# Οξέα, βάσεις και pH

> Brønsted–Lowry, συζυγή ζεύγη, ο ιοντισμός του νερού και το pH των ισχυρών ηλεκτρολυτών.

Χημεία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/chemistry/acid-base-equilibrium

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις οξέα, βάσεις, συζυγή ζεύγη και αμφιπρωτικές ουσίες κατά Brønsted-Lowry.
- Να χρησιμοποιείς το Kw και τη σχέση pH + pOH = 14 στους 25 °C, και να ξέρεις πότε δεν ισχύει.
- Να υπολογίζεις το pH διαλύματος ισχυρού οξέος ή ισχυρής βάσης από τη στοιχειομετρία.
- Να λύνεις προβλήματα αραίωσης, συμπύκνωσης και ανάμειξης διαλυμάτων του ίδιου ηλεκτρολύτη.

## Οξύ είναι αυτό που δίνει πρωτόνιο

Γιατί η αμμωνία είναι βάση, αφού δεν έχει ούτε ένα $OH$ στο μόριό της; Η θεωρία του Arrhenius δεν μπορούσε να το πει. Για εκείνη οξύ ήταν ό,τι δίνει $H^+$ **σε υδατικό διάλυμα** και βάση ό,τι δίνει $OH^-$. Δούλευε για το $HCl$ και το $NaOH$, αλλά άφηνε απ' έξω την $NH_3$ και κάθε αντίδραση χωρίς νερό.

*Ο Svante Arrhenius, σε πορτρέτο που δημοσιεύτηκε το 1909. Για τη θεωρία ότι οξέα, βάσεις και άλατα διίστανται σε ιόντα μέσα στο νερό πήρε το Νόμπελ Χημείας το 1903.*

Κατά **Brønsted-Lowry**:

- **οξύ** είναι ο δότης πρωτονίου
- **βάση** είναι ο δέκτης πρωτονίου

Η αμμωνία παίρνει πρωτόνιο από το νερό, άρα είναι βάση:

$$
NH_3 + H_2O \rightleftharpoons NH_4^+ + OH^-
$$

Κάθε αντίδραση οξέος-βάσης είναι μεταφορά ενός πρωτονίου, και εμφανίζει δύο **συζυγή ζεύγη**:

$$
HA + B \rightleftharpoons A^- + HB^+
$$

Το $HA$ με το $A^-$ είναι το ένα ζεύγος, το $B$ με το $HB^+$ το άλλο. Τα δύο μέλη κάθε ζεύγους διαφέρουν σε **ακριβώς ένα πρωτόνιο**. Για να βρεις τη συζυγή βάση ενός οξέος, αφαιρείς ένα $H^+$ και το φορτίο πέφτει κατά ένα. Για το συζυγές οξύ μιας βάσης, προσθέτεις ένα.

> **Κλειδί**
>
> **Όσο ισχυρότερο το οξύ, τόσο ασθενέστερη η συζυγής του βάση.** Ένα οξύ που δίνει πρόθυμα το πρωτόνιό του αφήνει πίσω κάτι που δεν το θέλει πίσω.
>
> Γι' αυτό το $Cl^-$, συζυγής βάση του πανίσχυρου $HCl$, δεν παίρνει πρωτόνιο από το νερό. Η ποσοτική μορφή του κανόνα, $K_a \cdot K_b = K_w$, έρχεται στην ενότητα «Ασθενή οξέα και βάσεις».

### Αμφιπρωτικές ουσίες

Κάποια σωματίδια δρουν ως οξύ απέναντι σε βάση και ως βάση απέναντι σε οξύ. Λέγονται **αμφιπρωτικά** ή αμφολύτες. Το πιο γνωστό είναι το νερό:

$$
HCl + H_2O \to Cl^- + H_3O^+ \qquad NH_3 + H_2O \rightleftharpoons NH_4^+ + OH^-
$$

Στην πρώτη το νερό δέχεται πρωτόνιο, στη δεύτερη το δίνει. Αμφιπρωτικά είναι και ιόντα που έχουν ακόμα $H$ να δώσουν αλλά και αρνητικό φορτίο για να δεχτούν: $HCO_3^-$, $HS^-$, $H_2PO_4^-$, $HPO_4^{2-}$. Το $CO_3^{2-}$ δεν είναι: δεν έχει πρωτόνιο να δώσει.

## Ισχυρά οξέα και ισχυρές βάσεις

**Ισχυρός** ηλεκτρολύτης ιοντίζεται ή διίσταται **πλήρως**, και η εξίσωση γράφεται με απλό βέλος. Αυτούς τους ξέρεις απ' έξω:

|                | Παραδείγματα                          | Τι δίνει $1$ mol |
| -------------- | ------------------------------------- | ---------------- |
| Ισχυρά οξέα    | $HCl$, $HBr$, $HI$, $HNO_3$, $HClO_4$ | $1$ mol $H_3O^+$ |
| Ισχυρές βάσεις | $NaOH$, $KOH$                         | $1$ mol $OH^-$   |
| Ισχυρές βάσεις | $Ca(OH)_2$, $Ba(OH)_2$                | $2$ mol $OH^-$   |

Τα οξέα είναι ομοιοπολικές ενώσεις και **ιοντίζονται** στο νερό: $HNO_3 + H_2O \to NO_3^- + H_3O^+$. Τα υδροξείδια των μετάλλων είναι ιοντικές ενώσεις, έχουν ήδη ιόντα, και απλώς **διίστανται**: $Ba(OH)_2 \to Ba^{2+} + 2OH^-$.

## Το νερό και το Kw

Το καθαρό νερό άγει ελάχιστα το ρεύμα, άρα έχει ιόντα. Είναι ο **αυτοϊοντισμός** του:

$$
H_2O + H_2O \rightleftharpoons H_3O^+ + OH^-
$$

Η σταθερά αυτής της ισορροπίας λέγεται **γινόμενο ιόντων του νερού**:

$$
K_w = [H_3O^+][OH^-] = 10^{-14}
$$

Η τιμή $10^{-14}$ ισχύει στους $25$ °C.

Ισχύει σε **κάθε** υδατικό διάλυμα, όχι μόνο στο καθαρό νερό. Αν ξέρεις το ένα ιόν, βρίσκεις το άλλο. Στο καθαρό νερό τα δύο είναι ίσα, $10^{-7}$ M το καθένα.

Ο αυτοϊοντισμός είναι **ενδόθερμος**. Σε υψηλότερη θερμοκρασία το $K_w$ μεγαλώνει, και το $K_w$ αλλάζει **μόνο** με τη θερμοκρασία.

## pH και pOH

$$
pH = -\log[H_3O^+], \qquad pOH = -\log[OH^-]
$$

Λογαριθμίζοντας το $K_w$ στους $25$ °C:

$$
pH + pOH = 14
$$

| Διάλυμα στους 25 °C | Συγκεντρώσεις       | pH    |
| ------------------- | ------------------- | ----- |
| όξινο               | $[H_3O^+] > [OH^-]$ | $< 7$ |
| ουδέτερο            | $[H_3O^+] = [OH^-]$ | $= 7$ |
| βασικό              | $[H_3O^+] < [OH^-]$ | $> 7$ |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η κλίμακα, λογαριθμική*

> **Πρόσεχε**
>
> **Ουδέτερο δεν σημαίνει $pH = 7$.** Ουδέτερο σημαίνει $[H_3O^+] = [OH^-]$. Στους $25$ °C αυτό δίνει $pH = 7$. Σε υψηλότερη θερμοκρασία το $K_w$ είναι μεγαλύτερο, το καθαρό νερό έχει $pH < 7$ και παραμένει ουδέτερο. Και τότε το $pH + pOH$ δεν είναι $14$ αλλά $pK_w = -\log K_w$.

## Η μέθοδος για ισχυρό ηλεκτρολύτη

Ισχυρός ηλεκτρολύτης σημαίνει **στοιχειομετρία, όχι ισορροπία**:

1. Γράψε τον πλήρη ιοντισμό ή τη διάσταση, με απλό βέλος.
2. Από τη συγκέντρωση $c$ του ηλεκτρολύτη βρες το ιόν που μετράει: $[H_3O^+] = c$ για μονοπρωτικό οξύ, $[OH^-] = c$ για $NaOH$, $[OH^-] = 2c$ για $Ba(OH)_2$.
3. Υπολόγισε pH ή pOH, και το άλλο από το $14$.
4. Αν ζητείται το «άλλο» ιόν, βγαίνει από το $K_w$: σε διάλυμα $HCl$ $0{,}1$ M είναι $[OH^-] = 10^{-13}$ M.

Τα ιόντα που δίνει το νερό **παραλείπονται**. Είναι προσέγγιση, και ισχύει όταν το οξύ ή η βάση δίνει πολύ περισσότερα από $10^{-7}$ M. Μάλιστα η παρουσία του οξέος καταστέλλει τον αυτοϊοντισμό του νερού (Le Chatelier), οπότε η συνεισφορά του γίνεται ακόμα μικρότερη.

> **Πρόσεχε**
>
> **Το πολύ αραιό οξύ.** Διάλυμα $HCl$ $10^{-8}$ M **δεν** έχει $pH = 8$. Ένα οξύ δεν κάνει ποτέ το διάλυμα βασικό. Εδώ το οξύ δίνει λιγότερα ιόντα από το ίδιο το νερό, η προσέγγιση καταρρέει, και το pH βγαίνει λίγο κάτω από $7$. Στις ασκήσεις αρκεί να το αναγνωρίσεις.
>
> **Το $Ba(OH)_2$ δίνει διπλάσια $OH^-$.** Διάλυμα $0{,}05$ M έχει $[OH^-] = 0{,}1$ M και $pH = 13$, όχι $12{,}7$.
>
> **pH και pOH.** Η βάση δίνει πρώτα pOH. Το pH είναι $14$ μείον αυτό.

## Αραίωση και συμπύκνωση

Όταν προσθέτεις νερό, τα **mol** της διαλυμένης ουσίας μένουν ίδια. Αλλάζει μόνο ο όγκος:

$$
c_1 V_1 = c_2 V_2
$$

Για ισχυρό οξύ, δεκαπλάσια αραίωση κατεβάζει τη $[H_3O^+]$ στο ένα δέκατο και **ανεβάζει το pH κατά $1$**. Για ισχυρή βάση το pH **κατεβαίνει** κατά $1$. Και τα δύο πλησιάζουν το $7$ χωρίς να το περνάνε: όσο νερό κι αν βάλεις, ένα όξινο διάλυμα μένει όξινο.

Η εξάτμιση νερού, δηλαδή η συμπύκνωση, είναι το ίδιο ανάποδα: ίδια mol, μικρότερος όγκος, μεγαλύτερη συγκέντρωση.

## Ανάμειξη διαλυμάτων του ίδιου ηλεκτρολύτη

Δύο διαλύματα $HCl$, ή ένα $HCl$ με ένα $HNO_3$, δεν αντιδρούν μεταξύ τους. Απλώς τα ιόντα $H_3O^+$ μαζεύονται σε μεγαλύτερο όγκο:

$$
[H_3O^+] = \frac{n_1 + n_2}{V_1 + V_2}
$$

Το ίδιο για δύο βάσεις, με τα $OH^-$. Προσθέτεις **mol**, ποτέ συγκεντρώσεις ή pH. Η τελική συγκέντρωση είναι πάντα **ανάμεσα** στις δύο αρχικές.

> **Θυμήσου**
>
> Ανάμειξη οξέος με **βάση** είναι άλλο πρόβλημα: εκεί γίνεται εξουδετέρωση, και το ερώτημα είναι τι περισσεύει. Αυτό είναι το θέμα της ενότητας «Επίδραση κοινού ιόντος και ανάμειξη διαλυμάτων».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποια από τα \$HCO\_3^-\$, \$CO\_3^{2-}\$, \$NH\_4^+\$, \$H\_2O\$ είναι αμφιπρωτικά; Αιτιολόγησε με εξισώσεις.

1. **Το $HCO_3^-$** μπορεί να δώσει πρωτόνιο, $HCO_3^- + H_2O \rightleftharpoons CO_3^{2-} + H_3O^+$, και να δεχτεί, $HCO_3^- + H_2O \rightleftharpoons H_2CO_3 + OH^-$. Αμφιπρωτικό.
2. **Το $H_2O$** δίνει πρωτόνιο στην $NH_3$ και δέχεται από το $HCl$. Αμφιπρωτικό.
3. **Το $CO_3^{2-}$** δεν έχει $H$ να δώσει: μόνο βάση. **Το $NH_4^+$** δεν δέχεται άλλο πρωτόνιο: μόνο οξύ, με συζυγή βάση την $NH_3$.
4. Αμφιπρωτικά: $HCO_3^-$ και $H_2O$. Στο Θέμα Β η αιτιολόγηση είναι **οι δύο εξισώσεις**, μία ως οξύ και μία ως βάση.

### Παράδειγμα 2: Βρες το pH και τη $\[H\_3O^+]\$ διαλύματος \$Ba(OH)\_2\$ \$0{,}005\$ M, στους \$25\$ °C.

1. **Ισχυρή βάση, πλήρης διάσταση:** $Ba(OH)_2 \to Ba^{2+} + 2OH^-$.
2. $[OH^-] = 2 \cdot 0{,}005 = 0{,}01 = 10^{-2}$ M, άρα $pOH = 2$.
3. $pH = 14 - 2 = 12$, και $[H_3O^+] = \dfrac{K_w}{[OH^-]} = 10^{-12}$ M.

### Παράδειγμα 3: Σε \$50\$ mL διαλύματος \$HNO\_3\$ με \$pH = 2\$ προσθέτεις νερό ώσπου το pH να γίνει \$3\$. Πόσο νερό πρόσθεσες;

1. **Αρχικά:** $[H_3O^+] = 10^{-2}$ M. Το $HNO_3$ είναι ισχυρό, άρα $c_1 = 10^{-2}$ M, και $n = 10^{-2} \cdot 0{,}05 = 5 \cdot 10^{-4}$ mol.
2. **Τελικά:** $pH = 3$, άρα $c_2 = 10^{-3}$ M. Τα mol δεν αλλάζουν με την αραίωση: $V_2 = \dfrac{5 \cdot 10^{-4}}{10^{-3}} = 0{,}5$ L.
3. Πρόσθεσες $500 - 50 = 450$ mL νερό. Το ζητούμενο είναι το **νερό**, όχι ο τελικός όγκος: εκεί χάνονται οι μονάδες.

### Παράδειγμα 4: Αναμειγνύεις \$100\$ mL \$HCl\$ \$0{,}3\$ M με \$400\$ mL \$HCl\$ \$0{,}05\$ M. Βρες το pH του τελικού διαλύματος.

1. **Mol $H_3O^+$ από το καθένα:** $0{,}1 \cdot 0{,}3 = 0{,}03$ mol και $0{,}4 \cdot 0{,}05 = 0{,}02$ mol.
2. **Σύνολο σε συνολικό όγκο:** $[H_3O^+] = \dfrac{0{,}05}{0{,}5} = 0{,}1$ M.
3. $pH = 1$. Ο μέσος όρος των συγκεντρώσεων, $0{,}175$ M, θα ήταν λάθος: οι όγκοι είναι άνισοι, και αυτό που προστίθεται είναι τα mol.

### Παράδειγμα 5: Δίνονται δύο διαλύματα \$HCl\$, το Δ1 με \$pH = 1\$ και το Δ2 με \$pH = 3\$, στους \$25\$ °C. (α) Με ποια αναλογία όγκων πρέπει να τα αναμείξεις για να πάρεις \$pH = 2\$; (β) Πόσες φορές πρέπει να αραιώσεις το Δ1 για να πάρεις το ίδιο pH;

1. **Συγκεντρώσεις:** το Δ1 έχει $0{,}1$ M, το Δ2 $0{,}001$ M. Ζητείται τελική $0{,}01$ M.
2. **Mol σε τελικό όγκο**, με όγκους $V_1$ και $V_2$:
   $$
   \frac{0{,}1V_1 + 0{,}001V_2}{V_1 + V_2} = 0{,}01
   $$
3. $0{,}1V_1 + 0{,}001V_2 = 0{,}01V_1 + 0{,}01V_2$, άρα $0{,}09V_1 = 0{,}009V_2$ και $\dfrac{V_1}{V_2} = \dfrac{1}{10}$.
4. **(β)** Από $0{,}1$ M σε $0{,}01$ M: τελικός όγκος δεκαπλάσιος, δηλαδή δεκαπλάσια αραίωση. Για κάθε $1$ mL του Δ1 προσθέτεις $9$ mL νερό.

   Το Δ2 είναι τόσο αραιό που σχεδόν δεν φέρνει $H_3O^+$, γι' αυτό η ανάμειξη μαζί του μοιάζει τόσο με αραίωση.

## Ερωτήσεις

1. Κατά Brønsted-Lowry, οξύ είναι:
   - ο δότης πρωτονίου
   - ό,τι δίνει $H^+$ μόνο σε νερό
   - ο δέκτης πρωτονίου
   - ό,τι έχει pH κάτω από $7$
2. Ποια είναι η συζυγής βάση του $H_2PO_4^-$;
   - $HPO_4^{2-}$
   - $H_3PO_4$
   - $PO_4^{3-}$
   - $OH^-$
3. Ποιο από τα παρακάτω σωματίδια είναι αμφιπρωτικό;
   - $HS^-$
   - $S^{2-}$
   - $NH_4^+$
   - $Cl^-$
4. Πόσο είναι το $pH + pOH$ σε υδατικό διάλυμα στους $25$ °C;
   - $14$
   - $7$
   - $0$
   - εξαρτάται από τη διαλυμένη ουσία
5. Σε θερμοκρασία μεγαλύτερη από $25$ °C, το καθαρό νερό έχει:
   - $pH < 7$ και είναι ουδέτερο
   - $pH < 7$ και είναι όξινο
   - $pH = 7$ και είναι ουδέτερο
   - $pH > 7$ και είναι βασικό
6. Βρες το pH διαλύματος $Ba(OH)_2$ $0{,}05$ M στους $25$ °C.
   - $13$
   - $12{,}7$
   - $1$
   - $1{,}3$
7. Διάλυμα $HCl$ έχει $pH = 3$. Το αραιώνεις σε δεκαπλάσιο όγκο με νερό. Το νέο pH είναι:
   - $4$
   - $2$
   - $30$
   - $3$
8. Ποιο είναι, κατά προσέγγιση, το pH διαλύματος $HCl$ $10^{-8}$ M στους $25$ °C;
   - λίγο μικρότερο από $7$
   - ακριβώς $8$
   - λίγο μεγαλύτερο από $7$
   - ακριβώς $6$
9. Αναμειγνύεις ίσους όγκους δύο διαλυμάτων $HCl$, με $pH = 1$ και $pH = 3$. Το τελικό pH είναι:
   - περίπου $1{,}3$
   - ακριβώς $2$
   - ακριβώς $4$
   - περίπου $3{,}3$

## Ασκήσεις

1. Βρες το pH διαλύματος $HCl$ συγκέντρωσης $0{,}1$ M, στους $25$ °C.
2. Διάλυμα στους $25$ °C έχει $pOH = 4$. Πόσο είναι το pH του, και είναι όξινο ή βασικό;
3. Πόσα g $NaOH$ πρέπει να διαλύσεις σε νερό για να φτιάξεις $500$ mL διαλύματος με $pH = 12$, στους $25$ °C; Δίνεται $M_r(NaOH) = 40$.
4. Σε διάλυμα $HCl$ στους $25$ °C είναι $[OH^-] = 2 \cdot 10^{-13}$ M. Βρες τη συγκέντρωση του $HCl$ και το pH. Δίνεται $\log 2 = 0{,}3$.
5. Διαλύεις $0{,}63$ g $HNO_3$ σε νερό και φτιάχνεις $1$ L διαλύματος Δ, στους $25$ °C. Δίνεται $M_r(HNO_3) = 63$.
   α) Βρες το pH του Δ.
   β) Πόσο νερό πρέπει να προσθέσεις σε $100$ mL του Δ για να γίνει το pH $4$;
   γ) Ένας συμμαθητής σου λέει ότι αν αραιώσεις το νέο διάλυμα άλλες $10^4$ φορές, το pH θα γίνει $8$. Τι λάθος κάνει, και τι pH περιμένεις;
6. Σε $200$ mL διαλύματος $NaOH$ με $pH = 13$ διαλύεις στερεό $Ba(OH)_2$, χωρίς να αλλάξει ο όγκος, ώσπου το pH να γίνει $13{,}3$, στους $25$ °C. Δίνονται $\log 2 = 0{,}3$ και $M_r(Ba(OH)_2) = 171$.
   α) Πόσα g $Ba(OH)_2$ διέλυσες;
   β) Στο διάλυμα αυτό προσθέτεις $300$ mL διαλύματος $KOH$, και το pH μένει $13{,}3$. Ποια είναι η συγκέντρωση του $KOH$;
7. Στους $25$ °C έχεις $500$ mL διαλύματος Δ1, $HCl$ με $pH = 2$, $500$ mL διαλύματος Δ2, $HNO_3$ με $pH = 3$, και όσο νερό θέλεις. Μπορείς να αναμειγνύεις και να αραιώνεις, όχι να εξατμίζεις. Δίνονται $\log 2 = 0{,}3$ και $\log 5 = 0{,}7$.
   α) Δείξε ότι με κανέναν συνδυασμό δεν φτιάχνεις διάλυμα με $pH = 1{,}7$.
   β) Ποιος είναι ο μεγαλύτερος όγκος διαλύματος με $pH = 2{,}3$ που μπορείς να φτιάξεις;
   γ) Θέλεις $1$ L διαλύματος με $pH = 2{,}3$ και να ξοδέψεις όσο λιγότερο Δ1 γίνεται. Πόσο Δ1 χρειάζεσαι;
8. Σε θερμοκρασία $\theta$ το γινόμενο ιόντων του νερού είναι $K_w = 4 \cdot 10^{-14}$. Δίνεται $\log 2 = 0{,}3$. Όλα τα ερωτήματα αφορούν αυτή τη θερμοκρασία.
   α) Βρες το pH του καθαρού νερού.
   β) Είναι το καθαρό νερό όξινο, βασικό ή ουδέτερο σε αυτή τη θερμοκρασία;
   γ) Βρες το pH διαλύματος $NaOH$ $0{,}01$ M.
   δ) Πόσο είναι το $pH + pOH$ σε αυτή τη θερμοκρασία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/chemistry/acid-base-equilibrium
