# Ταχύτητα αντίδρασης

> Τι μετράει η ταχύτητα, τι την επηρεάζει, και τι κάνει ο καταλύτης.

Χημεία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/chemistry/kinetics

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις μέση ταχύτητα αντίδρασης και τον ρυθμό κάθε σώματος, με τους συντελεστές της εξίσωσης.
- Να διαβάζεις καμπύλες συγκέντρωσης–χρόνου και να βρίσκεις στιγμιαία ταχύτητα από την κλίση της εφαπτομένης.
- Να εξηγείς με τη θεωρία των συγκρούσεων και την ενέργεια ενεργοποίησης κάθε παράγοντα που αλλάζει την ταχύτητα.
- Να ξεχωρίζεις ομογενή, ετερογενή και ενζυμική κατάλυση, και τι αλλάζει ο καταλύτης στο ενεργειακό διάγραμμα.

## Πόσο γρήγορα, όχι πόσο

Η θερμοχημεία απάντησε στο «πόση ενέργεια». Η χημική κινητική ρωτά κάτι εντελώς ανεξάρτητο: **πόσο γρήγορα** γίνεται μια αντίδραση, και τι μπορείς να κάνεις για να την επιταχύνεις ή να την επιβραδύνεις. Μια σφόδρα εξώθερμη αντίδραση μπορεί να είναι απελπιστικά αργή, και μια ενδόθερμη στιγμιαία.

Η ταχύτητα μετριέται ως **μεταβολή συγκέντρωσης στη μονάδα του χρόνου**, σε M/s (mol L⁻¹ s⁻¹). Στο εργαστήριο δεν μετράς πάντα συγκέντρωση: μετράς τον όγκο αερίου που ελευθερώνεται, την πίεση σε κλειστό δοχείο, τη μάζα που χάνει ένα ανοιχτό δοχείο, το χρώμα ενός διαλύματος. Κάθε τέτοια μέτρηση μεταφράζεται σε mol, και από εκεί σε συγκέντρωση.

## Μία ταχύτητα για όλη την αντίδραση

Για τη γενική αντίδραση

$$
\alpha A + \beta B \to \gamma \Gamma + \delta \Delta
$$

η **μέση ταχύτητα** σε ένα χρονικό διάστημα $\Delta t$ είναι

$$
\upsilon = -\frac{1}{\alpha}\frac{\Delta[A]}{\Delta t} = -\frac{1}{\beta}\frac{\Delta[B]}{\Delta t} = \frac{1}{\gamma}\frac{\Delta[\Gamma]}{\Delta t} = \frac{1}{\delta}\frac{\Delta[\Delta]}{\Delta t}
$$

> **Κλειδί**
>
> Κάθε σώμα αλλάζει με **δικό του ρυθμό**, ανάλογο του συντελεστή του. Η διαίρεση με τον συντελεστή κάνει όλους τους ρυθμούς **έναν αριθμό**, την ταχύτητα της αντίδρασης. Το μείον μπαίνει στα αντιδρώντα, που η συγκέντρωσή τους μειώνεται, ώστε η ταχύτητα να βγαίνει πάντα θετική.
>
> Η μέθοδος: βρες τον ρυθμό του σώματος που δίνεται, διαίρεσέ τον με τον συντελεστή του, και πολλαπλασίασε με τον συντελεστή του σώματος που ζητείται.

> **Πρόσεχε**
>
> **Ρυθμός σώματος ή ταχύτητα αντίδρασης;** Το «το $O_2$ καταναλώνεται με $0{,}05$ M/s» είναι ρυθμός ενός σώματος, όχι η ταχύτητα της αντίδρασης. Διάβασε προσεκτικά τι δίνεται και τι ζητείται.
>
> **mol αντί για συγκέντρωση.** Αν τα δεδομένα είναι σε mol, διαίρεσε με τον όγκο **πριν** διαιρέσεις με τον χρόνο. Ο όγκος είναι του δοχείου ή του διαλύματος, όχι του αερίου που μαζεύτηκε.
>
> **Στερεά και καθαρά υγρά** δεν έχουν συγκέντρωση που αλλάζει. Την ταχύτητα την εκφράζεις μέσω ενός διαλυμένου ή αέριου σώματος.

## Καμπύλες συγκέντρωσης–χρόνου

Αν σχεδιάσεις τη συγκέντρωση ενός σώματος σε συνάρτηση με τον χρόνο, παίρνεις την **καμπύλη της αντίδρασης**. Του αντιδρώντος κατεβαίνει, του προϊόντος ανεβαίνει, και κάποια στιγμή και οι δύο οριζοντιώνονται: η αντίδραση τελείωσε, ή έφτασε σε ισορροπία.

Η **μέση ταχύτητα** ανάμεσα σε δύο στιγμές είναι η κλίση της χορδής που ενώνει τα δύο σημεία. Η **στιγμιαία ταχύτητα** σε μια στιγμή $t$ είναι η κλίση της **εφαπτομένης** της καμπύλης σε εκείνο το σημείο, με το πρόσημο και τον συντελεστή όπως πριν. Στη γλώσσα των μαθηματικών είναι η παράγωγος: $\upsilon = -\dfrac{1}{\alpha}\dfrac{d[A]}{dt}$.

*Καμπύλες της αντίδρασης A → B: οριζόντια ο χρόνος σε s, κατακόρυφα η συγκέντρωση σε 10⁻² M. Το \[A] πέφτει από 40 σε 20 στα 10 s και σε 10 στα 30 s, το \[B] ανεβαίνει συμμετρικά. Η ευθεία ε εφάπτεται στην καμπύλη του \[A] στο σημείο P(10, 20) και τέμνει τους άξονες στα 30 και 30.*

Η καμπύλη του αντιδρώντος γίνεται όλο και πιο **επίπεδη**: η ταχύτητα μειώνεται με τον χρόνο, γιατί λιγοστεύουν τα μόρια που μπορούν να συγκρουστούν. Γι' αυτό η μέση ταχύτητα στο πρώτο διάστημα είναι συνήθως μεγαλύτερη από τη μέση ταχύτητα σε ένα ίσο διάστημα αργότερα. Η εξαίρεση, η αυτοκατάλυση, είναι πιο κάτω.

## Θεωρία συγκρούσεων και ενέργεια ενεργοποίησης

Για να αντιδράσουν δύο σωματίδια πρέπει να **συγκρουστούν**. Οι περισσότερες συγκρούσεις όμως είναι άκαρπες. Μια σύγκρουση είναι **αποτελεσματική** όταν:

1. τα σωματίδια έχουν κινητική ενέργεια τουλάχιστον ίση με την **ενέργεια ενεργοποίησης** $E_a$
2. συναντιούνται με τον **κατάλληλο προσανατολισμό**

Η **θεωρία της μεταβατικής κατάστασης** κοιτάζει τι γίνεται τη στιγμή της σύγκρουσης. Οι παλιοί δεσμοί έχουν αρχίσει να σπάνε και οι νέοι να σχηματίζονται, και για ελάχιστο χρόνο υπάρχει ένα ασταθές συγκρότημα, το **ενεργοποιημένο σύμπλοκο**. Αυτό βρίσκεται στην κορυφή του ενεργειακού διαγράμματος. Από εκεί μπορεί να καταλήξει σε προϊόντα ή να ξαναδώσει τα αντιδρώντα.

Στο διάγραμμα, η $E_a$ της ευθείας αντίδρασης είναι το ύψος της κορυφής πάνω από τα αντιδρώντα, και η $E_a'$ της αντίστροφης το ύψος πάνω από τα προϊόντα. Για τη διαφορά τους ισχύει πάντα

$$
\Delta H = E_a - E_a'
$$

Όσο μεγαλύτερη η $E_a$, τόσο μικρότερο το ποσοστό των συγκρούσεων που την ξεπερνούν, και τόσο πιο αργή η αντίδραση.

## Οι παράγοντες της ταχύτητας

Κάθε παράγοντας δουλεύει πάνω σε ένα από δύο πράγματα: στο **πλήθος** των συγκρούσεων ανά δευτερόλεπτο ή στο **ποσοστό** των αποτελεσματικών.

| Παράγοντας                                | Τι αλλάζει                                                    |
| ----------------------------------------- | ------------------------------------------------------------- |
| **Συγκέντρωση** (και **πίεση** στα αέρια) | περισσότερα σωματίδια ανά λίτρο, περισσότερες συγκρούσεις     |
| **Επιφάνεια επαφής** του στερεού          | περισσότερα εκτεθειμένα σωματίδια, περισσότερες συγκρούσεις   |
| **Θερμοκρασία**                           | πολύ περισσότερα μόρια με ενέργεια πάνω από την $E_a$         |
| **Καταλύτης**                             | χαμηλότερη $E_a$, άρα μεγαλύτερο ποσοστό επιτυχίας            |
| **Ακτινοβολία**                           | στις φωτοχημικές αντιδράσεις δίνει την ενέργεια ενεργοποίησης |

Πόσο ακριβώς αλλάζει η ταχύτητα όταν αλλάζει μια συγκέντρωση το λέει ο **νόμος ταχύτητας**, στην επόμενη ενότητα.

*Ατσαλόμαλλο, δηλαδή πολύ λεπτές ίνες χάλυβα, καίγεται στον αέρα, ενώ ένα καρφί από το ίδιο υλικό δεν παίρνει φωτιά. Οι λεπτές ίνες εκθέτουν τεράστια επιφάνεια στο οξυγόνο. Το πείραμα γίνεται μόνο στο εργαστήριο, με λαβίδα και πάνω από άκαυστη επιφάνεια.*

> **Πρόσεχε**
>
> **Η θερμοκρασία δεν δουλεύει μέσω του πλήθους των συγκρούσεων.** Το πλήθος αυξάνεται ελάχιστα. Αυτό που εκτοξεύεται είναι το **ποσοστό** των μορίων με ενέργεια πάνω από την $E_a$. Για πολλές αντιδράσεις, γύρω από τη θερμοκρασία δωματίου, μια αύξηση κατά $10\ °C$ περίπου διπλασιάζει την ταχύτητα. Η $E_a$ **δεν** αλλάζει με τη θερμοκρασία.
>
> **Τελική ποσότητα και ταχύτητα είναι δύο ερωτήματα.** Η επιφάνεια, η θερμοκρασία και ο καταλύτης αλλάζουν το **πόσο γρήγορα** φτάνεις στο τέλος. Το **πόσο** προϊόν παίρνεις σε μονόδρομη αντίδραση το ορίζει μόνο το αντιδρών που βρίσκεται σε έλλειμμα.

## Καταλύτες

Ο καταλύτης προσφέρει **εναλλακτική διαδρομή** με μικρότερη ενέργεια ενεργοποίησης, και στο τέλος βγαίνει **χημικά αμετάβλητος** και στην ίδια ποσότητα. Γι' αυτό αρκούν πολύ μικρές ποσότητές του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι κάνει ο καταλύτης, και τι δεν κάνει*

Τρία είδη κατάλυσης:

- **Ομογενής**: ο καταλύτης βρίσκεται στην ίδια φάση με τα αντιδρώντα, π.χ. τα ιόντα H⁺ στην εστεροποίηση, όλα σε διάλυμα. Εξηγείται με τη **θεωρία των ενδιάμεσων προϊόντων**: ο καταλύτης αντιδρά πρώτα με ένα αντιδρών, σχηματίζει ένα ενδιάμεσο, και αναγεννάται στο επόμενο στάδιο.
- **Ετερογενής**: ο καταλύτης είναι σε άλλη φάση, συνήθως στερεό με αέρια ή υγρά αντιδρώντα. Το Ni στην υδρογόνωση, ο Fe στη σύνθεση της NH₃, η Pt και το Rh στους καταλυτικούς μετατροπείς. Εξηγείται με τη **θεωρία της προσρόφησης**: τα μόρια κολλούν στην επιφάνεια του μετάλλου, οι δεσμοί τους χαλαρώνουν, και αντιδρούν ευκολότερα. Γι' αυτό μετράει η επιφάνεια του καταλύτη.
- **Ενζυμική**: τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες, βιολογικοί καταλύτες με μεγάλη **εξειδίκευση**, συνήθως ένα ένζυμο για μία αντίδραση. Δουλεύουν σε στενά όρια θερμοκρασίας και pH. Σε υψηλή θερμοκρασία μετουσιώνονται και η ταχύτητα **πέφτει**, αντί να ανεβαίνει.

Στην **αυτοκατάλυση** καταλύτης είναι ένα από τα προϊόντα: η αντίδραση ξεκινά αργά και επιταχύνεται όσο σχηματίζεται ο καταλύτης. Κλασικό παράδειγμα τα ιόντα Mn²⁺ στην αναγωγή του $KMnO_4$ από το οξαλικό οξύ.

*Δείγμα καταλύτη καυσαερίων αυτοκινήτου σε ερευνητικό εργαστήριο. Τα καυσαέρια περνούν μέσα από χιλιάδες λεπτά κανάλια, που δίνουν τεράστια επιφάνεια επαφής. Ο καταλύτης στα τοιχώματα επιταχύνει την οξείδωση του CO σε CO₂ χωρίς να καταναλώνεται.*

> **Θυμήσου**
>
> Ο καταλύτης **δεν** αλλάζει το $\Delta H$, **δεν** μετατοπίζει τη θέση μιας ισορροπίας και **δεν** αυξάνει την ποσότητα του προϊόντος. Μειώνει εξίσου την $E_a$ της ευθείας και της αντίστροφης, και φτάνεις στην ίδια τελική κατάσταση σε λιγότερο χρόνο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στην \$4NH\_3(g) + 5O\_2(g) \to 4NO(g) + 6H\_2O(g)\$ το \$O\_2\$ καταναλώνεται με ρυθμό \$0{,}025\$ M/s. Βρες την ταχύτητα της αντίδρασης και τον ρυθμό μεταβολής κάθε άλλου σώματος.

1. **Ταχύτητα αντίδρασης:** $\upsilon = -\dfrac{1}{5}\dfrac{\Delta[O_2]}{\Delta t} = \dfrac{0{,}025}{5} = 0{,}005$ M/s.
2. **Κάθε σώμα με τον συντελεστή του:** η $NH_3$ καταναλώνεται με $4 \cdot 0{,}005 = 0{,}020$ M/s, το $NO$ σχηματίζεται με $0{,}020$ M/s και το $H_2O$ με $6 \cdot 0{,}005 = 0{,}030$ M/s.
3. **Έλεγχος:** ο λόγος των ρυθμών $0{,}020 : 0{,}025 : 0{,}020 : 0{,}030$ είναι $4 : 5 : 4 : 6$, όσο οι συντελεστές.

### Παράδειγμα 2: Για την \$A \to B\$ δίνονται οι καμπύλες του σχήματος, με τη συγκέντρωση σε \$10^{-2}\$ M. Βρες τη μέση ταχύτητα από \$0\$ ως \$10\$ s και από \$10\$ ως \$30\$ s, και τη στιγμιαία ταχύτητα τη στιγμή \$t = 10\$ s.

*Καμπύλες της αντίδρασης A → B: οριζόντια ο χρόνος σε s, κατακόρυφα η συγκέντρωση σε 10⁻² M. Το \[A] πέφτει από 40 σε 20 στα 10 s και σε 10 στα 30 s. Η ευθεία ε εφάπτεται στην καμπύλη του \[A] στο P(10, 20) και τέμνει τους άξονες στα 30 και 30.*

1. **Διαβάζεις τις τιμές:** $[A] = 0{,}40$ M στο $t = 0$, $0{,}20$ M στα $10$ s, $0{,}10$ M στα $30$ s.
2. **Μέσες ταχύτητες:** $\upsilon_{0\text{–}10} = \dfrac{0{,}40 - 0{,}20}{10} = 0{,}020$ M/s και $\upsilon_{10\text{–}30} = \dfrac{0{,}20 - 0{,}10}{20} = 0{,}005$ M/s. Η δεύτερη είναι μικρότερη, γιατί το $A$ λιγόστεψε.
3. **Στιγμιαία από την εφαπτομένη:** η ε περνά από τα $(0,\ 0{,}30)$ και $(30,\ 0)$, άρα έχει κλίση $\dfrac{0 - 0{,}30}{30 - 0} = -0{,}010$ M/s. Με το μείον του αντιδρώντος, $\upsilon = 0{,}010$ M/s τη στιγμή $t = 10$ s.
4. **Γιατί διαφέρουν:** η μέση ταχύτητα αφορά ένα διάστημα, η στιγμιαία ένα σημείο. Η στιγμιαία στα $10$ s βγαίνει ανάμεσα στις δύο μέσες, όπως περιμένεις για μια ταχύτητα που συνέχεια μειώνεται.

### Παράδειγμα 3: Σε τέσσερα πειράματα, κομμάτια \$CaCO\_3\$ αντιδρούν με περίσσεια διαλύματος \$HCl\$ και μετράμε τον όγκο του \$CO\_2\$ σε συνάρτηση με τον χρόνο. Πείραμα 1: \$1\$ g κομμάτια, \$HCl\$ \$1\$ M, \$25\ °C\$. Στα 2, 3 και 4 αλλάζει ένα μόνο: σκόνη στη θέση των κομματιών, \$2\$ g κομμάτια, θερμοκρασία \$40\ °C\$. Πώς διαφέρει κάθε καμπύλη από την καμπύλη 1;

1. **Τι ορίζει τον τελικό όγκο:** το $HCl$ είναι σε περίσσεια, άρα όλο το $CaCO_3$ αντιδρά. Από την $CaCO_3 + 2HCl \to CaCl_2 + H_2O + CO_2$, τα mol του $CO_2$ είναι όσα τα mol του $CaCO_3$.
2. **Πείραμα 2, σκόνη:** μεγαλύτερη επιφάνεια επαφής, άρα πιο απότομη αρχική κλίση. Ίδια μάζα $CaCO_3$, άρα ο ίδιος τελικός όγκος, που απλώς φτάνει νωρίτερα.
3. **Πείραμα 3, $2$ g:** διπλάσια ποσότητα του ελλειμματικού σώματος, άρα **διπλάσιος** τελικός όγκος. Και η αρχική κλίση είναι μεγαλύτερη, γιατί υπάρχει περισσότερη εκτεθειμένη επιφάνεια.
4. **Πείραμα 4, $40\ °C$:** πιο απότομη κλίση, ίδιος τελικός όγκος. Η θερμοκρασία αλλάζει το πόσο γρήγορα, όχι το πόσο.

### Παράδειγμα 4: Σε δοχείο \$2\$ L εισάγονται \$0{,}6\$ mol \$H\_2\$ και \$0{,}4\$ mol \$I\_2\$ σε υψηλή θερμοκρασία, όπου όλα είναι αέρια. Μετά από \$40\$ s έχουν σχηματιστεί \$0{,}32\$ mol \$HI\$. Βρες τη μέση ταχύτητα της αντίδρασης \$H\_2 + I\_2 \to 2HI\$, τη σύσταση του μείγματος και αν η μέση ταχύτητα στα επόμενα \$40\$ s θα είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη.

1. **Πίνακας mol:** σχηματίστηκαν $0{,}32$ mol $HI$, άρα αντέδρασαν $0{,}16$ mol $H_2$ και $0{,}16$ mol $I_2$. Στα $40$ s υπάρχουν $0{,}44$ mol $H_2$, $0{,}24$ mol $I_2$ και $0{,}32$ mol $HI$.
2. **Σε συγκεντρώσεις:** $\Delta[HI] = \dfrac{0{,}32}{2} = 0{,}16$ M σε $40$ s.
3. **Ταχύτητα:** $\upsilon = \dfrac{1}{2}\dfrac{\Delta[HI]}{\Delta t} = \dfrac{1}{2}\cdot\dfrac{0{,}16}{40} = 0{,}002$ M/s. Το $H_2$ καταναλώνεται με τον ίδιο ρυθμό, $\dfrac{0{,}08}{40} = 0{,}002$ M/s, γιατί έχει συντελεστή $1$.
4. **Τα επόμενα $40$ s:** οι συγκεντρώσεις των αντιδρώντων είναι πια μικρότερες, άρα γίνονται λιγότερες συγκρούσεις ανά δευτερόλεπτο και η μέση ταχύτητα θα είναι **μικρότερη**. Θα σχηματιστούν λιγότερα από $0{,}32$ mol $HI$.

### Παράδειγμα 5: Εξώθερμη αντίδραση έχει \$E\_a = 80\$ kJ και \$\Delta H = -50\$ kJ. Με καταλύτη η \$E\_a\$ της ευθείας γίνεται \$50\$ kJ. Ποια πρόταση είναι σωστή; (α) Η \$E\_a\$ της αντίστροφης μένει \$130\$ kJ. (β) Η \$E\_a\$ της αντίστροφης γίνεται \$100\$ kJ. (γ) Το \$\Delta H\$ γίνεται \$-20\$ kJ. Αιτιολόγησε.

1. **Χωρίς καταλύτη:** για την αντίστροφη, $E_a' = E_a - \Delta H = 80 - (-50) = 130$ kJ.
2. **Τα άκρα δεν κινούνται:** ο καταλύτης δεν αλλάζει την ενθαλπία ούτε των αντιδρώντων ούτε των προϊόντων, άρα $\Delta H = -50$ kJ και πάλι. Η (γ) είναι λάθος.
3. **Η κορυφή χαμηλώνει κατά $30$ kJ** και για τις δύο κατευθύνσεις: $E_a' = 50 - (-50) = 100$ kJ. Σωστή η (β).

## Ερωτήσεις

1. Η ταχύτητα μιας αντίδρασης ορίζεται ως:
   - μεταβολή συγκέντρωσης ανά μονάδα χρόνου
   - ενέργεια που εκλύεται ανά μονάδα χρόνου
   - η ενέργεια ενεργοποίησης της ευθείας
   - ποσοστό αντιδρώντων που καταναλώθηκε
2. Στην $2SO_2 + O_2 \to 2SO_3$ το $SO_3$ σχηματίζεται με $0{,}04$ M/s. Η ταχύτητα της αντίδρασης είναι:
   - $0{,}02$ M/s
   - $0{,}04$ M/s
   - $0{,}08$ M/s
   - $0{,}01$ M/s
3. Σε καμπύλη συγκέντρωσης αντιδρώντος–χρόνου, η στιγμιαία ταχύτητα τη στιγμή $t$ βρίσκεται από:
   - την κλίση της εφαπτομένης στο σημείο της στιγμής $t$
   - την κλίση της χορδής από την αρχή ως τη στιγμή $t$
   - τον λόγο της συγκέντρωσης τη στιγμή $t$ προς τον χρόνο $t$
   - το εμβαδόν κάτω από την καμπύλη ως τη στιγμή $t$
4. Τι χρειάζεται μια σύγκρουση για να είναι αποτελεσματική;
   - ενέργεια τουλάχιστον $E_a$ και κατάλληλο προσανατολισμό
   - ενέργεια τουλάχιστον $E_a$, με οποιονδήποτε προσανατολισμό
   - κατάλληλο προσανατολισμό, με οποιαδήποτε ενέργεια
   - παρουσία καταλύτη και θερμοκρασία πάνω από $25\ °C$
5. Το ενεργοποιημένο σύμπλοκο:
   - είναι ασταθές και βρίσκεται στην κορυφή του ενεργειακού διαγράμματος
   - είναι σταθερό ενδιάμεσο που μπορεί να απομονωθεί από το μείγμα
   - έχει χαμηλότερη ενέργεια από τα αντιδρώντα και από τα προϊόντα
   - είναι ο καταλύτης δεμένος με ένα από τα αντιδρώντα σώματα
6. Γιατί η αύξηση της θερμοκρασίας αυξάνει τόσο έντονα την ταχύτητα;
   - αυξάνει απότομα το ποσοστό των μορίων με ενέργεια πάνω από την $E_a$
   - αυξάνει πολύ το πλήθος των συγκρούσεων ανά δευτερόλεπτο
   - μειώνει την ενέργεια ενεργοποίησης που πρέπει να ξεπεραστεί
   - αλλάζει το $\Delta H$ και κάνει την αντίδραση πιο εξώθερμη
7. Μάρμαρο $CaCO_3$ αντιδρά με περίσσεια $HCl$. Αν το ίδιο μάρμαρο γίνει σκόνη, ο τελικός όγκος του $CO_2$:
   - μένει ίδιος, απλώς συλλέγεται σε λιγότερο χρόνο
   - μεγαλώνει, γιατί αντιδρά μεγαλύτερη επιφάνεια
   - μικραίνει, γιατί η αντίδραση τελειώνει νωρίτερα
   - διπλασιάζεται, γιατί διπλασιάζεται η ταχύτητα
8. Το Ni στην υδρογόνωση αιθενίου σε αέρια φάση είναι παράδειγμα:
   - ετερογενούς κατάλυσης
   - ομογενούς κατάλυσης
   - ενζυμικής κατάλυσης
   - αυτοκατάλυσης
9. Ο καταλύτης σε μια αμφίδρομη αντίδραση:
   - δεν μετατοπίζει την ισορροπία, απλώς τη φτάνει γρηγορότερα
   - τη μετατοπίζει προς τα προϊόντα, γιατί επιταχύνει την ευθεία
   - αυξάνει την απόδοση, αφού δίνει περισσότερο προϊόν
   - μειώνει το $\Delta H$ μαζί με την ενέργεια ενεργοποίησης

## Ασκήσεις

1. Η συγκέντρωση ενός αντιδρώντος πέφτει από $0{,}50$ M σε $0{,}20$ M μέσα σε $60$ s. Πόση είναι η μέση ταχύτητα κατανάλωσής του;
2. Σε μια αντίδραση με $\Delta H = -40$ kJ, η ενέργεια ενεργοποίησης της αντίστροφης είναι διπλάσια από της ευθείας. Βρες τις δύο ενέργειες ενεργοποίησης.
3. Σε δοχείο $5$ L γίνεται η $N_2(g) + 3H_2(g) \to 2NH_3(g)$, και σε $2$ min σχηματίζονται $0{,}6$ mol $NH_3$. Βρες τη μέση ταχύτητα της αντίδρασης σε M/s και τον μέσο ρυθμό κατανάλωσης του $H_2$.
4. Για την αντίδραση $A \to 2B$ είναι $[A]_0 = 0{,}50$ M, και στην αρχή δεν υπάρχει $B$. Η εφαπτομένη της καμπύλης $[B]$–$t$ τη στιγμή $t = 0$ περνά από τα σημεία $(0\ \text{s},\ 0\ \text{M})$ και $(10\ \text{s},\ 0{,}40\ \text{M})$. Τη στιγμή $t = 40$ s είναι $[B] = 0{,}60$ M.
   α) Βρες την αρχική ταχύτητα της αντίδρασης.
   β) Βρες την $[A]$ τη στιγμή $t = 40$ s και τη μέση ταχύτητα της αντίδρασης από $0$ ως $40$ s.
   γ) Ένας συμμαθητής σου βρίσκει από την καμπύλη ότι η στιγμιαία ταχύτητα της αντίδρασης τη στιγμή $t = 40$ s είναι $0{,}01$ M/s. Μπορεί να είναι σωστό;
5. Σε ανοιχτό ποτήρι πάνω σε ζυγό ρίχνουμε $5{,}0$ g κομμάτια $CaCO_3$ σε $200$ mL διαλύματος $HCl$ $1$ M. Γίνεται η $CaCO_3 + 2HCl \to CaCl_2 + H_2O + CO_2$ και το $CO_2$ φεύγει. Στα πρώτα $100$ s η ένδειξη του ζυγού μειώνεται κατά $0{,}88$ g. Θεώρησε τον όγκο του διαλύματος σταθερό και ότι δεν εξατμίζεται νερό. $M_r$: $CaCO_3 = 100$, $CO_2 = 44$.
   α) Βρες τη μέση ταχύτητα της αντίδρασης από $0$ ως $100$ s.
   β) Ποιο αντιδρών τελειώνει, και κατά πόσο θα έχει μειωθεί συνολικά η ένδειξη όταν σταματήσει η έκλυση αερίου;
   γ) Πόση είναι τότε η $[HCl]$ στο ποτήρι;
6. Μια αντίδραση έχει $\Delta H = -30$ kJ. Ένας καταλύτης μειώνει την ενέργεια ενεργοποίησης της ευθείας κατά $40$ kJ, και με τον καταλύτη η ενέργεια ενεργοποίησης της αντίστροφης είναι $70$ kJ.
   α) Πόση είναι η ενέργεια ενεργοποίησης της ευθείας χωρίς καταλύτη;
   β) Πόση είναι η ενέργεια ενεργοποίησης της αντίστροφης χωρίς καταλύτη;
7. Σε κλειστό δοχείο σταθερού όγκου και θερμοκρασίας γίνεται η αντίδραση $A(g) \to 2B(g)$. Αρχικά υπάρχει μόνο $A$. Ο αισθητήρας του δοχείου δεν ξεχωρίζει τα δύο αέρια: μετρά μόνο τη συνολική τους συγκέντρωση.

   Συνολική συγκέντρωση των αερίων στο δοχείο.

   | $t$ (s) | $[A] + [B]$ (M) |
   | --- | --- |
   | $0$ | $0{,}80$ |
   | $20$ | $1{,}10$ |
   | $40$ | $1{,}25$ |

   α) Πόσο είναι το $[A]$ τη στιγμή $t = 20$ s;
   β) Βρες τη μέση ταχύτητα της αντίδρασης από $0$ ως $20$ s και από $20$ ως $40$ s.
   γ) Ως ποια τιμή μπορεί να φτάσει η ένδειξη του αισθητήρα;
8. Σε όξινο διάλυμα το υπερμαγγανικό οξειδώνει το οξαλικό οξύ: $2MnO_4^- + 5H_2C_2O_4 + 6H^+ \to 2Mn^{2+} + 10CO_2 + 8H_2O$. Σε σταθερή θερμοκρασία και με περίσσεια οξαλικού οξέος, μετράς την $[MnO_4^-]$ από το χρώμα του διαλύματος.

   Πλασματικές τιμές, για την άσκηση.

   | $t$ (s) | $[MnO_4^-]$ ($10^{-3}$ M) |
   | --- | --- |
   | $0$ | $2{,}00$ |
   | $30$ | $1{,}91$ |
   | $60$ | $1{,}55$ |
   | $90$ | $0{,}80$ |
   | $120$ | $0{,}20$ |

   α) Βρες τη μέση ταχύτητα της αντίδρασης σε καθένα από τα τέσσερα διαστήματα.
   β) Η ταχύτητα στην αρχή μεγαλώνει, ενώ τα αντιδρώντα λιγοστεύουν. Ποια εξήγηση συμφωνεί με τα δεδομένα;
   γ) Επαναλαμβάνεις το πείραμα με λίγο $MnSO_4$ διαλυμένο από την αρχή. Τι περιμένεις για τη μέση ταχύτητα στα πρώτα $30$ s και για τα τελικά mol $CO_2$;
   δ) Πόσα mol $CO_2$ ανά λίτρο διαλύματος σχηματίστηκαν από $0$ ως $120$ s;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/chemistry/kinetics
