \cdot 0{,}5 = 0{,}2$ mol, άρα $0{,}2$ mol $CH_3COOH$ στην ισορροπία.
2. **Πίνακας mol:** αντέδρασαν $x = 0{,}6 - 0{,}2 = 0{,}4$ mol οξέος. Στην ισορροπία: οξύ $0{,}2$, αλκοόλη $0{,}2$, εστέρας $0{,}4$, νερό $0{,}4$ mol.
3. Ο όγκος $V$ απλοποιείται, γιατί αριθμητής και παρονομαστής έχουν τον ίδιο αριθμό μορίων:
   $$
   K_c = \frac{0{,}4 \cdot 0{,}4}{0{,}2 \cdot 0{,}2} = 4
   $$
4. **Απόδοση:** θεωρητικά $0{,}6$ mol εστέρα, πήρες $0{,}4$. Δηλαδή $\dfrac{0{,}4}{0{,}6} \approx 66{,}7\%$.

## Ερωτήσεις

1. Πόσα mol $Br_2$ αποχρωματίζει $1$ mol προπινίου, όταν το $Br_2$ είναι σε περίσσεια;
   - $2$ mol
   - $1$ mol
   - $3$ mol
   - $0{,}5$ mol
2. Πόσα mol $H_2$ εκλύει $1$ mol γλυκερίνης, $C_3H_5(OH)_3$, με περίσσεια $Na$;
   - $1{,}5$ mol
   - $0{,}5$ mol
   - $3$ mol
   - $1$ mol
3. Μια σύνθεση έχει δύο στάδια, με απόδοση $80\%$ και $50\%$. Ποια είναι η συνολική απόδοση;
   - $40\%$
   - $65\%$
   - $50\%$
   - $130\%$
4. Μείγμα αιθανόλης και αιθανικού οξέος αντιδρά πρώτα με $NaHCO_3$. Ποιο συστατικό μετράει ο όγκος του $CO_2$;
   - μόνο το οξύ
   - μόνο την αλκοόλη
   - και τα δύο μαζί
   - κανένα από τα δύο
5. Ποια είναι η $M_r$ ενός κορεσμένου μονοκαρβοξυλικού οξέος $C_nH_{2n}O_2$;
   - $14n + 32$
   - $14n + 16$
   - $14n + 18$
   - $12n + 34$
6. Μείγμα με $x$ mol Α και $y$ mol Β χωρίζεται σε δύο ίσα μέρη. Πόσα mol Α έχει το καθένα;
   - $x/2$
   - $x$
   - $(x + y)/2$
   - $2x$
7. Πόσα mol $Cu_2O$ δίνει $0{,}2$ mol προπανάλης με περίσσεια αντιδραστηρίου Fehling;
   - $0{,}2$ mol
   - $0{,}4$ mol
   - $0{,}1$ mol
   - κανένα
8. Πόσα mol $KMnO_4$ χρειάζονται για την πλήρη οξείδωση $0{,}5$ mol αιθανόλης σε αιθανικό οξύ, σε όξινο περιβάλλον;
   - $0{,}4$ mol
   - $0{,}2$ mol
   - $0{,}5$ mol
   - $0{,}625$ mol
9. Στην εστεροποίηση, το μείγμα ισορροπίας τιτλοδοτείται με $NaOH$. Τι μετράς;
   - το οξύ που δεν αντέδρασε
   - τον εστέρα που σχηματίστηκε
   - το οξύ που αρχικά έβαλες
   - την αλκοόλη που περίσσεψε

## Ασκήσεις

1. Πόσα L $H_2$, σε STP, εκλύονται όταν $0{,}2$ mol αιθανόλης αντιδρούν με περίσσεια $Na$;
2. Πόσα g $Br_2$ αποχρωματίζει πλήρως δείγμα $0{,}05$ mol προπινίου; ($A_r$: $Br = 80$)
3. Αλκένιο μάζας $2{,}8$ g αποχρωματίζει $8$ g $Br_2$. Ποιος είναι ο μοριακός του τύπος; ($A_r$: $C = 12$, $H = 1$, $Br = 80$)
4. Δείγμα $5$ g μείγματος προπανάλης και προπανόνης αντιδρά με περίσσεια αντιδραστηρίου Fehling, και καταβυθίζονται $7{,}15$ g $Cu_2O$. Βρες την περιεκτικότητα του μείγματος σε προπανάλη. ($A_r$: $C = 12$, $H = 1$, $O = 16$, $Cu = 63{,}5$)
5. Μείγμα αιθενίου και ενός άκυκλου αλκινίου $C_nH_{2n-2}$ έχει συνολικά $0{,}3$ mol και μάζα $9{,}6$ g. Αντιδρά πλήρως με διάλυμα βρωμίου και αποχρωματίζει $0{,}4$ mol $Br_2$. ($A_r$: $C = 12$, $H = 1$)
   α) Ποιο είναι το αλκίνιο;
   β) Ένα δεύτερο, ίδιο δείγμα αντιδρά με νερό, παρουσία $H_2SO_4$ και $HgSO_4$, και τα προϊόντα κατεργάζονται με περίσσεια Fehling. Δίνει ίζημα;
6. Μείγμα 1-προπανόλης και 2-μεθυλο-2-προπανόλης έχει μάζα $13{,}4$ g. Για την πλήρη οξείδωσή του χρειάζονται $800$ mL όξινου διαλύματος $KMnO_4$ $0{,}1$ M. ($A_r$: $C = 12$, $H = 1$, $O = 16$)
   α) Ποιο από τα δύο συστατικά αντιδρά με το $KMnO_4$, και σε τι προϊόν;
   β) Πόσα g από το καθένα περιέχει το μείγμα;
7. Κορεσμένος εστέρας Ε, $C_nH_{2n}O_2$, μάζας $4{,}4$ g, θερμαίνεται με $100$ mL διαλύματος $NaOH$ $1$ M ως την πλήρη σαπωνοποίηση. Η περίσσεια του $NaOH$ εξουδετερώνεται με $50$ mL διαλύματος $HCl$ $1$ M. ($A_r$: $C = 12$, $H = 1$, $O = 16$)
   α) Πόσα mol $NaOH$ αντέδρασαν με τον εστέρα;
   β) Ποιος είναι ο μοριακός τύπος του Ε;
   γ) Η αλκοόλη που προκύπτει δίνει κίτρινο ίζημα με $I_2$ και $NaOH$, ενώ το οξύ του Ε δεν αποχρωματίζει το όξινο $KMnO_4$. Ποιος είναι ο Ε;
8. Ένας μαθητής γράφει στην αναφορά του: «Μείγμα αιθανόλης και αιθανικού οξέος, μάζας $5{,}76$ g, αντέδρασε με περίσσεια $Na$ και έδωσε $1{,}568$ L $H_2$, σε STP.» Το μείγμα ήταν άνυδρο. ($A_r$: $C = 12$, $H = 1$, $O = 16$)
   α) Δείξε ότι η μέτρηση του όγκου είναι λάθος, όποια κι αν είναι η σύσταση του μείγματος.
   β) Η σωστή μέτρηση ήταν $1{,}232$ L. Βρες τη σύσταση του μείγματος σε mol.
   γ) Ποια δεύτερη μέτρηση, σε άλλο ίδιο δείγμα, θα επιβεβαίωνε τη σύσταση; Τι τιμή περιμένεις;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/chemistry/organic-problems
